{"id":343,"date":"2022-02-16T21:49:26","date_gmt":"2022-02-16T21:49:26","guid":{"rendered":"http:\/\/doradcyrodzinie.pl\/?page_id=343"},"modified":"2022-02-16T21:49:27","modified_gmt":"2022-02-16T21:49:27","slug":"amoris-laetitia","status":"publish","type":"page","link":"https:\/\/doradcyrodzinie.pl\/index.php\/amoris-laetitia\/","title":{"rendered":"Amoris Laetitia"},"content":{"rendered":"\n
\"f\"<\/figure><\/div>\n\n\n\n

Franciszek<\/strong> <\/p>\n\n\n\n

AMORIS LAETITIA<\/strong><\/p>\n\n\n\n

POSYNODALNA ADHORTACJA APOSTOLSKA O MI\u0141O\u015aCI W RODZINIE<\/p>\n\n\n\n

DO BISKUP\u00d3W DO KAP\u0141AN\u00d3W I DIAKON\u00d3W DO OS\u00d3B KONSEKROWANYCH,<\/p>\n\n\n\n

DO MA\u0141\u017bONK\u00d3W CHRZE\u015aCIJA\u0143SKICH<\/p>\n\n\n\n

I DO WSZYSTKICH WIERNYCH \u015aWIECKICH<\/p>\n\n\n\n

1. Rado\u015b\u0107 mi\u0142o\u015bci prze\u017cywana w rodzinach jest tak\u017ce rado\u015bci\u0105 Ko\u015bcio\u0142a. Jak wskazali Ojcowie synodalni, pomimo licznych oznak kryzysu ma\u0142\u017ce\u0144stwa, \u201epragnienie rodziny jest stale \u017cywe, zw\u0142aszcza w\u015br\u00f3d ludzi m\u0142odych i motywuje Ko\u015bci\u00f3\u0142\u201d[1]<\/a>. Odpowiadaj\u0105ce na to pragnienie \u201echrze\u015bcija\u0144skie przepowiadanie dotycz\u0105ce rodziny to doprawdy dobra nowina\u201d[2]<\/a>.<\/p>\n\n\n\n

2. Proces synodalny pozwoli\u0142 podj\u0105\u0107 refleksj\u0119 nad sytuacj\u0105 rodzin w dzisiejszym \u015bwiecie, poszerzy\u0107 nasze spojrzenie i o\u017cywi\u0107 nasz\u0105 \u015bwiadomo\u015b\u0107 znaczenia ma\u0142\u017ce\u0144stwa i rodziny. Jednocze\u015bnie z\u0142o\u017cono\u015b\u0107 omawianych temat\u00f3w ukaza\u0142a nam potrzeb\u0119 dalszego, otwartego pog\u0142\u0119bienia niekt\u00f3rych zagadnie\u0144 doktrynalnych, moralnych, duchowych i duszpasterskich. Refleksja pasterzy i teolog\u00f3w, je\u015bli jest wierna Ko\u015bcio\u0142owi, zwi\u0105zana z rzeczywisto\u015bci\u0105 i tw\u00f3rcza, pomo\u017ce nam osi\u0105gn\u0105\u0107 wi\u0119ksz\u0105 jasno\u015b\u0107. Dyskusje, jakie maj\u0105 miejsce w \u015brodkach przekazu lub w publikacjach, czy te\u017c pomi\u0119dzy lud\u017ami Ko\u015bcio\u0142a, przebiegaj\u0105 od niepohamowanej ch\u0119ci zmiany wszystkiego, pozbawionej wystarczaj\u0105cej refleksji i ugruntowania, do postawy usi\u0142owania rozstrzygni\u0119cia wszystkiego za pomoc\u0105 og\u00f3lnych norm lub wyci\u0105gania daleko id\u0105cych wniosk\u00f3w z niekt\u00f3rych refleksji teologicznych.<\/p>\n\n\n\n

3. Przypominaj\u0105c, \u017ce \u201eczas jest wa\u017cniejszy ni\u017c przestrze\u0144\u201d, pragn\u0119 podkre\u015bli\u0107, i\u017c nie wszystkie dyskusje doktrynalne, moralne czy duszpasterskie powinny by\u0107 rozstrzygni\u0119te interwencjami Magisterium. Oczywi\u015bcie, w Ko\u015bciele konieczna jest jedno\u015b\u0107 doktryny i dzia\u0142ania, ale to nie przeszkadza, by istnia\u0142y r\u00f3\u017cne sposoby interpretowania pewnych aspekt\u00f3w nauczania lub niekt\u00f3rych wynikaj\u0105cych z niego konsekwencji. B\u0119dzie si\u0119 tak dzia\u0142o, a\u017c Duch nie doprowadzi nas do ca\u0142ej prawdy (por. J 16, 13), to znaczy, kiedy wprowadzi nas w pe\u0142ni w tajemnic\u0119 Chrystusa i b\u0119dziemy mogli widzie\u0107 wszystko Jego spojrzeniem. Poza tym, w ka\u017cdym kraju lub regionie mo\u017cna szuka\u0107 rozwi\u0105za\u0144 bardziej zwi\u0105zanych z inkulturacj\u0105, wra\u017cliwych na tradycje i na wyzwania lokalne. Poniewa\u017c \u201ekultury bardzo r\u00f3\u017cni\u0105 si\u0119 mi\u0119dzy sob\u0105 i ka\u017cda og\u00f3lna zasada [\u2026] potrzebuje inkulturacji, je\u015bli ma by\u0107 przestrzegana i stosowana w \u017cyciu\u201d[3]<\/a>.<\/p>\n\n\n\n

4. W ka\u017cdym razie, musz\u0119 powiedzie\u0107, \u017ce proces synodalny mia\u0142 w sobie wielkie pi\u0119kno i wni\u00f3s\u0142 wiele \u015bwiat\u0142a. Wyra\u017cam wdzi\u0119czno\u015b\u0107 za ca\u0142y ten wk\u0142ad, kt\u00f3ry pom\u00f3g\u0142 mi przypatrze\u0107 si\u0119 wszechstronnie problemom rodzin na \u015bwiecie. Ca\u0142o\u015b\u0107 wyst\u0105pie\u0144 Ojc\u00f3w, kt\u00f3rych wys\u0142ucha\u0142em z niezmienn\u0105 uwag\u0105, wyda\u0142a mi si\u0119 cennym wielo\u015bcianem, ukszta\u0142towanym przez wiele s\u0142usznych trosk i pyta\u0144 stawianych uczciwie i szczerze. Dlatego uzna\u0142em za stosowne napisanie posynodalnej adhortacji apostolskiej, kt\u00f3ra zebra\u0142aby owoce dw\u00f3ch ostatnich synod\u00f3w o rodzinie, do\u0142\u0105czaj\u0105c inne rozwa\u017cania, kt\u00f3re by mog\u0142y ukierunkowa\u0107 refleksj\u0119, dialog czy dzia\u0142anie duszpasterskie, a jednocze\u015bnie dawa\u0142yby tchnienie, bodziec i pomoc rodzinom w ich po\u015bwi\u0119ceniu i w ich trudno\u015bciach.<\/p>\n\n\n\n

5. Adhortacja ta nabiera szczeg\u00f3lnego sensu w kontek\u015bcie Jubileuszowego Roku Mi\u0142osierdzia. Po pierwsze, poniewa\u017c uwa\u017cam j\u0105 za propozycj\u0119 dla chrze\u015bcija\u0144skich rodzin, kt\u00f3ra pobudzi je do docenienia dar\u00f3w ma\u0142\u017ce\u0144stwa i rodziny oraz do podtrzymania mi\u0142o\u015bci silnej i pe\u0142nej takich warto\u015bci jak wielkoduszno\u015b\u0107, zaanga\u017cowanie, wierno\u015b\u0107 i cierpliwo\u015b\u0107. Po drugie, poniewa\u017c pragnie ona zach\u0119ci\u0107 wszystkich, by byli znakiem mi\u0142osierdzia i blisko\u015bci tam, gdzie \u017cycie rodzinne nie jest realizowane w spos\u00f3b doskona\u0142y lub nie przebiega w pokoju i rado\u015bci.<\/p>\n\n\n\n

6. Przedstawiaj\u0105c tekst, zaczn\u0119 od wprowadzenia inspirowanego Pismem \u015awi\u0119tym, kt\u00f3re nada mu odpowiedni ton. Na tej podstawie rozwa\u017c\u0119 aktualn\u0105 sytuacj\u0119 rodzin, by sta\u0107 twardo na ziemi. Nast\u0119pnie przypomn\u0119 pewne podstawowe kwestie nauczania Ko\u015bcio\u0142a o ma\u0142\u017ce\u0144stwie i rodzinie, by w ten spos\u00f3b da\u0107 miejsce dwom centralnym rozdzia\u0142om po\u015bwi\u0119conym mi\u0142o\u015bci. Z kolei uka\u017c\u0119 niekt\u00f3re drogi duszpasterskie, kt\u00f3re s\u0142u\u017c\u0105 zbudowaniu solidnych i p\u0142odnych ognisk rodzinnych wed\u0142ug planu Bo\u017cego, a jeden rozdzia\u0142 po\u015bwi\u0119c\u0119 wychowaniu dzieci. Dalej zatrzymam si\u0119 przy zaproszeniu do mi\u0142osierdzia i do duszpasterskiego rozpoznania wobec sytuacji, kt\u00f3re nie odpowiadaj\u0105 w pe\u0142ni temu, co Pan nam proponuje, a na ko\u0144cu przedstawi\u0119 kr\u00f3tko duchowo\u015b\u0107 rodziny.<\/p>\n\n\n\n

7. Z racji bogactwa dwuletniej refleksji, kt\u00f3rej dostarczy\u0142 proces synodalny, adhortacja ta obejmuje, w r\u00f3\u017cny spos\u00f3b, wiele i do\u015b\u0107 r\u00f3\u017cnorodnych temat\u00f3w. Wyja\u015bnia to jej nieuniknion\u0105 obszerno\u015b\u0107. Dlatego nie polecam po\u015bpiesznej lektury ca\u0142o\u015bci. Lepiej zostanie wykorzystana, zar\u00f3wno przez rodziny, jak i przez osoby pracuj\u0105ce w duszpasterstwie rodzin, je\u015bli b\u0119d\u0105 zg\u0142\u0119bia\u0142y jej kolejne cz\u0119\u015bci lub je\u015bli b\u0119d\u0105 szuka\u0142y w niej tego, co mo\u017ce by\u0107 potrzebne w ka\u017cdej konkretnej okoliczno\u015bci. Mo\u017cliwe, na przyk\u0142ad, \u017ce ma\u0142\u017ce\u0144stwa uto\u017csami\u0105 si\u0119 bardziej z rozdzia\u0142ami czwartym i pi\u0105tym, \u017ce duszpasterze szczeg\u00f3lnie zainteresuj\u0105 si\u0119 rozdzia\u0142em sz\u00f3stym, a wszyscy b\u0119d\u0105 bardzo zaintrygowani rozdzia\u0142em \u00f3smym. Mam nadziej\u0119, \u017ce ka\u017cdy, poprzez lektur\u0119, poczuje si\u0119 wezwany do troszczenia si\u0119 z mi\u0142o\u015bci\u0105 o \u017cycie rodzin, poniewa\u017c one \u201enie s\u0105 problemem, s\u0105 przede wszystkim szans\u0105\u201d[4]<\/a> .<\/p>\n\n\n\n

Rozdzia\u0142 I<\/p>\n\n\n\n

W \u015bwietle S\u0142owa<\/p>\n\n\n\n

8. Biblia pe\u0142na jest rodzin, pokole\u0144, historii mi\u0142o\u015bci i kryzys\u00f3w rodzinnych, pocz\u0105wszy od pierwszej strony, gdzie wkracza na scen\u0119 rodzina Adama i Ewy z jej brzemieniem przemocy, ale tak\u017ce z si\u0142\u0105 \u017cycia, kt\u00f3re trwa nadal (por. Rdz 4), a\u017c do ostatniej strony, gdzie pojawiaj\u0105 si\u0119 za\u015blubiny Oblubienicy i Baranka (por. Ap 21, 2.9). Dwa domy, opisane przez Jezusa, zbudowany na skale i na piasku (por. Mt 7, 24-27), ukazuj\u0105 wiele sytuacji rodzinnych stworzonych w wolno\u015bci ich mieszka\u0144c\u00f3w, poniewa\u017c, jak napisa\u0142 poeta, \u201eka\u017cdy dom jest kandelabrem\u201d[5]<\/a>. Wejd\u017amy teraz do jednego z tych dom\u00f3w, prowadzeni przez Psalmist\u0119, poprzez kantyk, kt\u00f3ry po dzi\u015b dzie\u0144 g\u0142osi zar\u00f3wno \u017cydowska, jak i chrze\u015bcija\u0144ska liturgia za\u015blubin:<\/p>\n\n\n\n

\u201eSzcz\u0119\u015bliwy ka\u017cdy, kto boi si\u0119 Pana,<\/p>\n\n\n\n

kt\u00f3ry chodzi Jego drogami!<\/p>\n\n\n\n

Bo z pracy r\u0105k swoich b\u0119dziesz po\u017cywa\u0142,<\/p>\n\n\n\n

b\u0119dziesz szcz\u0119\u015bliwy i dobrze ci b\u0119dzie.<\/p>\n\n\n\n

Ma\u0142\u017conka twoja jak p\u0142odny szczep winny<\/p>\n\n\n\n

we wn\u0119trzu twojego domu.<\/p>\n\n\n\n

Synowie twoi jak sadzonki oliwki<\/p>\n\n\n\n

doko\u0142a twojego sto\u0142u.<\/p>\n\n\n\n

Oto takie b\u0142ogos\u0142awie\u0144stwo dla m\u0119\u017ca,<\/p>\n\n\n\n

kt\u00f3ry boi si\u0119 Pana.<\/p>\n\n\n\n

Niechaj ci\u0119 Pan b\u0142ogos\u0142awi z Syjonu,<\/p>\n\n\n\n

ogl\u0105daj pomy\u015blno\u015b\u0107 Jeruzalem<\/p>\n\n\n\n

przez ca\u0142e swe \u017cycie.<\/p>\n\n\n\n

Ogl\u0105daj dzieci twoich syn\u00f3w.<\/p>\n\n\n\n

Pok\u00f3j nad Izraelem! (Ps 128, 1-6).<\/p>\n\n\n\n

Ty i twoja \u017cona<\/p>\n\n\n\n

9. Przekraczamy zatem pr\u00f3g tego pogodnego domu, gdzie rodzina siedzi wok\u00f3\u0142 \u015bwi\u0105tecznego sto\u0142u. W centrum spotykamy ojca i matk\u0119 z ca\u0142\u0105 ich histori\u0105 mi\u0142osn\u0105. W nich wype\u0142nia si\u0119 \u00f3w pierwotny plan, kt\u00f3ry sam Chrystus   przywo\u0142uje z moc\u0105: \u201eCzy nie czytali\u015bcie, \u017ce Stw\u00f3rca od pocz\u0105tku stworzy\u0142 ich jako m\u0119\u017cczyzn\u0119 i kobiet\u0119?\u201d (Mt 19, 4). Przypomina Ksi\u0119ga Rodzaju: \u201eDlatego to m\u0119\u017cczyzna opuszcza ojca swego i matk\u0119 swoj\u0105 i \u0142\u0105czy si\u0119 ze sw\u0105 \u017con\u0105 tak \u015bci\u015ble, \u017ce staj\u0105 si\u0119 jednym cia\u0142em\u201d (2, 24).<\/p>\n\n\n\n

10. Wspania\u0142e dwa pierwsze rozdzia\u0142y Ksi\u0119gi Rodzaju przedstawiaj\u0105 nam par\u0119 ludzk\u0105 w jej fundamentalnej rzeczywisto\u015bci. W tek\u015bcie na pocz\u0105tku Biblii ja\u015bniej\u0105 pewne decyduj\u0105ce stwierdzenia. Pierwsze, cytowane syntetycznie przez Jezusa m\u00f3wi: \u201eStworzy\u0142 wi\u0119c B\u00f3g cz\u0142owieka na sw\u00f3j obraz, na obraz Bo\u017cy go stworzy\u0142: stworzy\u0142 m\u0119\u017cczyzn\u0119 i niewiast\u0119\u201d (Rdz 1, 27). Nieoczekiwanie paralel\u0105 wyja\u015bniaj\u0105c\u0105 \u201eobraz Boga\u201d jest w\u0142a\u015bnie para \u201em\u0119\u017cczyzny i kobiety\u201d. Czy to oznacza, \u017ce sam B\u00f3g jest obdarzony cechami p\u0142ciowymi, czy te\u017c, \u017ce towarzyszy Mu boska towarzyszka, jak wierzy\u0142y pewne religie staro\u017cytne? Oczywi\u015bcie, \u017ce nie, bo wiemy, jak wyra\u017anie Biblia odrzuci\u0142a jako ba\u0142wochwalcze te przekonania rozpowszechnione w\u015br\u00f3d Kananejczyk\u00f3w Ziemi \u015awi\u0119tej. Zachowywana jest transcendencja Boga, ale poniewa\u017c jest On zarazem Stw\u00f3rc\u0105, to p\u0142odno\u015b\u0107 ludzkiej pary jest \u017cywym i skutecznym \u201eobrazem\u201d, widzialnym znakiem aktu stw\u00f3rczego.<\/p>\n\n\n\n

11. Para, kt\u00f3ra kocha i rodzi \u017cycie, jest prawdziw\u0105 \u017cyw\u0105 \u201efigur\u0105\u201d (ale nie \u017cadn\u0105 z tych wykonanych z kamienia lub z\u0142ota, jakich zakazuje Dekalog), zdoln\u0105 ukaza\u0107 Boga Stw\u00f3rc\u0119 i Zbawiciela. Dlatego p\u0142odna mi\u0142o\u015b\u0107 staje si\u0119 symbolem intymnej rzeczywisto\u015bci Boga (por. Rdz 1, 28; 9, 7; 17, 2-5.16; 28, 3; 35, 11; 48, 3-4). Z tego powodu narracja Ksi\u0119gi Rodzaju wed\u0142ug tak zwanej \u201etradycji kap\u0142a\u0144skiej\u201d jest przenikni\u0119ta kilkoma sekwencjami genealogicznymi (por. 4, 17-22.25-26; 5; 10; 11, 10-32; 25, 1-4.12-17.19-26; 36). Rzeczywi\u015bcie zdolno\u015b\u0107 ludzkiej pary do rodzenia jest drog\u0105, poprzez kt\u00f3r\u0105 rozwija si\u0119 historia zbawienia. W tym \u015bwietle owocne relacje ma\u0142\u017conk\u00f3w staj\u0105 si\u0119 obrazem, s\u0142u\u017c\u0105cym do odkrycia i opisania tajemnicy Boga kontemplowanej przez chrze\u015bcijan poznaj\u0105cych w Tr\u00f3jcy \u015awi\u0119tej Boga Ojca, Syna i Ducha mi\u0142o\u015bci. Tr\u00f3jjedyny B\u00f3g jest komuni\u0105 mi\u0142o\u015bci, a rodzina jest jej \u017cyj\u0105cym odzwierciedleniem. \u015awiat\u0142o rzucaj\u0105 nam s\u0142owa \u015bw. Jana Paw\u0142a II: \u201eOsoby naszego Boga w swej najbardziej wewn\u0119trznej tajemnicy nie pozostaj\u0105 w samotno\u015bci, lecz tworz\u0105 rodzin\u0119, poniewa\u017c w tajemnicy tej zawiera si\u0119 ojcostwo, synostwo i sama istota rodziny, jak\u0105 jest mi\u0142o\u015b\u0107. Mi\u0142o\u015bci\u0105 w tej Bo\u017cej rodzinie jest Duch \u015awi\u0119ty\u201d[6]<\/a>. Rodzina nie jest wi\u0119c czym\u015b obcym samej istocie Boga[7]<\/a>. Ten trynitarny aspekt pary ma\u0142\u017ce\u0144skiej przybiera now\u0105 posta\u0107 w teologii Paw\u0142owej, gdy Aposto\u0142 wi\u0105\u017ce j\u0105 z \u201etajemnic\u0105\u201d zjednoczenia  mi\u0119dzy Chrystusem a Ko\u015bcio\u0142em (por. Ef 5, 21-33).<\/p>\n\n\n\n

12. Jezus w swojej refleksji na temat ma\u0142\u017ce\u0144stwa odsy\u0142a nas tak\u017ce do innej karty Ksi\u0119gi Rodzaju, do rozdzia\u0142u drugiego, gdzie pojawia si\u0119 wspania\u0142y portret pary ma\u0142\u017ce\u0144skiej z genialnymi szczeg\u00f3\u0142ami. We\u017amy tylko dwa. Pierwszym z nich jest niepok\u00f3j m\u0119\u017cczyzny, kt\u00f3ry poszukuje \u201eodpowiedniej dla siebie pomocy\u201d (2, 18.20), mog\u0105cej rozwi\u0105za\u0107 problem tej samotno\u015bci, kt\u00f3ra niepokoi i kt\u00f3rej nie zaspokaja blisko\u015b\u0107 zwierz\u0105t i ca\u0142ego stworzenia. Oryginalne wyra\u017cenie hebrajskie odsy\u0142a nas do relacji bezpo\u015bredniej, niemal \u201efrontalnej\u201d \u2013 twarz\u0105 w twarz \u2013 w dialogu r\u00f3wnie\u017c milcz\u0105cym, poniewa\u017c w mi\u0142o\u015bci milczenie jest cz\u0119sto bardziej wymowne ni\u017c s\u0142owa. Jest spotkaniem z obliczem, z pewnym \u201ety\u201d, kt\u00f3re odzwierciedla Bosk\u0105 mi\u0142o\u015b\u0107 i jest \u201epocz\u0105tkiem pomy\u015blno\u015bci, pomoc\u0105 podobn\u0105 do siebie i s\u0142upem oparcia\u201d (por. Syr 36, 24) \u2013 jak m\u00f3wi pewien biblijny m\u0119drzec. Albo jak wo\u0142a oblubienica w Pie\u015bni nad Pie\u015bniami w wielkim wyznaniu mi\u0142o\u015bci i darze wzajemno\u015bci: \u201eM\u00f3j mi\u0142y jest m\u00f3j, a ja jestem jego […]. Jam mi\u0142ego mego, a m\u00f3j mi\u0142y jest m\u00f3j\u201d (2,16; 6,3).<\/p>\n\n\n\n

13. Z tego spotkania, kt\u00f3re leczy samotno\u015b\u0107 wyp\u0142ywa przekazywane \u017cycie i rodzina. To drugi szczeg\u00f3\u0142, jaki mo\u017cemy podkre\u015bli\u0107: Adam, kt\u00f3ry jest r\u00f3wnie\u017c cz\u0142owiekiem wszystkich czas\u00f3w i wszystkich region\u00f3w naszej planety, wraz ze swoj\u0105 \u017con\u0105 daje pocz\u0105tek nowej rodzinie, jak to powt\u00f3rzy\u0142 Jezus, cytuj\u0105c Ksi\u0119g\u0119 Rodzaju: \u201ez\u0142\u0105czy si\u0119 ze swoj\u0105 \u017con\u0105, i b\u0119d\u0105 oboje jednym cia\u0142em\u201d (Mt 19, 5; por. Rdz 2, 24). Czasownik \u201ez\u0142\u0105czy\u0107 si\u0119\u201d w oryginale hebrajskim oznacza \u015bcis\u0142e wsp\u00f3\u0142brzmienie, przylgni\u0119cie fizyczne i wewn\u0119trzne, a\u017c po punkt, kt\u00f3ry jest u\u017cywany do opisania zjednoczenia z Bogiem: \u201edo Ciebie lgnie moja dusza\u201d \u015bpiewa Psalmista (Ps 63,9). W ten spos\u00f3b przywo\u0142uje si\u0119 zjednoczenie  ma\u0142\u017ce\u0144skie nie tylko w jego wymiarze seksualnym i cielesnym, ale r\u00f3wnie\u017c w jego dobrowolnym obdarowaniu mi\u0142o\u015bci\u0105. Owocem tego zwi\u0105zku jest to, \u201e\u017ce staj\u0105 si\u0119 jednym cia\u0142em\u201d, czy to w u\u015bcisku fizycznym, czy te\u017c w jedno\u015bci serc i \u017cycia, a by\u0107 mo\u017ce w dziecku, kt\u00f3re zrodzi si\u0119 z dwojga, \u0142\u0105cz\u0105c zar\u00f3wno genetycznie, jak i duchowo dwa \u201ecia\u0142a\u201d.<\/p>\n\n\n\n

Synowie twoi jak ga\u0142\u0105zki oliwne<\/p>\n\n\n\n

14. Powr\u00f3\u0107my do \u015bpiewu Psalmisty. Pojawiaj\u0105 si\u0119 w nim \u2013 w domu, gdzie m\u0119\u017cczyzna i jego \u017cona siedz\u0105 przy stole \u2013 tak\u017ce dzieci, kt\u00f3re im towarzysz\u0105 \u201ejak oliwne ga\u0142\u0105zki\u201d (Ps 128, 3), to znaczy, pe\u0142ne energii i witalno\u015bci. O ile rodzice s\u0105 jak fundamenty domu, to dzieci s\u0105 jak \u201e\u017cywe kamienie\u201d rodziny (por. 1 P 2, 5). Znamienne, \u017ce w Starym Testamencie s\u0142owem pojawiaj\u0105cym si\u0119 najcz\u0119\u015bciej po okre\u015bleniu Boga (JHWH, Pan) jest \u201esyn\u201d (ben), termin, kt\u00f3ry odsy\u0142a do hebrajskiego czasownika oznaczaj\u0105cego \u201ebudowa\u0107\u201d (banah). Dlatego w Psalmie 127 wychwalany jest dar dzieci, przy u\u017cyciu obraz\u00f3w, jakie odnosz\u0105 si\u0119 do budowy domu, b\u0105d\u017a do \u017cycia spo\u0142ecznego i handlowego, jakie toczy\u0142o si\u0119 w bramie miasta: \u201eJe\u017celi Pan domu nie zbuduje, na pr\u00f3\u017cno si\u0119 trudz\u0105 ci, kt\u00f3rzy go wznosz\u0105.  […] Oto synowie s\u0105 darem Pana, a owoc \u0142ona nagrod\u0105. Jak strza\u0142y w r\u0119ku wojownika, tak synowie za m\u0142odu zrodzeni. Szcz\u0119\u015bliwy m\u0105\u017c, kt\u00f3ry nape\u0142ni\u0142 nimi sw\u00f3j ko\u0142czan. Nie zawstydzi si\u0119, gdy b\u0119dzie rozprawia\u0142 z nieprzyjaci\u00f3\u0142mi w bramie\u201d (1.3-5). To prawda, \u017ce te obrazy odzwierciedlaj\u0105 kultur\u0119 spo\u0142ecze\u0144stwa staro\u017cytnego, ale obecno\u015b\u0107 dzieci jest jednak oznak\u0105 pe\u0142ni rodziny w ci\u0105g\u0142o\u015bci historii zbawienia, z pokolenia na pokolenie.<\/p>\n\n\n\n

15. W tej perspektywie mo\u017cemy rozpozna\u0107 inny wymiar rodziny. Wiemy, \u017ce w Nowym Testamencie mowa jest o \u201eKo\u015bciele zbieraj\u0105cym si\u0119 w domu\u201d (por. 1 Kor 16, 19; Rz 16, 5; Kol 4, 15; Flm 2). Przestrze\u0144 \u017cyciowa rodziny mo\u017ce by\u0107 przekszta\u0142cona w Ko\u015bci\u00f3\u0142 domowy, w miejsce sprawowania Eucharystii, obecno\u015bci Chrystusa siedz\u0105cego przy jednym stole. Niezapomniana jest scena nakre\u015blona w Apokalipsie: \u201eOto stoj\u0119 u drzwi i ko\u0142acz\u0119: je\u015bli kto pos\u0142yszy m\u00f3j g\u0142os i drzwi otworzy, wejd\u0119 do niego i b\u0119d\u0119 z nim wieczerza\u0142, a on ze Mn\u0105\u201d (3, 20). W ten spos\u00f3b naszkicowany jest dom, kt\u00f3ry niesie w swoim wn\u0119trzu obecno\u015b\u0107 Boga, wsp\u00f3ln\u0105 modlitw\u0119 i przez to b\u0142ogos\u0142awie\u0144stwo Pana. W\u0142a\u015bnie to stwierdza Psalm 128, kt\u00f3ry obrali\u015bmy za punkt wyj\u015bcia: \u201eOto takie b\u0142ogos\u0142awie\u0144stwo dla m\u0119\u017ca, kt\u00f3ry boi si\u0119 Pana. Niechaj ci\u0119 Pan b\u0142ogos\u0142awi z Syjonu\u201d (4-5).<\/p>\n\n\n\n

16. Biblia traktuje tak\u017ce rodzin\u0119 jako miejsce katechezy dzieci. Wida\u0107 to jasno w opisie celebracji paschalnej (por. Wj 12, 26-27; Pwt 6, 20-25), a p\u00f3\u017aniej w \u017cydowskiej hagadzie czy te\u017c w dialogicznej narracji, kt\u00f3ra towarzyszy obrz\u0119dowi wieczerzy paschalnej. Po raz kolejny Psalm wychwala rodzinne g\u0142oszenie wiary: \u201eCo\u015bmy s\u0142yszeli i co\u015bmy poznali, i co nam opowiedzieli nasi ojcowie, tego nie ukryjemy przed ich synami. Opowiemy przysz\u0142emu potomstwu chwa\u0142\u0119 Pana i Jego pot\u0119g\u0119, i cuda, kt\u00f3rych dokona\u0142. Albowiem nada\u0142 On w Jakubie przykazania i ustanowi\u0142 Prawo w Izraelu, aby to, co zleci\u0142 naszym ojcom, podawali swym synom, aby to pozna\u0142o przysz\u0142e pokolenie, synowie, co si\u0119 narodz\u0105\u201d (Ps 78, 3-6). Dlatego rodzina jest miejscem, gdzie rodzice staj\u0105 si\u0119 dla swoich dzieci pierwszymi nauczycielami wiary. Jest to zadanie, kt\u00f3re wype\u0142nia si\u0119 w\u0142asnymi si\u0142ami, osoba uczy osob\u0119. \u201eGdy ci\u0119 syn zapyta w przysz\u0142o\u015bci […], odpowiesz mu\u201d (Wj 13, 14). W ten spos\u00f3b r\u00f3\u017cne pokolenia b\u0119d\u0105 wznosi\u0107 swoj\u0105 pie\u015b\u0144 dla Pana, \u201em\u0142odzie\u0144cy, a tak\u017ce dziewice, starcy wraz z m\u0142odzie\u017c\u0105\u201d (Ps 148, 12).<\/p>\n\n\n\n

17. Rodzice maj\u0105 obowi\u0105zek powa\u017cnego wype\u0142niania swojej misji edukacyjnej, jak cz\u0119sto ucz\u0105 biblijni m\u0119drcy (por. Prz 3, 11-12; 6, 20-22; 13, 1; 22, 15; 23, 13- 14; 29, 17). Dzieci s\u0105 wezwane do przyj\u0119cia i praktykowania przykazania: \u201eCzcij ojca twego i matk\u0119 twoj\u0105\u201d (Wj 20, 12), gdzie czasownik \u201eczci\u0107\u201d oznacza wywi\u0105zywanie si\u0119 w pe\u0142ni ze zobowi\u0105za\u0144 rodzinnych i spo\u0142ecznych, nie zaniedbuj\u0105c ich przez uciekanie si\u0119 do wym\u00f3wek religijnych (por. Mk 7, 11-13). W istocie bowiem: \u201eKto czci ojca, zyskuje odpuszczenie grzech\u00f3w, a kto szanuje matk\u0119, jakby skarby gromadzi\u0142\u201d (Syr 3, 3-4).<\/p>\n\n\n\n

18. Ewangelia przypomina nam r\u00f3wnie\u017c, \u017ce dzieci nie s\u0105 w\u0142asno\u015bci\u0105 rodziny, ale maj\u0105 one przed sob\u0105 swoj\u0105 w\u0142asn\u0105 drog\u0119 \u017cyciow\u0105. Cho\u0107 to prawda, \u017ce Jezus ukazuje si\u0119 nam jako wz\u00f3r pos\u0142usze\u0144stwa wobec swoich ziemskich rodzic\u00f3w, podporz\u0105dkowuj\u0105c si\u0119 im (por.  \u0141k  2, 51), to prawd\u0105 jest r\u00f3wnie\u017c, \u017ce ukazuje, i\u017c wyb\u00f3r \u017cyciowy dziecka i jego w\u0142asne powo\u0142anie chrze\u015bcija\u0144skie mo\u017ce wymaga\u0107 oddzielenia, aby pod\u0105\u017ca\u0107 swoj\u0105 w\u0142asn\u0105 drog\u0105 do kr\u00f3lestwa Bo\u017cego (por. Mt 10, 34-37; \u0141k  9, 59-62). Co wi\u0119cej, sam maj\u0105c dwana\u015bcie lat, odpowiedzia\u0142 Maryi i J\u00f3zefowi, \u017ce ma jeszcze inn\u0105, wznio\u015blejsz\u0105 misj\u0119 do spe\u0142nienia, poza swoj\u0105 rodzin\u0105 historyczn\u0105 (por. \u0141k 2, 48-50). Dlatego podkre\u015bla potrzeb\u0119 innych g\u0142\u0119bokich wi\u0119zi r\u00f3wnie\u017c w relacjach rodzinnych: \u201eMoj\u0105 matk\u0105 i moimi bra\u0107mi s\u0105 ci, kt\u00f3rzy s\u0142uchaj\u0105 s\u0142owa Bo\u017cego i wype\u0142niaj\u0105 je\u201d (\u0141k 8, 21). Ponadto, po\u015bwi\u0119caj\u0105c uwag\u0119 dzieciom, postrzeganym w spo\u0142ecze\u0144stwach staro\u017cytnego Bliskiego Wschodu za podmioty pozbawione jakich\u015b szczeg\u00f3lnych praw, w tym nawet za cz\u0119\u015b\u0107 stanu posiadania rodziny, Jezus posuwa si\u0119 do tego, \u017ce ukazuje je doros\u0142ym niemal jako nauczycieli ze wzgl\u0119du na ich proste i spontaniczne zaufanie do innych: \u201eZaprawd\u0119, powiadam wam: Je\u015bli si\u0119 nie odmienicie i nie staniecie jak dzieci, nie wejdziecie do kr\u00f3lestwa niebieskiego. Kto si\u0119 wi\u0119c uni\u017cy jak to dziecko, ten jest najwi\u0119kszy w kr\u00f3lestwie niebieskim\u201d (Mt 18, 3- 4).<\/p>\n\n\n\n

Droga krwi i cierpienia<\/p>\n\n\n\n

19. Sielanka, jak\u0105 ukazuje Psalm 128, nie zaprzecza gorzkiej rzeczywisto\u015bci, kt\u00f3ra naznacza ca\u0142e Pismo \u015awi\u0119te. To obecno\u015b\u0107 b\u00f3lu, z\u0142a, przemocy, kt\u00f3re niszcz\u0105 rodzin\u0119 i jej intymn\u0105 wsp\u00f3lnot\u0119 \u017cycia i mi\u0142o\u015bci. Nie bez powodu mowa Chrystusa na temat ma\u0142\u017ce\u0144stwa (por. Mt 19, 3-9) w\u0142\u0105czona jest do polemiki na temat rozwodu. S\u0142owo Bo\u017ce jest nieustannym \u015bwiadkiem tego ciemnego wymiaru, kt\u00f3ry otwiera si\u0119 ju\u017c na pocz\u0105tku, gdy wraz z grzechem relacja mi\u0142o\u015bci i czysto\u015bci mi\u0119dzy m\u0119\u017cczyzn\u0105 a kobiet\u0105 przekszta\u0142ca si\u0119 w dominacj\u0119: \u201eku twemu m\u0119\u017cowi b\u0119dziesz kierowa\u0142a swe pragnienia, on za\u015b b\u0119dzie panowa\u0142 nad tob\u0105\u201d (Rdz 3, 16).<\/p>\n\n\n\n

20. Jest to droga cierpienia i krwi, przenikaj\u0105ca wiele stron Biblii, pocz\u0105wszy od bratob\u00f3jczej przemocy Kaina wobec Abla, a tak\u017ce r\u00f3\u017cnych spor\u00f3w mi\u0119dzy dzie\u0107mi i \u017conami patriarch\u00f3w Abrahama, Izaaka i Jakuba, by doj\u015b\u0107 p\u00f3\u017aniej do tragedii, kt\u00f3re przepe\u0142niaj\u0105 krwi\u0105 rodzin\u0119 Dawida, a\u017c po wiele trudno\u015bci rodzinnych, naznaczaj\u0105cych histori\u0119 Tobiasza lub gorzkie wyznanie opuszczonego Hioba: \u201eBracia ode mnie uciekli, znajomi stroni\u0105 ode mnie,  najbli\u017csi zawiedli i domownicy. […] \u017bonie m\u00f3j oddech niemi\u0142y, i cuchn\u0119 w\u0142asnym dzieciom\u201d (Hi 19, 13-14.17).<\/p>\n\n\n\n

21. Sam Jezus urodzi\u0142 si\u0119 w skromnej rodzinie, kt\u00f3ra wkr\u00f3tce musia\u0142a ucieka\u0107 do obcej ziemi. Wszed\u0142 do domu Piotra, kt\u00f3rego te\u015bciowa by\u0142a chora (por. Mk 1, 30-31); da\u0142 si\u0119 wci\u0105gn\u0105\u0107 w dramat \u015bmierci domu Jaira czy domu \u0141azarza (por. Mk 5, 22-24.35-43; J 11, 1-44); wys\u0142ucha\u0142 rozpaczliwego wo\u0142ania wdowy z Nain w obliczu \u015bmierci jej syna (por. \u0141k 7, 11-15); zareagowa\u0142 na krzyk ojca epileptyka w ma\u0142ej wiosce (por. Mk 9, 17-27); spotyka\u0142 si\u0119 z celnikami, jak Mateusz czy Zacheusz, w ich w\u0142asnych domach (por. Mt 9, 9-13; \u0141k 19, 1-10), a tak\u017ce z grzesznikami, jak kobieta, kt\u00f3ra wtargn\u0119\u0142a do domu faryzeusza (por. \u0141k 7, 36-50). Zna\u0142 niepokoje i napi\u0119cia rodzin, w\u0142\u0105czaj\u0105c je do swoich przypowie\u015bci: od sytuacji, kiedy dzieci opuszczaj\u0105 swoje domy, aby spr\u00f3bowa\u0107 przyg\u00f3d (por. \u0141k 15, 11-32), a\u017c po trudnych syn\u00f3w, kt\u00f3rych zachowania nie spos\u00f3b wyja\u015bni\u0107 (por. Mt 21, 28-31) lub ofiary przemocy (por. Mk 12, 1-9). Troszczy si\u0119 te\u017c o uczt\u0119 weseln\u0105, kt\u00f3ra mo\u017ce okaza\u0107 si\u0119 k\u0142opotliwa z powodu braku wina (por. J 2, 1-10) lub wymawiania si\u0119 go\u015bci (por. Mt 22, 1-10), podobnie jak zna zmartwienie z powodu utraty monety w ubogiej rodzinie (por. \u0141k 15, 8-10).<\/p>\n\n\n\n

22. W tym kr\u00f3tkim przegl\u0105dzie mo\u017cemy zobaczy\u0107, \u017ce s\u0142owo Bo\u017ce nie ukazuje si\u0119 jako sekwencja abstrakcyjnych teorii, ale jako towarzysz drogi dla rodzin prze\u017cywaj\u0105cych kryzys i wszelkie cierpienie, i wskazuje im cel drogi, kiedy B\u00f3g \u201eotrze z ich oczu wszelk\u0105 \u0142z\u0119, a \u015bmierci ju\u017c odt\u0105d nie b\u0119dzie. Ani \u017ca\u0142oby, ni krzyku, ni trudu\u201d (Ap 21, 4).<\/p>\n\n\n\n

Trud twoich r\u0105k  <\/p>\n\n\n\n

23. Na pocz\u0105tku Psalmu 128 ukazany jest ojciec jako pracownik, kt\u00f3ry dzie\u0142em swoich r\u0105k mo\u017ce podtrzymywa\u0107 dobrobyt fizyczny i pogod\u0119 ducha swej rodziny: \u201eZ pracy r\u0105k swoich b\u0119dziesz po\u017cywa\u0142, b\u0119dziesz szcz\u0119\u015bliwy i dobrze ci b\u0119dzie\u201d (Ps 128, 2). Fakt, \u017ce praca jest podstawowym elementem godno\u015bci \u017cycia ludzkiego wynika z pierwszych stron Biblii, gdy czytamy, \u017ce \u201eB\u00f3g wzi\u0105\u0142 cz\u0142owieka i umie\u015bci\u0142 go w ogrodzie Eden, aby uprawia\u0142 go i dogl\u0105da\u0142\u201d (Rdz 2, 15). Jest to obraz pracownika, kt\u00f3ry przekszta\u0142ca materi\u0119 i wykorzystuje si\u0142y stworzenia wytwarzaj\u0105c \u201echleb zapracowany ci\u0119\u017cko\u201d (Ps 127, 2), a tak\u017ce udoskonalaj\u0105c siebie samego.<\/p>\n\n\n\n

24. Praca umo\u017cliwia r\u00f3wnocze\u015bnie rozw\u00f3j spo\u0142ecze\u0144stwa, utrzymanie rodziny a tak\u017ce jej stabilno\u015b\u0107 i p\u0142odno\u015b\u0107: \u201eogl\u0105daj pomy\u015blno\u015b\u0107 Jeruzalem przez ca\u0142e swe \u017cycie! Ogl\u0105daj dzieci twoich syn\u00f3w!\u201d (Ps 128, 5-6). W Ksi\u0119dze Przys\u0142\u00f3w ukazane jest r\u00f3wnie\u017c zadanie matki rodziny, kt\u00f3rej praca opisana jest ze wszystkimi codziennymi szczeg\u00f3\u0142ami, przyci\u0105gaj\u0105c pochwa\u0142y m\u0119\u017ca i dzieci (por. Prz 31, 10-31). Sam aposto\u0142 Pawe\u0142 by\u0142 dumny, \u017ce \u017cy\u0142 nie b\u0119d\u0105c ci\u0119\u017carem dla innych, bo pracowa\u0142 w\u0142asnymi r\u0119koma i w ten spos\u00f3b zapewnia\u0142 sobie utrzymanie (por. Dz 18, 3; 1 Kor 4, 12; 9, 12). Do tego stopnia by\u0142 przekonany o konieczno\u015bci pracy, \u017ce ustanowi\u0142 \u017celazn\u0105 zasad\u0119 dla swoich wsp\u00f3lnot: \u201eKto nie chce pracowa\u0107, niech te\u017c nie je!\u201d (2 Tes 3, 10; por. 1 Tes 4, 11).<\/p>\n\n\n\n

25. M\u00f3wi\u0105c to rozumiemy, \u017ce bezrobocie i niepewno\u015b\u0107 pracy staj\u0105 si\u0119 cierpieniem, jak zapisano w niewielkiej Ksi\u0119dze Rut i jak przypomina Jezus w przypowie\u015bci o robotnikach zmuszonych, by siedzie\u0107 bezczynnie na wiejskim rynku (por. Mt 20, 1-16), lub czego On sam do\u015bwiadcza\u0142 cho\u0107by w\u00f3wczas, gdy cz\u0119sto by\u0142 otoczony lud\u017ami nieszcz\u0119\u015bliwymi i g\u0142odnymi. To w\u0142a\u015bnie prze\u017cywa tragicznie spo\u0142ecze\u0144stwo w wielu krajach, a \u00f3w brak \u017ar\u00f3de\u0142 pracy uderza w r\u00f3\u017cny spos\u00f3b w pok\u00f3j ducha rodzin.<\/p>\n\n\n\n

26. Nie mo\u017cemy te\u017c zapomina\u0107 o z\u0142u, jakie grzech wprowadza w spo\u0142ecze\u0144stwo, gdy cz\u0142owiek zachowuje si\u0119 jak tyran wzgl\u0119dem natury, niszcz\u0105c j\u0105, u\u017cywaj\u0105c jej egoistycznie a nawet brutalnie. Konsekwencj\u0105 tego jest zar\u00f3wno pustynnienie gleby (por. Rdz 3, 17-19), jak i nier\u00f3wno\u015bci gospodarcze i spo\u0142eczne, przeciw kt\u00f3rym wyra\u017anie wznosi si\u0119 g\u0142os prorok\u00f3w, od Eliasza (por. 1 Krl 21), a\u017c po s\u0142owa, kt\u00f3re Jezus wypowiada przeciwko niesprawiedliwo\u015bci (por. \u0141k 12, 13-21; 16, 1-31).<\/p>\n\n\n\n

Czu\u0142o\u015b\u0107 przytulenia<\/p>\n\n\n\n

27. Chrystus wprowadzi\u0142 jako znamienn\u0105 cech\u0119 swoich uczni\u00f3w nade wszystko prawo mi\u0142o\u015bci i daru z siebie dla innych (por. Mt 22, 39; J 13, 34), a uczyni\u0142 to poprzez zasad\u0119, kt\u00f3rej ojciec lub matka cz\u0119sto daj\u0105 \u015bwiadectwo w swoim \u017cyciu: \u201eNikt nie ma wi\u0119kszej mi\u0142o\u015bci od tej, gdy kto\u015b \u017cycie swoje oddaje za przyjaci\u00f3\u0142 swoich\u201d (J 15, 13). Owocem mi\u0142o\u015bci jest ponadto mi\u0142osierdzie i przebaczenie. Pod tym wzgl\u0119dem bardzo symboliczna jest scena ukazuj\u0105ca cudzo\u0142o\u017cnic\u0119 na dziedzi\u0144cu \u015bwi\u0105tyni jerozolimskiej, w otoczeniu jej oskar\u017cycieli, kt\u00f3ra pozostaje nast\u0119pnie sama z Jezusem, a On jej nie pot\u0119pia i wzywa do bardziej godnego \u017cycia (por. J 8, 1-11).<\/p>\n\n\n\n

28. Na horyzoncie mi\u0142o\u015bci, centralnej dla chrze\u015bcija\u0144skiego do\u015bwiadczenia ma\u0142\u017ce\u0144stwa i rodziny, wyr\u00f3\u017cnia si\u0119 r\u00f3wnie\u017c inna cnota, cz\u0119sto zapominana w  obecnych czasach relacji burzliwych i p\u0142ytkich: czu\u0142o\u015b\u0107. Zwr\u00f3\u0107my si\u0119 do \u0142agodnego i intensywnego Psalmu 131. Podobnie, jak to dostrzegamy tak\u017ce w innych tekstach (por. Wj 4, 22; Iz 49, 15; Ps 27, 10), wi\u0119\u017a mi\u0119dzy wiernym a jego Panem wyra\u017ca si\u0119 w rysach mi\u0142o\u015bci rodzicielskiej lub matczynej. Pojawia si\u0119 tutaj delikatna i czu\u0142a intymno\u015b\u0107 mi\u0119dzy matk\u0105 a dzieckiem, noworodek \u015bpi w ramionach swojej matki, po czym karmiony jest piersi\u0105. Jest to \u2013 jak to wyra\u017ca hebrajskie s\u0142owo gamul \u2013 dziecko ju\u017c rozbudzone, kt\u00f3re trzyma si\u0119 \u015bwiadomie matki nosz\u0105cej je na piersi. Jest to zatem intymno\u015b\u0107 \u015bwiadoma, a nie tylko biologiczna. Psalmista \u015bpiewa: \u201ewprowadzi\u0142em \u0142ad i spok\u00f3j do mojej duszy. Jak niemowl\u0119 u swej matki\u201d (Ps 131, 2). Podobnie mo\u017cemy przej\u015b\u0107 do innej sceny, gdzie prorok Ozeasz umieszcza w ustach Boga jako ojca nast\u0119puj\u0105ce, poruszaj\u0105ce s\u0142owa: \u201eMi\u0142owa\u0142em Izraela, gdy jeszcze by\u0142 dzieckiem […]. Uczy\u0142em chodzi\u0107 Efraima […]. Poci\u0105gn\u0105\u0142em ich ludzkimi wi\u0119zami, a by\u0142y to wi\u0119zy mi\u0142o\u015bci. By\u0142em dla nich jak ten, co podnosi do swego policzka niemowl\u0119 \u2013 schyli\u0142em si\u0119 ku niemu i nakarmi\u0142em go\u201d (11, 1.3-4).<\/p>\n\n\n\n

29. Z tym spojrzeniem, na kt\u00f3re sk\u0142adaj\u0105 si\u0119 wiara i mi\u0142o\u015b\u0107, \u0142aska i zaanga\u017cowanie rodziny ludzkiej i Tr\u00f3jcy \u015awi\u0119tej, rozwa\u017camy rodzin\u0119, kt\u00f3r\u0105 s\u0142owo Bo\u017ce powierza w r\u0119ce m\u0119\u017cczyzny, kobiety i dzieci, aby tworzyli komuni\u0119 os\u00f3b, kt\u00f3ra by\u0142aby obrazem jedno\u015bci mi\u0119dzy Ojcem, Synem i Duchem \u015awi\u0119tym. Dzia\u0142alno\u015b\u0107 wychowawcza i pomna\u017caj\u0105ca \u017cycie jest z kolei odbiciem stw\u00f3rczego dzie\u0142a Ojca. Rodzina jest wezwana do wsp\u00f3lnej, codziennej modlitwy, czytania s\u0142owa Bo\u017cego i komunii eucharystycznej, aby rozwija\u0107 mi\u0142o\u015b\u0107 i coraz bardziej stawa\u0107 si\u0119 \u015bwi\u0105tyni\u0105, w kt\u00f3rej mieszka Duch \u015awi\u0119ty.<\/p>\n\n\n\n

30. Przed ka\u017cd\u0105 rodzin\u0105 ukazuje si\u0119 ikona Rodziny z Nazaretu, z jej codziennym trudem, a nawet koszmarem, kiedy musia\u0142a znosi\u0107 niezrozumia\u0142\u0105 przemoc Heroda \u2013 do\u015bwiadczenia tragicznie powtarzaj\u0105cego si\u0119 tak\u017ce i dzi\u015b w \u017cyciu wielu rodzin nieszcz\u0119snych uchod\u017ac\u00f3w i doznaj\u0105cych g\u0142odu. Podobnie jak M\u0119drcy, rodziny s\u0105 zaproszone do kontemplowania Dzieci\u0105tka i Jego Matki, by upa\u015b\u0107 na twarz i odda\u0107 Mu pok\u0142on (por. Mt 2, 11). Podobnie jak Maryja, s\u0105 zach\u0119cone do prze\u017cywania odwa\u017cnie i z pogod\u0105 ducha swoich obowi\u0105zk\u00f3w rodzinnych, smutnych i porywaj\u0105cych, do strze\u017cenia i rozwa\u017cania w sercu Bo\u017cych cud\u00f3w (por. \u0141k 2, 19.51). W skarbcu serca Maryi s\u0105 r\u00f3wnie\u017c wszystkie sprawy ka\u017cdej z naszych rodzin, kt\u00f3re Ona troskliwie zachowuje. Dlatego mo\u017ce nam Ona pom\u00f3c w ich interpretacji, aby rozpozna\u0107 w rodzinnych dziejach Bo\u017ce or\u0119dzie.<\/p>\n\n\n\n

Rozdzia\u0142 II<\/p>\n\n\n\n

Rzeczywisto\u015b\u0107 rodzin i wyzwania<\/p>\n\n\n\n

31. Dobro rodziny ma kluczowe znaczenie dla przysz\u0142o\u015bci \u015bwiata i Ko\u015bcio\u0142a. Dokonano niezliczonych analiz po\u015bwi\u0119conych ma\u0142\u017ce\u0144stwu i rodzinie, ich trudno\u015bciom i aktualnym wyzwaniom. Warto zwraca\u0107 uwag\u0119 na konkretn\u0105 rzeczywisto\u015b\u0107, poniewa\u017c \u201ewymagania i wezwania Ducha zawarte s\u0105 tak\u017ce w samych wydarzeniach historycznych\u201d, przez kt\u00f3re \u201eKo\u015bci\u00f3\u0142 mo\u017ce g\u0142\u0119biej poznawa\u0107 niewyczerpan\u0105 tajemnic\u0119 ma\u0142\u017ce\u0144stwa i rodziny\u201d[8]<\/a>. Nie mam zamiaru  przedstawi\u0107 tutaj wszystkiego, co mo\u017cna powiedzie\u0107 na temat r\u00f3\u017cnych zagadnie\u0144 zwi\u0105zanych z rodzin\u0105 w obecnej sytuacji. Poniewa\u017c jednak ojcowie synodalni wnie\u015bli pewne spojrzenie na rzeczywisto\u015b\u0107 rodzin na ca\u0142ym \u015bwiecie, uwa\u017cam za s\u0142uszne zebranie pewnych ich wniosk\u00f3w duszpasterskich, dodaj\u0105c inne niepokoje wyp\u0142ywaj\u0105ce z mojego w\u0142asnego spojrzenia.<\/p>\n\n\n\n

Aktualna sytuacja rodziny<\/p>\n\n\n\n

32. \u201eWierni nauczaniu Chrystusa spogl\u0105damy na rzeczywisto\u015b\u0107 wsp\u00f3\u0142czesnej rodziny w ca\u0142ej jej z\u0142o\u017cono\u015bci, w jej \u015bwiat\u0142ach i cieniach […]. Zmiana antropologiczno-kulturowa wp\u0142ywa dzi\u015b na wszystkie aspekty \u017cycia i wymaga podej\u015bcia analitycznego i zr\u00f3\u017cnicowanego\u201d[9]<\/a>. W sytuacji sprzed kilkudziesi\u0119ciu lat, biskupi Hiszpanii wskazali na wi\u0119ksze przestrzenie wolno\u015bci w rzeczywisto\u015bci domowej: \u201eze sprawiedliwym podzia\u0142em ci\u0119\u017car\u00f3w, obowi\u0105zk\u00f3w i zada\u0144, […] bardziej doceniaj\u0105c osobist\u0105 komunikacj\u0119 mi\u0119dzy ma\u0142\u017conkami, mo\u017cna przyczyni\u0107 si\u0119 do humanizacji ca\u0142ego \u017cycia rodzinnego. […] Ani spo\u0142ecze\u0144stwo, w kt\u00f3rym \u017cyjemy, ani to, w kierunku kt\u00f3rego zmierzamy, nie pozwalaj\u0105 na nieroztropne trwanie form i wzor\u00f3w z przesz\u0142o\u015bci\u201d[10]<\/a>. Jednak \u201emamy \u015bwiadomo\u015b\u0107 zasadniczej orientacji zmian antropologiczno-kulturowych, z powodu kt\u00f3rych ludzie s\u0105 mniej, ni\u017c w przesz\u0142o\u015bci, wspierani przez struktury spo\u0142eczne w ich \u017cyciu uczuciowym i rodzinnym\u201d[11]<\/a>.<\/p>\n\n\n\n

33. Z drugiej strony, \u201emusimy r\u00f3wnie\u017c wzi\u0105\u0107 pod uwag\u0119 rosn\u0105ce zagro\u017cenie stwarzane przez wybuja\u0142y indywidualizm, kt\u00f3ry wynaturza wi\u0119zi rodzinne i doprowadza do traktowania ka\u017cdego cz\u0142onka rodziny jako samotnej wyspy, sprawiaj\u0105c, \u017ce w niekt\u00f3rych przypadkach dominuje idea podmiotu, kt\u00f3ry tworzy si\u0119 zgodnie z w\u0142asnymi pragnieniami traktowanymi jako absolut\u201d[12]<\/a>. \u201eNapi\u0119cia wywo\u0142ane doprowadzon\u0105 do przesady indywidualistyczn\u0105 kultur\u0105 posiadania i przyjemno\u015bci rodz\u0105 w obr\u0119bie rodzin sytuacje nietolerancji i agresji\u201d[13]<\/a>. Chcia\u0142bym ponadto zwr\u00f3ci\u0107 uwag\u0119 na tempo wsp\u00f3\u0142czesnego \u017cycia, stres, organizacj\u0119 \u017cycia spo\u0142ecznego i pracy, poniewa\u017c s\u0105 to czynniki kulturowe, kt\u00f3re zagra\u017caj\u0105 mo\u017cliwo\u015bci trwa\u0142ych decyzji. R\u00f3wnocze\u015bnie napotykamy zjawiska dwuznaczne. Na przyk\u0142ad ceniona jest taka personalizacja, kt\u00f3ra zwraca uwag\u0119 na autentyczno\u015b\u0107, zamiast na odtwarzanie nakazanych zachowa\u0144. Jest to warto\u015b\u0107, kt\u00f3ra mo\u017ce promowa\u0107 r\u00f3\u017cne zdolno\u015bci i spontaniczno\u015b\u0107, ale \u017ale ukierunkowana, mo\u017ce tworzy\u0107 postawy sta\u0142ej nieufno\u015bci, ucieczki od zobowi\u0105za\u0144, zamkni\u0119cia si\u0119 w wygodzie, arogancji. Wolno\u015b\u0107 wyboru pozwala na planowanie swego \u017cycia i piel\u0119gnowanie tego, co w nas najlepsze, ale je\u015bli  nie ma szlachetnych cel\u00f3w i dyscypliny osobistej, przeradza si\u0119 w niemo\u017cno\u015b\u0107 wielkodusznego oddania siebie. Rzeczywi\u015bcie, w wielu krajach, w kt\u00f3rych spada liczba ma\u0142\u017ce\u0144stw, coraz wi\u0119cej os\u00f3b decyduje si\u0119 na \u017cycie w samotno\u015bci lub na wsp\u00f3\u0142\u017cycie w konkubinacie. Mo\u017cemy r\u00f3wnie\u017c podkre\u015bli\u0107 godne pochwa\u0142y poczucie sprawiedliwo\u015bci; je\u015bli jednak jest ona \u017ale rozumiana, to przekszta\u0142ca obywateli w klient\u00f3w domagaj\u0105cych si\u0119 jedynie \u015bwiadczenia us\u0142ug.<\/p>\n\n\n\n

34. Je\u015bli te zagro\u017cenia przenosz\u0105 si\u0119 na spos\u00f3b rozumienia rodziny, to mo\u017ce si\u0119 ona sta\u0107 miejscem przechodnim, ku kt\u00f3remu kierujemy si\u0119, gdy wydaje si\u0119 to nam wygodne, lub gdzie idziemy w\u00f3wczas, gdy mamy zamiar dochodzi\u0107 praw, podczas gdy wi\u0119zi s\u0105 zdane na niepewno\u015b\u0107 kapry\u015bnych pragnie\u0144 i okoliczno\u015bci. Istotnie, \u0142atwo dzi\u015b pomyli\u0107 prawdziw\u0105 wolno\u015b\u0107 z ide\u0105, \u017ce ka\u017cdy os\u0105dza wed\u0142ug w\u0142asnego widzi mi si\u0119, jakby poza indywidualnymi osobami nie by\u0142o \u017cadnych prawd, warto\u015bci, zasad, kt\u00f3re nas ukierunkowuj\u0105, jak gdyby wszystko by\u0142o r\u00f3wne i na wszystko powinno si\u0119 pozwoli\u0107. W tym kontek\u015bcie idea\u0142 ma\u0142\u017ce\u0144stwa, z zaanga\u017cowaniem wy\u0142\u0105czno\u015bci i stabilno\u015bci, okazuje si\u0119 zniszczony przez okoliczno\u015bciowe konwenanse lub kaprysy wra\u017cliwo\u015bci. Ludzie obawiaj\u0105 si\u0119 samotno\u015bci, pragn\u0105 przestrzeni ochrony i wierno\u015bci, ale jednocze\u015bnie zwi\u0119ksza si\u0119 strach przed uwi\u0119zieniem przez relacj\u0119, kt\u00f3ra mog\u0142aby odroczy\u0107 osi\u0105gni\u0119cie aspiracji osobistych.<\/p>\n\n\n\n

35. Jako chrze\u015bcijanie nie mo\u017cemy zrezygnowa\u0107 z proponowania ma\u0142\u017ce\u0144stwa, tylko dlatego, by nie przeciwstawia\u0107 si\u0119 aktualnej wra\u017cliwo\u015bci, by nad\u0105\u017ca\u0107 za mod\u0105 lub z powodu poczucia ni\u017cszo\u015bci wobec upadku moralnego i ludzkiego. Pozbawialiby\u015bmy \u015bwiat warto\u015bci, kt\u00f3re mo\u017cemy i musimy wnosi\u0107. To prawda, \u017ce nie ma sensu, aby zatrzymywa\u0107 si\u0119 na retorycznym oskar\u017caniu aktualnego z\u0142a, jakby to mog\u0142o co\u015b zmieni\u0107. Niczemu nie s\u0142u\u017cy tak\u017ce pr\u00f3ba narzucania norm si\u0142\u0105 w\u0142adzy. Oczekuje si\u0119 od nas wysi\u0142ku bardziej odpowiedzialnego i hojnego, polegaj\u0105cego na przedstawieniu przyczyn i motywacji, aby nasze opowiedzenie si\u0119 za ma\u0142\u017ce\u0144stwem i rodzin\u0105 by\u0142o takie, by ludzie byli bardziej gotowi do odpowiedzi na \u0142ask\u0119, jak\u0105 daje im B\u00f3g.<\/p>\n\n\n\n

36. Jednocze\u015bnie trzeba pokornie i realistycznie uzna\u0107, \u017ce czasami nasz spos\u00f3b prezentacji przekona\u0144 chrze\u015bcija\u0144skich i spos\u00f3b traktowania ludzi przyczyni\u0142y si\u0119 do spowodowania tego, co obecnie jest powodem narzekania i z czego wypada nam dokona\u0107 zdrowej samokrytyki. Z drugiej strony cz\u0119sto przedstawiali\u015bmy ma\u0142\u017ce\u0144stwo w taki spos\u00f3b, \u017ce jego cel jednocz\u0105cy, zach\u0119ta do wzrastania w mi\u0142o\u015bci i idea\u0142 wzajemnej pomocy pozostawa\u0142y w cieniu z powodu niemal wy\u0142\u0105cznego nacisku na obowi\u0105zek prokreacji. Nie wsparli\u015bmy dostatecznie m\u0142odych ma\u0142\u017ce\u0144stw w pierwszych latach ich wsp\u00f3lnego \u017cycia, przedstawiaj\u0105c im propozycje dostosowane do godzin ich zaj\u0119\u0107, do ich j\u0119zyka, do bardziej konkretnych niepokoj\u00f3w. Innymi razy przedstawiali\u015bmy idea\u0142 teologiczny ma\u0142\u017ce\u0144stwa zbyt abstrakcyjny, skonstruowany niemal sztucznie, daleki od konkretnej sytuacji i rzeczywistych mo\u017cliwo\u015bci rodzin takimi, jakimi s\u0105. Ta nadmierna idealizacja, zw\u0142aszcza gdy nie obudzili\u015bmy ufno\u015bci w dzia\u0142anie \u0142aski, nie pozwoli\u0142a na to, aby ma\u0142\u017ce\u0144stwo by\u0142o bardziej po\u017c\u0105dane i atrakcyjne, ale wr\u0119cz przeciwnie.<\/p>\n\n\n\n

37. Przez d\u0142ugi czas byli\u015bmy przekonani, \u017ce jedynie k\u0142ad\u0105c nacisk na kwestie doktrynalne, bioetyczne i moralne, nie pobudzaj\u0105c do otwarto\u015bci na \u0142ask\u0119, dostatecznie wsparli\u015bmy rodziny, umacniaj\u0105c wi\u0119\u017a ma\u0142\u017conk\u00f3w i wype\u0142nili\u015bmy sensem ich wsp\u00f3lne \u017cycie. Trudno nam zaprezentowa\u0107 ma\u0142\u017ce\u0144stwo bardziej jako dynamiczny proces rozwoju i realizacji, ni\u017c jako ci\u0119\u017car, kt\u00f3ry trzeba znosi\u0107 przez ca\u0142e \u017cycie. Z trudem dajemy te\u017c miejsce dla sumienia wiernych, kt\u00f3rzy po\u015br\u00f3d swoich ogranicze\u0144 cz\u0119sto odpowiadaj\u0105 najlepiej jak potrafi\u0105 na Ewangeli\u0119 i mog\u0105 rozwija\u0107 swoje w\u0142asne rozeznanie w sytuacji, gdy wszystkie systemy upadaj\u0105. Jeste\u015bmy powo\u0142ani do kszta\u0142towania sumie\u0144, nie za\u015b domagania si\u0119, by je zast\u0119powa\u0107.<\/p>\n\n\n\n

38. Musimy by\u0107 wdzi\u0119czni za fakt, \u017ce wi\u0119kszo\u015b\u0107 ludzi ceni relacje rodzinne, kt\u00f3re pozwalaj\u0105 trwa\u0107 w czasie i zapewniaj\u0105 drugiej osobie szacunek. Dlatego cenne jest to, \u017ce Ko\u015bci\u00f3\u0142 oferuje przestrzenie towarzyszenia i poradnictwa w kwestiach zwi\u0105zanych z rozwojem mi\u0142o\u015bci, przezwyci\u0119\u017cania konflikt\u00f3w i wychowywania dzieci. Wielu ludzi docenia moc \u0142aski, jakiej do\u015bwiadczaj\u0105 w sakramencie pojednania i w Eucharystii, kt\u00f3ra pozwala im radzi\u0107 sobie z wyzwaniami ma\u0142\u017ce\u0144stwa i rodziny. W niekt\u00f3rych krajach, zw\u0142aszcza w r\u00f3\u017cnych cz\u0119\u015bciach Afryki, laicyzmowi nie uda\u0142o si\u0119 os\u0142abi\u0107 pewnych warto\u015bci tradycyjnych, a w ka\u017cdym ma\u0142\u017ce\u0144stwie wytwarza si\u0119 silna wi\u0119\u017a mi\u0119dzy dwiema poszerzonymi rodzinami, w kt\u00f3rych wci\u0105\u017c zachowany jest wyra\u017anie okre\u015blony  system zarz\u0105dzania konfliktami i trudno\u015bciami. W dzisiejszym \u015bwiecie doceniane jest tak\u017ce \u015bwiadectwo ma\u0142\u017ce\u0144stw, kt\u00f3re nie tylko wytrwa\u0142y w czasie, ale nadal rozwijaj\u0105 wsp\u00f3lny projekt i zachowuj\u0105 wzajemne uczucie. Otwiera to drzwi do duszpasterstwa pozytywnego, go\u015bcinnego, umo\u017cliwiaj\u0105cego stopniowe pog\u0142\u0119bianie wymaga\u0144 Ewangelii. Jednak wiele razy dzia\u0142ali\u015bmy w postawie defensywnej i trwonili\u015bmy energie duszpasterskie, powielaj\u0105c ataki na  dekadencki \u015bwiat, z niewielk\u0105 zdolno\u015bci\u0105 proaktywn\u0105, aby wskaza\u0107 drogi szcz\u0119\u015bcia. Wielu nie dostrzega, \u017ce or\u0119dzie Ko\u015bcio\u0142a o ma\u0142\u017ce\u0144stwie i rodzinie jest wyra\u017anym, jasnym odzwierciedleniem nauczania i postawy Pana Jezusa, kt\u00f3ry proponuj\u0105c wymagaj\u0105cy idea\u0142 jednocze\u015bnie nigdy nie straci\u0142 wsp\u00f3\u0142czuj\u0105cej blisko\u015bci wobec os\u00f3b s\u0142abych, jak Samarytanka czy kobieta cudzo\u0142o\u017cna.<\/p>\n\n\n\n

39. Nie oznacza to niezauwa\u017cania upadku kultury, kt\u00f3ra nie promuje mi\u0142o\u015bci i po\u015bwi\u0119cenia. Konsultacje poprzedzaj\u0105ce dwa ostatnie synody ujawni\u0142y r\u00f3\u017cne przejawy \u201ekultury tymczasowo\u015bci\u201d. Mam na my\u015bli, na przyk\u0142ad, szybko\u015b\u0107, z jak\u0105 ludzie przechodz\u0105 z jednej relacji uczuciowej do innej. S\u0105dz\u0105, \u017ce mi\u0142o\u015b\u0107, tak jak w sieciach spo\u0142eczno\u015bciowych, mo\u017cna pod\u0142\u0105czy\u0107 lub od\u0142\u0105czy\u0107 na \u017c\u0105danie konsumenta i r\u00f3wnie szybko zablokowa\u0107. My\u015bl\u0119 r\u00f3wnie\u017c o l\u0119ku, jaki budzi perspektywa sta\u0142ego zaanga\u017cowania, obsesji na punkcie czasu wolnego, o relacjach, kt\u00f3re obliczaj\u0105 koszty i korzy\u015bci, i s\u0105 utrzymywane jedynie w\u00f3wczas, je\u015bli s\u0105 \u015brodkiem, aby zaradzi\u0107 samotno\u015bci, aby zapewni\u0107 ochron\u0119 lub zyska\u0107 jak\u0105\u015b us\u0142ug\u0119. Na relacje uczuciowe przenosi si\u0119 to, co dzieje si\u0119 z przedmiotami i \u015brodowiskiem: wszystko mo\u017cna wyrzuci\u0107, ka\u017cdy u\u017cywa i wyrzuca, marnotrawi i niszczy, wykorzystuje i wyciska jak d\u0142ugo s\u0142u\u017cy. A potem: \u017cegnaj! Narcyzm czyni ludzi niezdolnymi do spojrzenia poza siebie, poza w\u0142asne pragnienia i potrzeby. Ale ten, kto wykorzystuje innych, wcze\u015bniej czy p\u00f3\u017aniej sam b\u0119dzie w ko\u0144cu wykorzystywany, manipulowany i opuszczony z t\u0105 sam\u0105 logik\u0105. Warto zauwa\u017cy\u0107, \u017ce zerwanie wi\u0119zi ma cz\u0119sto miejsce u os\u00f3b doros\u0142ych, poszukuj\u0105cych swego rodzaju \u201eautonomii\u201d i odrzucaj\u0105cych idea\u0142 starzenia si\u0119 razem, troszcz\u0105c si\u0119 jedno o drugie i wspieraj\u0105c si\u0119 wzajemnie.<\/p>\n\n\n\n

40. \u201eRyzykuj\u0105c zbytnie uproszczenie mo\u017cemy powiedzie\u0107, \u017ce \u017cyjemy w kulturze, kt\u00f3ra wywiera na ludzi m\u0142odych presj\u0119, by nie zak\u0142adali rodziny ze wzgl\u0119du na brak perspektyw na przysz\u0142o\u015b\u0107. A ta sama kultura proponuje innym tak wiele opcji, \u017ce r\u00f3wnie\u017c oni s\u0105 odwodzeni od za\u0142o\u017cenia rodziny\u201d[14]<\/a>. W niekt\u00f3rych krajach, wielu ludzi m\u0142odych \u201ecz\u0119sto odk\u0142ada \u015blub z powodu problem\u00f3w ekonomicznych, problem\u00f3w z prac\u0105 b\u0105d\u017a ze studiami. Czasem s\u0105 to inne motywy, takie jak wp\u0142yw ideologii, kt\u00f3re pomniejszaj\u0105 znaczenie ma\u0142\u017ce\u0144stwa i rodziny, do\u015bwiadczenie niepowodzenia innych ma\u0142\u017ce\u0144stw, na kt\u00f3re oni nie chc\u0105 si\u0119 nara\u017ca\u0107, strach przed czym\u015b, co uwa\u017caj\u0105 za zbyt wielkie i \u015bwi\u0119te, u\u0142atwienia socjalne i korzy\u015bci ekonomiczne wyp\u0142ywaj\u0105ce z tytu\u0142u konkubinatu, czysto emocjonalna i romantyczna koncepcja mi\u0142o\u015bci, obawa przed utrat\u0105 wolno\u015bci i niezale\u017cno\u015bci, odrzucenie czego\u015b pojmowanego jako instytucjonalne i biurokratyczne\u201d[15]<\/a>. Musimy znale\u017a\u0107 s\u0142owa, motywacje i \u015bwiadectwa, kt\u00f3re by nam pomog\u0142y w poruszeniu najg\u0142\u0119bszych zakamark\u00f3w serc ludzi m\u0142odych, gdzie s\u0105 najobfitsze \u017ar\u00f3d\u0142a ich zdolno\u015bci do wielkoduszno\u015bci, zaanga\u017cowania, mi\u0142o\u015bci, a nawet heroizmu, aby ich zach\u0119ci\u0107 do zaakceptowania z entuzjazmem i m\u0119stwem wyzwania ma\u0142\u017ce\u0144stwa.<\/p>\n\n\n\n

41. Ojcowie synodalni m\u00f3wili o dzisiejszych \u201etendencjach kulturowych, kt\u00f3re zdaj\u0105 si\u0119 narzuca\u0107 nieograniczon\u0105 afektywno\u015b\u0107, [\u2026] afektywno\u015b\u0107 narcystyczn\u0105, niesta\u0142\u0105 i zmienn\u0105, kt\u00f3ra nie zawsze pomaga w osi\u0105gni\u0119ciu wi\u0119kszej dojrza\u0142o\u015bci\u201d. Wyrazili zaniepokojenie z powodu \u201eszerzenia si\u0119 pornografii i komercjalizacji cia\u0142a, czemu sprzyja r\u00f3wnie\u017c wynaturzone korzystanie z internetu\u201d, jak r\u00f3wnie\u017c z powodu \u201esytuacji tych os\u00f3b, kt\u00f3re s\u0105 zmuszone do uprawiania prostytucji\u201d. W tym kontek\u015bcie \u201ema\u0142\u017conkowie s\u0105 czasami niepewni, niezdecydowani i trudno im znale\u017a\u0107 sposoby rozwoju. Wielu jest tych, kt\u00f3rzy maj\u0105 tendencj\u0119 do pozostawania na wczesnych etapach \u017cycia emocjonalnego i seksualnego. Kryzys pary ma\u0142\u017ce\u0144skiej destabilizuje rodzin\u0119 i poprzez separacj\u0119 i rozw\u00f3d mo\u017ce doprowadzi\u0107 do powa\u017cnych konsekwencji dla doros\u0142ych, dzieci i spo\u0142ecze\u0144stwa, os\u0142abiaj\u0105c jednostk\u0119 i wi\u0119zy spo\u0142eczne\u201d[16]<\/a>. Cz\u0119sto \u201emamy do czynienia z wieloma kryzysami ma\u0142\u017ce\u0144skimi, do kt\u00f3rych cz\u0119sto podchodzi si\u0119 w spos\u00f3b powierzchowny i bez odwagi cierpliwo\u015bci, sprawdzenia, wzajemnego przebaczenia, pojednania, a tak\u017ce po\u015bwi\u0119cenia. W ten spos\u00f3b te pora\u017cki daj\u0105 pocz\u0105tek nowym relacjom, nowym parom, nowym zwi\u0105zkom i nowym ma\u0142\u017ce\u0144stwom, co stwarza z\u0142o\u017cone sytuacje rodzinne i problematyczne z chrze\u015bcija\u0144skiego punktu widzenia\u201d[17]<\/a>.<\/p>\n\n\n\n

42. \u201eTak\u017ce spadek liczby ludno\u015bci, spowodowany mentalno\u015bci\u0105 antynatalistyczn\u0105 i krzewiony przez globalne polityki \u00abzdrowia reprodukcyjnego\u00bb, nie tylko determinuje sytuacj\u0119, w kt\u00f3rej nie jest ju\u017c zapewniona zast\u0119powalno\u015b\u0107 pokole\u0144, ale z czasem grozi doprowadzeniem do zubo\u017cenia gospodarczego i utraty nadziei na przysz\u0142o\u015b\u0107. Rozw\u00f3j biotechnologii ma r\u00f3wnie\u017c du\u017cy wp\u0142yw na przyrost naturalny\u201d[18]<\/a>. Mog\u0105 si\u0119 do tego do\u0142\u0105cza\u0107 inne czynniki, takie jak: \u201euprzemys\u0142owienie, rewolucja seksualna, strach przed przeludnieniem, problemy ekonomiczne [\u2026]. Spo\u0142ecze\u0144stwo konsumpcyjne mo\u017ce r\u00f3wnie\u017c zniech\u0119ca\u0107 ludzi do posiadania dzieci, aby tylko zachowa\u0107 swoj\u0105 wolno\u015b\u0107 i w\u0142asny styl \u017cycia\u201d[19]<\/a>. Prawd\u0105 jest, \u017ce prawe sumienie ma\u0142\u017conk\u00f3w, je\u015bli byli dot\u0105d bardzo hojni w przekazywaniu \u017cycia, mo\u017ce prowadzi\u0107 do decyzji o ograniczeniu liczby dzieci z wystarczaj\u0105co powa\u017cnych powod\u00f3w, ale tak\u017ce prawd\u0105 jest, \u017ce \u201eze wzgl\u0119du na umi\u0142owanie tej godno\u015bci sumienia Ko\u015bci\u00f3\u0142 odrzuca ze wszystkich si\u0142 dzia\u0142ania pa\u0144stwa przymuszaj\u0105ce do antykoncepcji, sterylizacji, czy wr\u0119cz aborcji\u201d[20]<\/a>. \u015arodki te s\u0105 nie do przyj\u0119cia, tak\u017ce w miejscach o wysokim przyro\u015bcie naturalnym, ale trzeba zwr\u00f3ci\u0107 uwag\u0119, \u017ce politycy zach\u0119caj\u0105 do nich tak\u017ce w niekt\u00f3rych krajach prze\u017cywaj\u0105cych dramat bardzo niskiego wska\u017anika urodze\u0144. Jak wskazali biskupi Korei, jest to \u201edzia\u0142anie sprzeczne i lekcewa\u017c\u0105ce sw\u00f3j obowi\u0105zek\u201d[21]<\/a>.<\/p>\n\n\n\n

43. Os\u0142abienie wiary i praktyk religijnych w niekt\u00f3rych spo\u0142ecze\u0144stwach wp\u0142ywa na rodziny i czyni je bardziej samotnymi z ich trudno\u015bciami. Ojcowie synodalni stwierdzili, \u017ce \u201ejedn\u0105 z najwi\u0119kszych bied obecnej kultury jest samotno\u015b\u0107, owoc braku Boga w \u017cyciu ludzi i krucho\u015bci relacji. Istnieje r\u00f3wnie\u017c og\u00f3lne poczucie bezsilno\u015bci w obliczu rzeczywisto\u015bci spo\u0142eczno-gospodarczej, kt\u00f3re cz\u0119sto prowadzi do zmia\u017cd\u017cenia rodzin. […] Cz\u0119sto rodziny czuj\u0105 si\u0119 opuszczone ze wzgl\u0119du na brak zainteresowania i ma\u0142ej uwagi ze strony instytucji. Konsekwencje negatywne z punktu widzenia organizacji spo\u0142ecznej s\u0105 oczywiste: od kryzysu demograficznego po trudno\u015bci edukacyjne, od trudno\u015bci przyj\u0119cia rodz\u0105cego si\u0119 \u017cycia do postrzegania obecno\u015bci os\u00f3b starszych jako obci\u0105\u017cenia, a\u017c po rozprzestrzenianie si\u0119 zaburze\u0144 uczuciowych, co prowadzi niekiedy do przemocy. Obowi\u0105zkiem pa\u0144stwa jest stworzenie warunk\u00f3w ustawodawczych i pracowniczych, aby zapewni\u0107 ludziom m\u0142odym przysz\u0142o\u015b\u0107 i dopom\u00f3c im w realizacji planu za\u0142o\u017cenia rodziny\u201d[22]<\/a>.<\/p>\n\n\n\n

44. Brak godnego lub odpowiedniego mieszkania cz\u0119sto prowadzi do odroczenia sformalizowania zwi\u0105zku. Pami\u0119tajmy, \u017ce \u201erodzina ma prawo do mieszkania odpowiedniego dla \u017cycia rodzinnego i dostosowanego do liczby jej cz\u0142onk\u00f3w, w miejscu zapewniaj\u0105cym podstawowe us\u0142ugi konieczne do \u017cycia rodziny i wsp\u00f3lnoty\u201d[23]<\/a>. Rodzina i dom to dwie rzeczy, kt\u00f3re wzajemnie si\u0119 siebie domagaj\u0105. Przyk\u0142ad ten pokazuje, \u017ce musimy domaga\u0107 si\u0119 praw rodziny, a nie tylko praw jednostki. Rodzina jest dobrem, bez kt\u00f3rego spo\u0142ecze\u0144stwo nie mo\u017ce si\u0119 obej\u015b\u0107, kt\u00f3re musi by\u0107 chronione[24]<\/a>. Obrona tych praw jest \u201eprofetycznym wezwaniem na rzecz instytucji rodziny, wymagaj\u0105cej szacunku oraz ochrony przed wszelkiego rodzaju uzurpacj\u0105\u201d[25]<\/a>, zw\u0142aszcza w obecnej sytuacji, gdy zazwyczaj zajmuje niewiele miejsca w programach politycznych. W\u015br\u00f3d wielu praw, rodziny maj\u0105 tak\u017ce prawo, by \u201eoczekiwa\u0107 od w\u0142adz publicznych w\u0142a\u015bciwej, nikogo nie dyskryminuj\u0105cej polityki rodzinnej w kwestiach prawnych, gospodarczych, spo\u0142ecznych i finansowych\u201d[26]<\/a>. Niekiedy rodziny prze\u017cywaj\u0105 dramatyczne cierpienia, kiedy w obliczu choroby osoby bliskiej, nie maj\u0105 dost\u0119pu do odpowiedniej opieki zdrowotnej, lub gdy wyd\u0142u\u017ca si\u0119 czas bez dost\u0119pu do godnej pracy. \u201eSytuacja ekonomiczna zmusza rodziny do rezygnacji z edukacji, \u017cycia kulturalnego i aktywnego \u017cycia spo\u0142ecznego. Obecny system gospodarczy wytwarza r\u00f3\u017cne formy wykluczenia spo\u0142ecznego. W spos\u00f3b szczeg\u00f3lny dotykaj\u0105 rodziny problemy dotycz\u0105ce pracy. M\u0142odzi maj\u0105 niewielkie mo\u017cliwo\u015bci zatrudnienia, a oferta pracy jest bardzo selektywna i prowizoryczna. Dzie\u0144 pracy jest d\u0142ugi i cz\u0119sto obci\u0105\u017cony d\u0142ugim czasem dojazdu. Nie pomaga to cz\u0142onkom rodzin w spotykaniu si\u0119 mi\u0119dzy sob\u0105 i ze swoimi dzie\u0107mi w taki spos\u00f3b, kt\u00f3ry codziennie umacnia\u0142by ich relacje\u201d[27]<\/a>.<\/p>\n\n\n\n

45. \u201eWiele dzieci rodzi si\u0119 poza ma\u0142\u017ce\u0144stwem, zw\u0142aszcza w niekt\u00f3rych krajach i wiele jest tych, kt\u00f3re nast\u0119pnie dorastaj\u0105 tylko z jednym z rodzic\u00f3w czy te\u017c w poszerzonym lub przekszta\u0142conym \u015brodowisku rodzinnym. […] Seksualne wykorzystywanie dzieci jest r\u00f3wnie\u017c jedn\u0105 z najbardziej oburzaj\u0105cych i pod\u0142ych rzeczywisto\u015bci wsp\u00f3\u0142czesnego spo\u0142ecze\u0144stwa. Tak\u017ce spo\u0142ecze\u0144stwa do\u015bwiadczaj\u0105ce przemocy z powodu wojny, terroryzmu lub przest\u0119pczo\u015bci zorganizowanej s\u0105 \u015bwiadkami degradacji sytuacji rodzinnych. Zw\u0142aszcza w wielkich metropoliach i ich przedmie\u015bciach narasta zjawisko tak zwanych dzieci ulicy\u201d[28]<\/a>. Wykorzystywanie seksualne dzieci staje si\u0119 jeszcze bardziej szokuj\u0105ce, gdy pojawia si\u0119 w miejscach, w kt\u00f3rych powinny by\u0107 chronione, zw\u0142aszcza w rodzinach, szko\u0142ach i we wsp\u00f3lnotach i instytucjach chrze\u015bcija\u0144skich[29]<\/a>.<\/p>\n\n\n\n

46. Migracje \u201es\u0105 innym znakiem czas\u00f3w, kt\u00f3ry nale\u017cy rozpatrzy\u0107 i zrozumie\u0107, z ca\u0142ym brzemieniem konsekwencji dla \u017cycia rodzinnego\u201d[30]<\/a>. Ostatni Synod nada\u0142 du\u017c\u0105 wag\u0119 temu zjawisku stwierdzaj\u0105c, \u017ce \u201edotyka ono, na r\u00f3\u017cne sposoby, ca\u0142ych populacji, w r\u00f3\u017cnych cz\u0119\u015bciach \u015bwiata. Ko\u015bci\u00f3\u0142 odegra\u0142 w tej dziedzinie rol\u0119 pierwszoplanow\u0105. Konieczno\u015b\u0107 zachowania i rozwijania tego ewangelicznego \u015bwiadectwa (por. Mt 25, 35) wydaje si\u0119 obecnie pilniejsza ni\u017c kiedykolwiek. […] Ludzka mobilno\u015b\u0107, kt\u00f3ra odpowiada naturalnemu historycznemu ruchowi narod\u00f3w, mo\u017ce okaza\u0107 si\u0119 autentycznym ubogaceniem zar\u00f3wno dla rodziny, kt\u00f3ra emigruje, jak i dla kraju, kt\u00f3ry j\u0105 przyjmuje. Inn\u0105 spraw\u0105 jest przymusowa migracja rodzin w konsekwencji wojny, prze\u015bladowa\u0144, biedy, niesprawiedliwo\u015bci, naznaczona perypetiami podr\u00f3\u017cy, kt\u00f3ra cz\u0119sto zagra\u017ca \u017cyciu, wywo\u0142uje urazy i destabilizuje rodziny. Towarzyszenie migrantom wymaga specjalistycznego duszpasterstwa skierowanego do rodzin migruj\u0105cych, ale tak\u017ce do cz\u0142onk\u00f3w rodzin pozosta\u0142ych w miejscu pochodzenia. Musi by\u0107 ono realizowane z poszanowaniem ich kultur, formacji ludzkiej i religijnej, z kt\u00f3rej si\u0119 wywodz\u0105, bogactwa duchowego ich obrz\u0119d\u00f3w i tradycji, tak\u017ce poprzez im w\u0142a\u015bciwe duszpasterstwo. […]  Migracje jawi\u0105 si\u0119 jako szczeg\u00f3lnie dramatyczne i katastrofalne dla rodzin i os\u00f3b, kiedy odbywaj\u0105 si\u0119 poza prawem i s\u0105 wspierane przez mi\u0119dzynarodowe sieci handlu lud\u017ami. To samo mo\u017cna powiedzie\u0107, gdy dotycz\u0105 kobiet i dzieci bez opieki, zmuszonych do d\u0142u\u017cszych pobyt\u00f3w w miejscach przej\u015bciowych, w obozach dla uchod\u017ac\u00f3w, w kt\u00f3rych nie mo\u017cna podj\u0105\u0107 proces\u00f3w integracji. Skrajne ub\u00f3stwo i inne sytuacje rozk\u0142adu doprowadzaj\u0105 niekiedy rodziny do sprzedawania swoich dzieci na prostytucj\u0119 lub handel narz\u0105dami\u201d[31]<\/a>. \u201ePrze\u015bladowania chrze\u015bcijan, jak r\u00f3wnie\u017c prze\u015bladowania mniejszo\u015bci etnicznych i religijnych, w wielu cz\u0119\u015bciach \u015bwiata, szczeg\u00f3lnie na Bliskim Wschodzie, stanowi\u0105 wielk\u0105 pr\u00f3b\u0119 nie tylko dla Ko\u015bcio\u0142a, ale tak\u017ce dla ca\u0142ej wsp\u00f3lnoty mi\u0119dzynarodowej. Nale\u017cy wspiera\u0107 ka\u017cdy wysi\u0142ek na rzecz ci\u0105g\u0142ego trwania rodzin i wsp\u00f3lnot chrze\u015bcija\u0144skich w ziemiach ich pochodzenia\u201d[32]<\/a>.<\/p>\n\n\n\n

47. Ojcowie synodalni zwr\u00f3cili tak\u017ce szczeg\u00f3ln\u0105 uwag\u0119 na \u201erodziny z osobami niepe\u0142nosprawnymi, w kt\u00f3rych inwalidztwo, wdzieraj\u0105c si\u0119 w \u017cycie, rodzi g\u0142\u0119bokie i nieoczekiwane wyzwanie, zak\u0142\u00f3ca r\u00f3wnowag\u0119, pragnienia i oczekiwania. […] Na wielki podziw zas\u0142uguj\u0105 rodziny, kt\u00f3re z mi\u0142o\u015bci\u0105 akceptuj\u0105 trudne do\u015bwiadczenie dziecka niepe\u0142nosprawnego. Daj\u0105 one Ko\u015bcio\u0142owi i spo\u0142ecze\u0144stwu cenne \u015bwiadectwo wierno\u015bci wobec daru \u017cycia. W procesie przyj\u0119cia i troski o misterium krucho\u015bci, rodzina, wraz ze wsp\u00f3lnot\u0105 chrze\u015bcija\u0144sk\u0105, b\u0119dzie mog\u0142a odkry\u0107 nowe gesty i j\u0119zyk, formy zrozumienia i to\u017csamo\u015bci. Osoby niepe\u0142nosprawne stanowi\u0105 dla rodziny dar i okazj\u0119 do wzrastania w mi\u0142o\u015bci, we wzajemnej pomocy i jedno\u015bci. […] Rodzina, kt\u00f3ra akceptuje w duchu wiary obecno\u015b\u0107 os\u00f3b niepe\u0142nosprawnych, b\u0119dzie w stanie rozpozna\u0107 i zagwarantowa\u0107 jako\u015b\u0107 i warto\u015b\u0107 ka\u017cdego \u017cycia, z jego potrzebami, prawami i mo\u017cliwo\u015bciami. B\u0119dzie ona pobudza\u0107 do opieki i troski oraz b\u0119dzie promowa\u0107 towarzyszenie i mi\u0142o\u015b\u0107 na ka\u017cdym etapie \u017cycia\u201d[33]<\/a>. Pragn\u0119 podkre\u015bli\u0107, \u017ce uwaga po\u015bwi\u0119cona zar\u00f3wno imigrantom jak i osobom niepe\u0142nosprawnym jest znakiem Ducha \u015awi\u0119tego. Obydwie bowiem te sytuacje s\u0105 paradygmatyczne: ukazuj\u0105 szczeg\u00f3lnie jak jest dzi\u015b prze\u017cywana logika mi\u0142osiernej akceptacji oraz integracji os\u00f3b s\u0142abszych.<\/p>\n\n\n\n

48. \u201eWi\u0119kszo\u015b\u0107 rodzin szanuje starszych, otaczaj\u0105c mi\u0142o\u015bci\u0105 i uwa\u017caj\u0105c ich za b\u0142ogos\u0142awie\u0144stwo. Szczeg\u00f3lne uznanie nale\u017cy si\u0119 stowarzyszeniom i ruchom rodzinnym, kt\u00f3re dzia\u0142aj\u0105 na rzecz os\u00f3b starszych, na polu duchowym i socjalnym […]. W spo\u0142ecze\u0144stwach wysoko uprzemys\u0142owionych, gdzie liczba starszych wzrasta, podczas gdy spada wska\u017anik urodze\u0144, istnieje zagro\u017cenie, i\u017c b\u0119d\u0105 postrzegani jako ci\u0119\u017car. R\u00f3wnocze\u015bnie opieka, jakiej potrzebuj\u0105 osoby starsze, wystawia cz\u0119sto ich bliskich na ci\u0119\u017ck\u0105 pr\u00f3b\u0119\u201d[34]<\/a>. \u201eDocenienie ko\u0144cowej fazy \u017cycia jest dzi\u015b tym bardziej konieczne, im bardziej pr\u00f3buje si\u0119 na r\u00f3\u017cne sposoby oddali\u0107 chwil\u0119 zgonu. Krucho\u015b\u0107 i uzale\u017cnienie os\u00f3b starszych s\u0105 czasami niesprawiedliwie wykorzystywane dla zwyk\u0142ej korzy\u015bci ekonomicznej. Wiele rodzin uczy nas, \u017ce mo\u017cna zmierzy\u0107 si\u0119 z ostatnimi etapami \u017cycia, doceniaj\u0105c poczucie spe\u0142nienia i w\u0142\u0105czaj\u0105c ca\u0142e swoje istnienie w tajemnic\u0119 paschaln\u0105. Wiele os\u00f3b starszych jest przyjmowanych przez instytucje ko\u015bcielne, gdzie mog\u0105 \u017cy\u0107 w \u015brodowisku pogodnym i rodzinnym zar\u00f3wno pod wzgl\u0119dem materialnym, jak i duchowym. Eutanazja i wspomagane samob\u00f3jstwo stanowi\u0105 powa\u017cne zagro\u017cenie dla rodzin na ca\u0142ym \u015bwiecie. W wielu krajach te praktyki s\u0105 legalne. Ko\u015bci\u00f3\u0142, zdecydowanie sprzeciwiaj\u0105c si\u0119 takim praktykom, czuje si\u0119 zobowi\u0105zany pomaga\u0107 rodzinom, kt\u00f3re troszcz\u0105 si\u0119 o swoich starszych i chorych cz\u0142onk\u00f3w\u201d[35]<\/a>.<\/p>\n\n\n\n

49. Chc\u0119 podkre\u015bli\u0107 trudn\u0105 sytuacj\u0119 rodzin pogr\u0105\u017conych w ub\u00f3stwie, do\u015bwiadczanych na wiele sposob\u00f3w, w kt\u00f3rych ograniczenia \u017cycia prze\u017cywane s\u0105 w spos\u00f3b przenikliwy. Je\u015bli wszyscy napotykaj\u0105 trudno\u015bci, to w domu bardzo ubogim staj\u0105 si\u0119 one jeszcze trudniejsze[36]<\/a>. Na przyk\u0142ad, je\u015bli kobieta musi wychowywa\u0107 swoje dziecko sama, z powodu separacji lub z innych przyczyn, i musi pracowa\u0107, nie maj\u0105c mo\u017cliwo\u015bci pozostawienia dziecka komu\u015b innemu, to wzrasta ono w opuszczeniu, kt\u00f3re nara\u017ca go na ryzyka wszelkiego rodzaju, a jego dojrzewanie osobowe jest wystawione na szwank. W trudnych sytuacjach, w jakich \u017cyj\u0105 osoby najbardziej potrzebuj\u0105ce, Ko\u015bci\u00f3\u0142 musi zachowa\u0107 szczeg\u00f3ln\u0105 uwag\u0119, aby zrozumie\u0107, pocieszy\u0107, w\u0142\u0105czy\u0107, unikaj\u0105c narzucania im zestawu norm, jakby by\u0142y ze ska\u0142y, zyskuj\u0105c w ten spos\u00f3b efekt, \u017ce czuj\u0105 si\u0119 os\u0105dzone i porzucone przez t\u0119 Matk\u0119, kt\u00f3ra jest powo\u0142ana, by nie\u015b\u0107 im Bo\u017ce mi\u0142osierdzie. W ten spos\u00f3b, zamiast im dawa\u0107 uzdrawiaj\u0105c\u0105 moc \u0142aski i \u015bwiat\u0142a Ewangelii, niekt\u00f3rzy, wol\u0105 \u201ezdoktrynizowa\u0107\u201d Ewangeli\u0119, zamieniaj\u0105c j\u0105 \u201ew martwe kamienie, by rzuca\u0107 nimi w innych\u201d[37]<\/a>.<\/p>\n\n\n\n

50. Odpowiedzi na dwie konsultacje, dokonane podczas procesu synodalnego, wspomnia\u0142y o najr\u00f3\u017cniejszych sytuacjach, kt\u00f3re stawiaj\u0105 nowe wyzwania. Opr\u00f3cz ju\u017c wymienionych, wielu odnosi\u0142o si\u0119 do funkcji wychowawczej, kt\u00f3ra prze\u017cywa trudno\u015bci, poniewa\u017c, mi\u0119dzy innymi, rodzice wracaj\u0105 do domu zm\u0119czeni, nie maj\u0105 ochoty na rozmow\u0119, w wielu rodzinach nie ma nawet zwyczaju wsp\u00f3lnego spo\u017cywania posi\u0142k\u00f3w. Jest te\u017c coraz wi\u0119cej zr\u00f3\u017cnicowanych propozycji rozrywek opr\u00f3cz uzale\u017cnienia od telewizji. Utrudnia to rodzicom przekazywanie wiary swoim dzieciom. Inni wskazuj\u0105 rodziny cz\u0119sto prze\u017cywaj\u0105ce ogromne niepokoje. Wydaje si\u0119, \u017ce bardziej s\u0105 zatroskane o zapobieganie przysz\u0142ym problemom, ni\u017c dzieleniem si\u0119 chwil\u0105 tera\u017aniejsz\u0105. Jest to kwestia kulturowa, pot\u0119gowana niepewno\u015bci\u0105 przysz\u0142o\u015bci zawodowej, brakiem pewno\u015bci gospodarczej lub l\u0119kiem o przysz\u0142o\u015b\u0107 dzieci.<\/p>\n\n\n\n

Niekt\u00f3re wyzwania<\/p>\n\n\n\n

51. Wspomniano tak\u017ce o narkomanii jako o jednej z bol\u0105czek naszych czas\u00f3w, powoduj\u0105cej cierpienia wielu rodzin, a cz\u0119sto prowadz\u0105cej tak\u017ce do ich zniszczenia. Co\u015b podobnego ma miejsce w przypadku alkoholizmu, hazardu i innych uzale\u017cnie\u0144. Rodzina mog\u0142aby by\u0107 miejscem zapobiegania i wdra\u017cania dobrych regu\u0142, ale spo\u0142ecze\u0144stwo i polityka nieustannie zauwa\u017caj\u0105, \u017ce rodzina zagro\u017cona \u201etraci zdolno\u015b\u0107 do reagowania, aby pom\u00f3c swoim cz\u0142onkom […]. Dostrzegamy powa\u017cne konsekwencje tego za\u0142amania w zniszczonych rodzinach, wykorzenionych dzieciach, opuszczonych osobach starszych, osieroconych dzieciach \u017cyj\u0105cych rodzic\u00f3w oraz zdezorientowanych i pozbawionych regu\u0142 ludziach m\u0142odych\u201d[38]<\/a>. Jak wskazali biskupi Meksyku, istniej\u0105 smutne sytuacje przemocy w rodzinie, kt\u00f3re s\u0105 wyl\u0119garni\u0105 nowych form agresji spo\u0142ecznej, poniewa\u017c \u201estosunki rodzinne wyja\u015bniaj\u0105 r\u00f3wnie\u017c predyspozycje do gwa\u0142townej osobowo\u015bci. Rodziny, kt\u00f3re na to s\u0105 nara\u017cone, to te, w kt\u00f3rych brakuje  komunikacji; te, w kt\u00f3rych dominuj\u0105 postawy obronne, a ich cz\u0142onkowie nawzajem si\u0119 nie wspieraj\u0105; gdzie nie ma zaj\u0119\u0107 rodzinnych sprzyjaj\u0105cych uczestnictwu; gdzie relacje mi\u0119dzy rodzicami s\u0105 cz\u0119sto konfliktowe i gwa\u0142towne, a relacje mi\u0119dzy rodzicami a dzie\u0107mi s\u0105 nacechowane postawami wrogo\u015bci. Przemoc domowa jest szko\u0142\u0105 uraz\u00f3w i nienawi\u015bci w podstawowych relacjach mi\u0119dzyludzkich\u201d[39]<\/a>.<\/p>\n\n\n\n

52. Nikt nie mo\u017ce my\u015ble\u0107, \u017ce os\u0142abienie rodziny jako spo\u0142eczno\u015bci naturalnej, opartej na ma\u0142\u017ce\u0144stwie jest czym\u015b, co spo\u0142ecze\u0144stwu przynosi korzy\u015bci. Jest wr\u0119cz odwrotnie: wyrz\u0105dza szkod\u0119 dojrzewaniu ludzi, kultywowaniu warto\u015bci spo\u0142ecznych i rozwojowi etycznemu miast i narod\u00f3w. Nie dostrzega si\u0119 ju\u017c wyra\u017anie, \u017ce tylko wy\u0142\u0105czny i nierozerwalny zwi\u0105zek mi\u0119dzy m\u0119\u017cczyzn\u0105 a kobiet\u0105 realizuje w pe\u0142ni funkcj\u0119 spo\u0142eczn\u0105, b\u0119d\u0105c zaanga\u017cowaniem stabilnym i umo\u017cliwiaj\u0105cym p\u0142odno\u015b\u0107. Musimy uzna\u0107 wiele r\u00f3\u017cnych sytuacji rodzinnych, kt\u00f3re mog\u0105 zapewni\u0107 jak\u0105\u015b regu\u0142\u0119 \u017cycia, ale zwi\u0105zk\u00f3w nieformalnych lub na przyk\u0142ad mi\u0119dzy osobami tej samej p\u0142ci, nie mo\u017cna zwyczajnie zr\u00f3wnywa\u0107 z ma\u0142\u017ce\u0144stwem. \u017baden zwi\u0105zek niepewny lub zamkni\u0119ty na przekazywanie \u017cycia nie zapewnia nam przysz\u0142o\u015bci spo\u0142ecze\u0144stwa. Kt\u00f3\u017c jednak troszczy si\u0119 dzi\u015b o wspieranie ma\u0142\u017conk\u00f3w, pomaganie im w przezwyci\u0119\u017ceniu stoj\u0105cych przed nimi zagro\u017ce\u0144, towarzyszenie im w ich roli wychowawczej, utwierdzanie stabilno\u015bci jedno\u015bci ma\u0142\u017ce\u0144skiej?<\/p>\n\n\n\n

53. \u201eW niekt\u00f3rych spo\u0142ecze\u0144stwach wci\u0105\u017c utrzymuje si\u0119 praktyka poligamii; w innych za\u015b trwa praktyka ma\u0142\u017ce\u0144stw aran\u017cowanych. […] W wielu \u015brodowiskach, i to nie tylko na Zachodzie, szerzy si\u0119 praktyka wsp\u00f3lnego zamieszkania przed \u015blubem, a nawet wsp\u00f3lnego zamieszkania bez zamiaru zawierania jakiegokolwiek zwi\u0105zku instytucjonalnego\u201d[40]<\/a>. W licznych krajach ustawodawstwo u\u0142atwia rozwijanie si\u0119 wielu alternatyw, tak \u017ce ma\u0142\u017ce\u0144stwo cechuj\u0105ce si\u0119 wy\u0142\u0105czno\u015bci\u0105, nierozerwalno\u015bci\u0105 i otwarto\u015bci\u0105 na \u017cycie jawi si\u0119 w ko\u0144cu jako propozycja staromodna, jedna spo\u015br\u00f3d wielu innych. W wielu krajach post\u0119puje dekonstrukcja prawna rodziny, kt\u00f3ra d\u0105\u017cy do przyj\u0119cia form opartych niemal wy\u0142\u0105cznie na paradygmacie autonomii woli. Mimo, \u017ce s\u0142usznie i sprawiedliwie odrzucane s\u0105 stare formy rodziny \u201etradycyjnej\u201d, charakteryzuj\u0105cej si\u0119 autorytaryzmem, a nawet przemoc\u0105, to jednak nie powinno to prowadzi\u0107 do pogardy dla ma\u0142\u017ce\u0144stwa, ale do ponownego odkrycia jego prawdziwego znaczenia oraz do jego odnowy. Si\u0142a rodziny \u201etkwi zasadniczo w tym, \u017ce rodzina jest zdolna kocha\u0107 i uczy\u0107 mi\u0142o\u015bci. Niezale\u017cnie od tego, jak dana rodzina mo\u017ce by\u0107 poraniona, zawsze mo\u017ce si\u0119 ona rozwija\u0107 wychodz\u0105c od mi\u0142o\u015bci\u201d[41]<\/a>.<\/p>\n\n\n\n

54. W tym kr\u00f3tkim spojrzeniu na rzeczywisto\u015b\u0107, pragn\u0119 podkre\u015bli\u0107, \u017ce chocia\u017c dokonano znacznej poprawy w uznaniu praw kobiet i ich uczestnictwa w \u017cyciu publicznym, to jednak jest wiele do zrobienia w niekt\u00f3rych krajach. Nie s\u0105 bowiem ca\u0142kowicie wyeliminowane niedopuszczalne praktyki. Przede wszystkim haniebna przemoc, jakiej czasami u\u017cywa si\u0119 wobec kobiet, molestowanie w rodzinie i r\u00f3\u017cne formy niewolnictwa, kt\u00f3re nie s\u0105 oznak\u0105 m\u0119skiej si\u0142y, ale tch\u00f3rzliwej degradacji. Przemoc werbalna, fizyczna i seksualna stosowana wobec kobiet w niekt\u00f3rych ma\u0142\u017ce\u0144stwach jest sprzeczna z sam\u0105 natur\u0105 jedno\u015bci ma\u0142\u017ce\u0144skiej. My\u015bl\u0119 o powa\u017cnym okaleczaniu narz\u0105d\u00f3w p\u0142ciowych kobiet w niekt\u00f3rych kulturach, ale tak\u017ce o nier\u00f3wno\u015bci w dost\u0119pie do godnych miejsc pracy i miejsc, gdzie zapadaj\u0105 decyzje. Historia obci\u0105\u017cona jest \u015bladami eksces\u00f3w kultur patriarchalnych, gdzie kobiety by\u0142y uwa\u017cane za osoby drugiej klasy, ale pami\u0119tamy tak\u017ce o macierzy\u0144stwie zast\u0119pczym lub o \u201einstrumentalnym traktowaniu cia\u0142a kobiecego i czynienia go towarem w dzisiejszej kulturze medialnej\u201d[42]<\/a>. Niekt\u00f3rzy twierdz\u0105, \u017ce wiele problem\u00f3w aktualnych ma miejsce na skutek emancypacji kobiet. Ale argument ten nie jest s\u0142uszny, \u201eto fa\u0142sz, nieprawda, jest to forma seksizmu\u201d[43]<\/a>. R\u00f3wna godno\u015b\u0107 m\u0119\u017cczyzny i kobiety prowadzi nas do rado\u015bci, \u017ce dochodzi do przezwyci\u0119\u017cenia dawnych form dyskryminacji oraz \u017ce w \u0142onie rodzin rozwija si\u0119 wzajemne wsp\u00f3\u0142dzia\u0142anie. O ile pojawiaj\u0105 si\u0119 formy feminizmu, kt\u00f3rych nie mo\u017cemy uzna\u0107 za w\u0142a\u015bciwe, to podziwiamy r\u00f3wnie\u017c dzie\u0142o Ducha \u015awi\u0119tego w bardziej wyra\u017anym uznaniu godno\u015bci kobiet i ich praw.<\/p>\n\n\n\n

55. M\u0119\u017cczyzna \u201eodgrywa r\u00f3wnie\u017c decyduj\u0105c\u0105 rol\u0119 w \u017cyciu rodzinnym, ze szczeg\u00f3lnym uwzgl\u0119dnieniem ochrony i wsparcia \u017cony i dzieci. […] Wielu m\u0119\u017cczyzn jest \u015bwiadomych znaczenia swojej roli w rodzinie i realizuje j\u0105 anga\u017cuj\u0105c szczeg\u00f3lne w\u0142a\u015bciwo\u015bci m\u0119skiego charakteru. Brak ojca powa\u017cnie naznacza \u017cycie rodzinne, wychowywanie dzieci oraz ich integracj\u0119 w \u017cycie spo\u0142eczne. Jego nieobecno\u015b\u0107 mo\u017ce by\u0107 fizyczna, emocjonalna, poznawcza i duchowa. Brak ten pozbawia dzieci odpowiedniego wzorca postawy ojcowskiej\u201d[44]<\/a>.<\/p>\n\n\n\n

56. Inne wyzwanie wy\u0142ania si\u0119 z r\u00f3\u017cnych form ideologii, og\u00f3lnie zwanej \u201egender\u201d, kt\u00f3ra \u201ezaprzecza r\u00f3\u017cnicy i naturalnej komplementarno\u015bci m\u0119\u017cczyzny i kobiety. Ukazuje ona spo\u0142ecze\u0144stwo bez r\u00f3\u017cnic p\u0142ciowych i banalizuje podstawy antropologiczne rodziny. Ideologia ta wprowadza projekty edukacyjne i wytyczne legislacyjne promuj\u0105ce to\u017csamo\u015b\u0107 osobist\u0105 i zwi\u0105zki emocjonalne w ca\u0142kowitym oderwaniu od r\u00f3\u017cnic biologicznych mi\u0119dzy m\u0119\u017cczyzn\u0105 a kobiet\u0105. To\u017csamo\u015b\u0107 cz\u0142owieka jest zdana na indywidualistyczny wyb\u00f3r, kt\u00f3ry mo\u017ce si\u0119 r\u00f3wnie\u017c z czasem zmienia\u0107\u201d[45]<\/a>. Niepokoj\u0105cy jest fakt, \u017ce niekt\u00f3re ideologie tego typu, utrzymuj\u0105ce, \u017ce stanowi\u0105 odpowied\u017a na pewne, czasami zrozumia\u0142e aspiracje, staraj\u0105 si\u0119 j\u0105 narzuci\u0107 jako my\u015bl dominuj\u0105c\u0105 okre\u015blaj\u0105c\u0105 nawet edukacj\u0119 dzieci. Nie wolno zapomina\u0107, \u017ce \u201ep\u0142e\u0107 biologiczn\u0105 (sex) oraz rol\u0119 spo\u0142eczno-kulturow\u0105 p\u0142ci (gender) mo\u017cna odr\u00f3\u017cnia\u0107, ale nie rozdziela\u0107\u201d[46]<\/a>. Ponadto \u201erewolucja biotechnologiczna w dziedzinie przekazywania \u017cycia ludzkiego wprowadzi\u0142a mo\u017cliwo\u015b\u0107 manipulowania aktem pocz\u0119cia, czyni\u0105c go  niezale\u017cnym od wsp\u00f3\u0142\u017cycia p\u0142ciowego mi\u0119dzy m\u0119\u017cczyzn\u0105 a kobiet\u0105. W ten spos\u00f3b \u017cycie ludzkie i rodzicielstwo sta\u0142y si\u0119 czym\u015b, co mo\u017cna tworzy\u0107 i niszczy\u0107. Czym\u015b w du\u017cej mierze uzale\u017cnionym od \u017cyczenia os\u00f3b lub par\u201d[47]<\/a>.   Czym innym jest zrozumienie ludzkiej s\u0142abo\u015bci i z\u0142o\u017cono\u015bci \u017cycia, a czym innym akceptacja ideologii, kt\u00f3re domagaj\u0105 si\u0119 oddzielenia od siebie  nieroz\u0142\u0105cznych aspekt\u00f3w rzeczywisto\u015bci. Nie popadajmy w grzech usi\u0142owania zast\u0105pienia Stw\u00f3rcy. Jeste\u015bmy stworzeniami i nie jeste\u015bmy wszechmocni. Rzeczywisto\u015b\u0107 stworzona nas uprzedza i trzeba j\u0105 przyjmowa\u0107 jako dar. R\u00f3wnocze\u015bnie jeste\u015bmy wezwani do strze\u017cenia naszego cz\u0142owiecze\u0144stwa, a to oznacza przede wszystkim akceptowanie i respektowanie go takim, jakim zosta\u0142o stworzone.<\/p>\n\n\n\n

57. Dzi\u0119kuj\u0119 Bogu, poniewa\u017c wiele rodzin, kt\u00f3re wcale nie uwa\u017caj\u0105 si\u0119 za doskona\u0142e, \u017cyje w mi\u0142o\u015bci, realizuj\u0105c swoje powo\u0142anie i rozwija si\u0119, pomimo \u017ce wiele z nich upada na swej drodze. Na podstawie refleksji synodalnych nie mo\u017cna stworzy\u0107 stereotypu rodziny idealnej, ale stawiaj\u0105cy wyzwania kola\u017c, sk\u0142adaj\u0105cy si\u0119 z wielu r\u00f3\u017cnych rzeczywisto\u015bci, pe\u0142nych rado\u015bci, dramat\u00f3w i marze\u0144. Realia, kt\u00f3re nas niepokoj\u0105, s\u0105 wyzwaniami. Nie popadajmy w pu\u0142apk\u0119 opadania z si\u0142 w samoobronnych narzekaniach, zamiast rozbudza\u0107 kreatywno\u015b\u0107 misyjn\u0105. W ka\u017cdej sytuacji, \u201eKo\u015bci\u00f3\u0142 dostrzega potrzeb\u0119, aby powiedzie\u0107 s\u0142owo prawdy i nadziei. […] Wielkie warto\u015bci ma\u0142\u017ce\u0144stwa i rodziny chrze\u015bcija\u0144skiej odpowiadaj\u0105 na poszukiwania przenikaj\u0105ce ludzkie istnienie\u201d[48]<\/a>. Chocia\u017c dostrzegamy wiele trudno\u015bci, s\u0105 one \u2013 jak powiedzieli biskupi Kolumbii \u2013 wezwaniem, aby \u201ewyzwoli\u0107 w nas energie nadziei przek\u0142adaj\u0105c je na marzenia prorocze, przemieniaj\u0105ce dzia\u0142ania i wyobra\u017ani\u0119 mi\u0142osierdzia\u201d[49]<\/a>.<\/p>\n\n\n\n

Rozdzia\u0142 III<\/p>\n\n\n\n

Spojrzenie skierowane na Jezusa: powo\u0142anie rodziny<\/p>\n\n\n\n

58. Przed rodzinami i po\u015br\u00f3d nich zawsze powinno rozbrzmiewa\u0107 pierwsze or\u0119dzie, kt\u00f3re jest tym, \u201eco jest najpi\u0119kniejsze, wi\u0119ksze, bardziej poci\u0105gaj\u0105ce i jednocze\u015bnie bardziej potrzebne\u201d[50]<\/a> i \u201epowinno zajmowa\u0107 centralne miejsce w dzia\u0142alno\u015bci ewangelizacyjnej\u201d[51]<\/a>. Jest to or\u0119dzie zasadnicze, \u201edo kt\u00f3rego trzeba stale powraca\u0107 i s\u0142ucha\u0107 na r\u00f3\u017cne sposoby i kt\u00f3re trzeba stale g\u0142osi\u0107 podczas katechezy w tej czy innej formie\u201d[52]<\/a>. Bo \u201enie ma nic bardziej solidnego, bardziej g\u0142\u0119bokiego, bardziej pewnego, bardziej tre\u015bciwego i bardziej m\u0105drego od przepowiadania\u201d a \u201eca\u0142a formacja chrze\u015bcija\u0144ska jest przede wszystkim pog\u0142\u0119bieniem kerygmy\u201d[53]<\/a>.<\/p>\n\n\n\n

59. Nasza nauka o ma\u0142\u017ce\u0144stwie i rodzinie musi nieustannie inspirowa\u0107 si\u0119 i zmienia\u0107 w \u015bwietle tego or\u0119dzia mi\u0142o\u015bci i czu\u0142o\u015bci, aby nie sta\u0142a si\u0119 jedynie  obron\u0105 jakiej\u015b zimnej i nie\u017cyciowej doktryny. Nie mo\u017cna bowiem w pe\u0142ni zrozumie\u0107 tajemnicy rodziny chrze\u015bcija\u0144skiej inaczej, jak tylko w \u015bwietle niesko\u0144czonej mi\u0142o\u015bci Ojca, kt\u00f3ra objawi\u0142a si\u0119 w Chrystusie, kt\u00f3ry odda\u0142 si\u0119 za nas a\u017c do ko\u0144ca i \u017cyje po\u015br\u00f3d nas. Dlatego chcia\u0142bym ukaza\u0107 Chrystusa obecnego w tak wielu historiach mi\u0142o\u015bci i przyzywa\u0107 ognia Ducha \u015awi\u0119tego dla wszystkich rodzin na \u015bwiecie.<\/p>\n\n\n\n

60. W tych ramach ten kr\u00f3tki rozdzia\u0142 zawiera syntez\u0119 nauczania Ko\u015bcio\u0142a na temat ma\u0142\u017ce\u0144stwa i rodziny. W \u015bwietle, jakie daje nam wiara, zacytuj\u0119 w zwi\u0105zku z tym tak\u017ce kilka w\u0105tk\u00f3w przedstawionych przez Ojc\u00f3w synodalnych. Wychodz\u0105 one od spojrzenia Jezusa i wskazuj\u0105, \u017ce \u201espogl\u0105da\u0142 On na spotykanych ludzi z mi\u0142o\u015bci\u0105 i czu\u0142o\u015bci\u0105, towarzysz\u0105c ich krokom z prawd\u0105, cierpliwo\u015bci\u0105 i mi\u0142osierdziem, g\u0142osz\u0105c wymagania Kr\u00f3lestwa Bo\u017cego\u201d[54]<\/a>. Podobnie Pan towarzyszy nam dzisiaj w naszym trudzie \u017cycia i przekazywania Ewangelii rodziny.<\/p>\n\n\n\n

Jezus podejmuje i doprowadza do pe\u0142ni Bo\u017cy plan<\/p>\n\n\n\n

61. W przeciwie\u0144stwie do tych, kt\u00f3rzy zabraniali ma\u0142\u017ce\u0144stwa, Nowy Testament uczy, \u017ce \u201ewszystko, co B\u00f3g stworzy\u0142, jest dobre, i niczego, co jest spo\u017cywane z dzi\u0119kczynieniem, nie nale\u017cy odrzuca\u0107\u201d (1 Tm 4, 4). Ma\u0142\u017ce\u0144stwo jest \u201edarem\u201d od Boga (por. 1 Kor 7, 7). Jednocze\u015bnie, z powodu tej pozytywnej oceny du\u017cy nacisk k\u0142adziony jest na dba\u0142o\u015b\u0107 o ten dar Bo\u017cy: \u201eWe czci niech b\u0119dzie ma\u0142\u017ce\u0144stwo pod ka\u017cdym wzgl\u0119dem i \u0142o\u017ce nieskalane\u201d (Hbr 13, 4). Ten Bo\u017cy dar obejmuje seksualno\u015b\u0107: \u201eNie unikajcie jedno drugiego\u201d (1 Kor 7, 5).<\/p>\n\n\n\n

62. Ojcowie synodalni przypomnieli, \u017ce Jezus, \u201eodnosz\u0105c si\u0119 do pierwotnego planu dotycz\u0105cego ma\u0142\u017ce\u0144stwa, podkre\u015bla nierozerwaln\u0105 jedno\u015b\u0107 mi\u0119dzy m\u0119\u017cczyzn\u0105 a kobiet\u0105, m\u00f3wi\u0105c, \u017ce \u00abprzez wzgl\u0105d na zatwardzia\u0142o\u015b\u0107 serc waszych pozwoli\u0142 wam Moj\u017cesz oddala\u0107 wasze \u017cony; lecz od pocz\u0105tku tak nie by\u0142o\u00bb (Mt 19, 8). Nierozerwalno\u015bci ma\u0142\u017ce\u0144stwa (\u00abCo wi\u0119c B\u00f3g z\u0142\u0105czy\u0142, niech cz\u0142owiek nie rozdziela\u00bb, Mt 19, 6), nie nale\u017cy rozumie\u0107 jako \u00abjarzmo\u00bb na\u0142o\u017cone na ludzi, ale jako \u00abdar\u00bb udzielony osobom z\u0142\u0105czonym w ma\u0142\u017ce\u0144stwie. […] Uni\u017canie si\u0119 Boga nieustannie towarzyszy ludzkiej pielgrzymce, uzdrawia i przemienia zatwardzia\u0142e serce \u0142ask\u0105, ukierunkowuj\u0105c je ku swej istocie, przez drog\u0119 krzy\u017ca. Z Ewangelii jasno wy\u0142ania si\u0119 przyk\u0142ad Jezusa, kt\u00f3ry […] g\u0142osi\u0142 or\u0119dzie o znaczeniu ma\u0142\u017ce\u0144stwa jako pe\u0142ni objawienia, przywracaj\u0105ce pierwotny plan Boga (por. Mt 19, 3)\u201d[55]<\/a>.<\/p>\n\n\n\n

63. \u201eJezus, kt\u00f3ry pojedna\u0142 wszystko w sobie, doprowadzi\u0142 ma\u0142\u017ce\u0144stwo i rodzin\u0119 do ich pierwotnej formy (por. Mk 10, 1-12). Rodzina i ma\u0142\u017ce\u0144stwo zosta\u0142y odkupione przez Chrystusa (por. Ef 5, 21-32), odtworzone na obraz Tr\u00f3jcy \u015awi\u0119tej. Z tej tajemnicy wyp\u0142ywa wszelka prawdziwa mi\u0142o\u015b\u0107. Oblubie\u0144cze przymierze, kt\u00f3re zosta\u0142o zainaugurowane w chwili stworzenia i objawione w historii zbawienia, otrzymuje pe\u0142ne objawienie swego znaczenia w Chrystusie i Jego Ko\u015bciele. Od Chrystusa, za po\u015brednictwem Ko\u015bcio\u0142a, ma\u0142\u017ce\u0144stwo i rodzina otrzymuj\u0105 niezb\u0119dn\u0105 \u0142ask\u0119 do \u015bwiadczenia o mi\u0142o\u015bci Boga i \u017cycia \u017cyciem komunii. Ewangelia rodziny przenika histori\u0119 \u015bwiata od stworzenia cz\u0142owieka na obraz i podobie\u0144stwo Boga (por. Rdz 1, 26-27), a\u017c do wype\u0142nienia tajemnicy Przymierza w Chrystusie na ko\u0144cu czas\u00f3w z Godami Baranka (por. Ap 19, 9)\u201d[56]<\/a>.<\/p>\n\n\n\n

64. \u201ePrzyk\u0142ad Jezusa jest dla Ko\u015bcio\u0142a paradygmatem. […] Rozpocz\u0105\u0142 On swoje \u017cycie publiczne od cudu w Kanie, dokonanego na przyj\u0119ciu weselnym (por. J 2, 1-11). [\u2026] Dzieli\u0142 codzienne chwile przyja\u017ani z rodzin\u0105 \u0141azarza i jego si\u00f3str (por. \u0141k 10, 38) oraz z rodzin\u0105 Piotra (por. Mt 8, 14). Wys\u0142ucha\u0142 p\u0142aczu rodzic\u00f3w op\u0142akuj\u0105cych \u015bmier\u0107 swoich dzieci, przywracaj\u0105c je do \u017cycia (por. Mk 5, 41; \u0141k 7, 14-15) i ukazuj\u0105c w ten spos\u00f3b prawdziwe znaczenie mi\u0142osierdzia, kt\u00f3re poci\u0105ga za sob\u0105 odnow\u0119 Przymierza (por. Jan Pawe\u0142 II, Dives in misericordia, 4). Wida\u0107 to wyra\u017anie w spotkaniach z Samarytank\u0105 (por. J 4, 1-30) oraz z kobiet\u0105 cudzo\u0142o\u017cn\u0105 (por. J 8, 1-11), w kt\u00f3rych postrzeganie grzechu rodzi si\u0119 w obliczu bezinteresownej mi\u0142o\u015bci Jezusa\u201d[57]<\/a>.<\/p>\n\n\n\n

65. Wcielenie S\u0142owa w ludzkiej rodzinie, w Nazarecie, porusza swoj\u0105 nowo\u015bci\u0105 histori\u0119 \u015bwiata. Musimy zag\u0142\u0119bi\u0107 si\u0119 w tajemnic\u0119 narodzin Jezusa, w \u201etak\u201d Maryi wobec zwiastowania anielskiego, kiedy w Jej \u0142onie pocz\u0119\u0142o si\u0119 S\u0142owo; r\u00f3wnie\u017c w \u201etak\u201d J\u00f3zefa, kt\u00f3ry Jezusowi nada\u0142 imi\u0119 i zatroszczy\u0142 si\u0119 o Maryj\u0119; w rado\u015b\u0107 pasterzy przy \u017c\u0142\u00f3bku; w pok\u0142on trzech M\u0119drc\u00f3w; w tajemnic\u0119 udzia\u0142u Jezusa w cierpieniu swego ludu wygnanego, prze\u015bladowanego i upokorzonego; w religijne oczekiwanie Zachariasza i rado\u015b\u0107 z narodzin Jana Chrzciciela; w obietnic\u0119 Symeona i Anny spe\u0142nion\u0105 w \u015bwi\u0105tyni; podziw uczonych w Prawie, kiedy s\u0142uchali m\u0105dro\u015bci nastoletniego Jezusa. Nast\u0119pnie trzeba wnikn\u0105\u0107 w okres trzydziestu d\u0142ugich lat, gdy Jezus zarabia\u0142 na \u017cycie pracuj\u0105c w\u0142asnymi r\u0119koma, odmawiaj\u0105c modlitwy i zachowuj\u0105c tradycje religijne swego ludu, wychowuj\u0105c si\u0119 w wierze swoich ojc\u00f3w, troszcz\u0105c si\u0119, by zaowocowa\u0142y one w tajemnicy Kr\u00f3lestwa. To jest tajemnica Bo\u017cego Narodzenia i tajemnica Nazaretu, pe\u0142na woni rodziny! Jest to tajemnica, kt\u00f3ra tak zafascynowa\u0142a Franciszka z Asy\u017cu, Teres\u0119 z Lisieux i Karola de Foucauld, z kt\u00f3rej r\u00f3wnie\u017c czerpi\u0105 rodziny chrze\u015bcija\u0144skie, aby odnowi\u0107 swoj\u0105 nadziej\u0119 i rado\u015b\u0107.<\/p>\n\n\n\n

66. \u201ePrzymierze mi\u0142o\u015bci i wierno\u015bci, kt\u00f3rym \u017cyje \u015awi\u0119ta Rodzina z Nazaretu, rzuca \u015bwiat\u0142o na zasad\u0119, kt\u00f3ra nadaje kszta\u0142t ka\u017cdej rodzinie i pozwala jej lepiej radzi\u0107 sobie ze zmiennymi kolejami \u017cycia i historii. Na tym fundamencie ka\u017cda rodzina, tak\u017ce w swojej s\u0142abo\u015bci, mo\u017ce sta\u0107 si\u0119 \u015bwiat\u0142em w mroku \u015bwiata. \u201eTutaj rozumiemy spos\u00f3b \u017cycia w rodzinie. Niech Nazaret przypomni nam, czym jest rodzina, czym jest komunia mi\u0142o\u015bci, jej surowe i proste pi\u0119kno, jej \u015bwi\u0119ty i nienaruszalny charakter. Niech nam pozwoli zobaczy\u0107, jak s\u0142odkie i niezast\u0105pione jest wychowanie w rodzinie, niech nauczy nas, \u017ce w sferze spo\u0142ecznej ma ono pierwszorz\u0119dne i niezr\u00f3wnane znaczenie (Pawe\u0142 VI, Przem\u00f3wienie w Nazarecie, 5 stycznia, 1964)\u201d[58]<\/a>. <\/p>\n\n\n\n

Rodzina w dokumentach Ko\u015bcio\u0142a<\/p>\n\n\n\n

67. Sob\u00f3r Watyka\u0144ski II w Konstytucji Gaudium et spes, zajmuje si\u0119 \u201epromocj\u0105 godno\u015bci ma\u0142\u017ce\u0144stwa i rodziny (por. nn. 47-52). Okre\u015bli\u0142 on ma\u0142\u017ce\u0144stwo jako wsp\u00f3lnot\u0119 \u017cycia i mi\u0142o\u015bci (por. n. 48), stawiaj\u0105c mi\u0142o\u015b\u0107 w centrum rodziny […]. \u00abPrawdziwa mi\u0142o\u015b\u0107 mi\u0119dzy m\u0119\u017cem a \u017con\u0105\u00bb (n. 49) zak\u0142ada wzajemny dar z siebie, w\u0142\u0105cza i zawiera wymiar p\u0142ciowo\u015bci i uczuciowo\u015bci, odpowiadaj\u0105c planowi Bo\u017cemu (por. nn. 48-49). Ponadto podkre\u015bla zakorzenienie ma\u0142\u017conk\u00f3w w Chrystusie: Chrystus Pan \u00abwychodzi na spotkanie ma\u0142\u017conk\u00f3w chrze\u015bcija\u0144skich w sakramencie ma\u0142\u017ce\u0144stwa\u00bb (n. 48) i z nimi pozostaje. We Wcieleniu przyjmuje On ludzk\u0105 mi\u0142o\u015b\u0107, oczyszcza j\u0105, doprowadza do pe\u0142ni i daje ma\u0142\u017conkom wraz ze swoim Duchem zdolno\u015b\u0107, by \u017cy\u0107 ni\u0105, przenikaj\u0105c ca\u0142e ich \u017cycie wiary, nadziei i mi\u0142o\u015bci. W ten spos\u00f3b ma\u0142\u017conkowie s\u0105 jakby konsekrowanymi i poprzez w\u0142a\u015bciw\u0105 im \u0142ask\u0119 buduj\u0105 Cia\u0142o Chrystusa stanowi\u0105c Ko\u015bci\u00f3\u0142 domowy (por. Lumen gentium, 11), tak \u017ce Ko\u015bci\u00f3\u0142, aby w pe\u0142ni zrozumie\u0107 swoj\u0105 tajemnic\u0119, spogl\u0105da na rodzin\u0119 chrze\u015bcija\u0144sk\u0105, kt\u00f3ra ukazuje to w spos\u00f3b autentyczny\u201d[59]<\/a>.<\/p>\n\n\n\n

68. Nast\u0119pnie b\u0142. Pawe\u0142 VI, \u201epod\u0105\u017caj\u0105c \u015bladem Soboru Watyka\u0144skiego II, pog\u0142\u0119bi\u0142 nauk\u0119 o ma\u0142\u017ce\u0144stwie i rodzinie. Zw\u0142aszcza w encyklice Humanae vitae podkre\u015bli\u0142 nierozerwalny zwi\u0105zek mi\u0119dzy mi\u0142o\u015bci\u0105 ma\u0142\u017ce\u0144sk\u0105 a przekazywaniem \u017cycia: \u00abMi\u0142o\u015b\u0107 ma\u0142\u017conk\u00f3w domaga si\u0119 od nich, aby poznali nale\u017cycie swoje zadanie w dziedzinie odpowiedzialnego rodzicielstwa. Poniewa\u017c dzi\u015b s\u0142usznie k\u0142adzie si\u0119 na nie tak wielki nacisk, dlatego musi ono by\u0107 nale\u017cycie rozumiane […]. Do zada\u0144 odpowiedzialnego rodzicielstwa nale\u017cy, aby ma\u0142\u017conkowie uznali swe obowi\u0105zki wobec Boga, wobec siebie samych, rodziny i spo\u0142ecze\u0144stwa, przy nale\u017cytym zachowaniu porz\u0105dku rzeczy i hierarchii warto\u015bci\u00bb (n. 10). W adhortacji apostolskiej Evangelii nuntiandi, Pawe\u0142 VI uwydatni\u0142 zwi\u0105zek mi\u0119dzy rodzin\u0105 a Ko\u015bcio\u0142em\u201d[60]<\/a>.<\/p>\n\n\n\n

69. \u201e\u015aw. Jan Pawe\u0142 II po\u015bwi\u0119ci\u0142 szczeg\u00f3ln\u0105 uwag\u0119 rodzinie poprzez swoje katechezy o ludzkiej mi\u0142o\u015bci, List do rodzin Gratissimam sane, a zw\u0142aszcza przez adhortacj\u0119 apostolsk\u0105 Familiaris consortio. W dokumentach tych papie\u017c nazwa\u0142 rodzin\u0119 \u00abdrog\u0105 Ko\u015bcio\u0142a\u00bb; przedstawi\u0142 kompleksow\u0105 wizj\u0119 powo\u0142ania m\u0119\u017cczyzny i kobiety do mi\u0142o\u015bci; zaproponowa\u0142 podstawowe wytyczne duszpasterstwa rodziny oraz obecno\u015bci rodziny w spo\u0142ecze\u0144stwie. W szczeg\u00f3lno\u015bci, pisz\u0105c o mi\u0142o\u015bci ma\u0142\u017ce\u0144skiej (por. Familiaris consortio, 13), opisa\u0142 w jaki spos\u00f3b ma\u0142\u017conkowie, w ich wzajemnej mi\u0142o\u015bci otrzymuj\u0105 dar Ducha Chrystusa i \u017cyj\u0105 swoim powo\u0142aniem do \u015bwi\u0119to\u015bci\u201d[61]<\/a>.<\/p>\n\n\n\n

70. \u201eBenedykt XVI w encyklice Deus caritas est podj\u0105\u0142 temat prawdy o mi\u0142o\u015bci mi\u0119dzy m\u0119\u017cczyzn\u0105 a kobiet\u0105, kt\u00f3ra wyja\u015bnia si\u0119 w pe\u0142ni jedynie w \u015bwietle mi\u0142o\u015bci Chrystusa ukrzy\u017cowanego (por. n. 2). Podkre\u015bli\u0142 on, \u017ce: \u00abMa\u0142\u017ce\u0144stwo oparte na mi\u0142o\u015bci wy\u0142\u0105cznej i definitywnej staje si\u0119 obrazem relacji Boga do Jego ludu, i odwrotnie: spos\u00f3b, w jaki mi\u0142uje B\u00f3g, staje si\u0119 miar\u0105 ludzkiej mi\u0142o\u015bci\u00bb (n. 11). Ponadto, w encyklice Caritas in veritate, wskaza\u0142 na znaczenie mi\u0142o\u015bci jako zasady \u017cycia w spo\u0142ecze\u0144stwie (por. n. 44), miejsce uczenia si\u0119 do\u015bwiadczenia dobra wsp\u00f3lnego\u201d[62]<\/a>.<\/p>\n\n\n\n

Sakrament ma\u0142\u017ce\u0144stwa<\/p>\n\n\n\n

71. \u201ePismo i Tradycja otwieraj\u0105 nam dost\u0119p do poznania Tr\u00f3jcy \u015awi\u0119tej, kt\u00f3ra objawia si\u0119 z rysami rodzinnymi. Rodzina jest obrazem Boga, kt\u00f3ry [\u2026] jest komuni\u0105 os\u00f3b. Podczas chrztu w Jordanie g\u0142os Ojca wskazuje na Jezusa jako swego umi\u0142owanego Syna, a w tej mi\u0142o\u015bci jest nam dane rozpozna\u0107 Ducha \u015awi\u0119tego (por. Mk 1, 10-11). Jezus, kt\u00f3ry wszystko pojedna\u0142 w sobie i odkupi\u0142 cz\u0142owieka od grzechu, nie tylko przywr\u00f3ci\u0142 ma\u0142\u017ce\u0144stwo i rodzin\u0119 do ich pierwotnej postaci, ale podni\u00f3s\u0142 tak\u017ce ma\u0142\u017ce\u0144stwo do sakramentalnego znaku swojej mi\u0142o\u015bci do wsp\u00f3lnoty Ko\u015bcio\u0142a (por. Mt 19, 1-12; Mk 10, 1-12; Ef 5, 21-32). W rodzinie ludzkiej, zgromadzonej przez Chrystusa, przywr\u00f3cony jest \u201eobraz i podobie\u0144stwo\u201d Naj\u015bwi\u0119tszej Tr\u00f3jcy (por. Rdz 1, 26) \u2013 misterium, z kt\u00f3rego wyp\u0142ywa ka\u017cda prawdziwa mi\u0142o\u015b\u0107. Ma\u0142\u017ce\u0144stwo i rodzina otrzymuj\u0105 od Chrystusa, poprzez Ko\u015bci\u00f3\u0142, \u0142ask\u0119 Ducha \u015awi\u0119tego, aby dawa\u0107 \u015bwiadectwo Ewangelii mi\u0142o\u015bci Bo\u017cej\u201d[63]<\/a>.<\/p>\n\n\n\n

72. Sakrament ma\u0142\u017ce\u0144stwa nie jest umow\u0105 spo\u0142eczn\u0105, pustym rytua\u0142em lub jedynie zewn\u0119trznym znakiem zar\u0119czyn. Sakrament jest darem dla u\u015bwi\u0119cenia i zbawienia ma\u0142\u017conk\u00f3w, poniewa\u017c \u201epoprzez sakramentalny znak, ich wzajemna przynale\u017cno\u015b\u0107 jest rzeczywistym obrazem samego stosunku Chrystusa do Ko\u015bcio\u0142a. Ma\u0142\u017conkowie s\u0105 zatem sta\u0142ym przypomnieniem dla Ko\u015bcio\u0142a tego, co dokona\u0142o si\u0119 na Krzy\u017cu; wzajemnie dla siebie i dla dzieci s\u0105 \u015bwiadkami zbawienia, kt\u00f3rego uczestnikami stali si\u0119 poprzez sakrament\u201d[64]<\/a>. Ma\u0142\u017ce\u0144stwo jest powo\u0142aniem, gdy\u017c jest odpowiedzi\u0105 na specyficzne wezwanie do prze\u017cywania mi\u0142o\u015bci ma\u0142\u017ce\u0144skiej jako niedoskona\u0142ego znaku mi\u0142o\u015bci mi\u0119dzy Chrystusem a Ko\u015bcio\u0142em. W zwi\u0105zku z tym, decyzja o zawarciu ma\u0142\u017ce\u0144stwa i za\u0142o\u017ceniu rodziny powinna by\u0107 owocem rozeznania powo\u0142ania.<\/p>\n\n\n\n

73. \u201eWzajemny dar, konstytutywny dla sakramentalnego ma\u0142\u017ce\u0144stwa jest zakorzeniony w \u0142asce chrztu, ustanawiaj\u0105cego fundamentalne przymierze ka\u017cdej osoby z Chrystusem w Ko\u015bciele. Przyjmuj\u0105c siebie nawzajem i za \u0142ask\u0105 Chrystusa, nowo\u017ce\u0144cy przyrzekaj\u0105 sobie ca\u0142kowite wzajemne oddanie, wierno\u015b\u0107 i otwarto\u015b\u0107 na \u017cycie. Za elementy konstytutywne ma\u0142\u017ce\u0144stwa uznaj\u0105 oni dary, jakimi obdarza ich B\u00f3g, podejmuj\u0105c na serio swoje wzajemne zobowi\u0105zanie, w Jego imi\u0119 i wobec Ko\u015bcio\u0142a. Ot\u00f3\u017c w wierze mo\u017cliwe jest podj\u0119cie d\u00f3br ma\u0142\u017ce\u0144stwa jako zobowi\u0105zania \u0142atwiejszego do uniesienia dzi\u0119ki pomocy \u0142aski sakramentu. […] Dlatego spojrzenie Ko\u015bcio\u0142a kieruje si\u0119 na ma\u0142\u017conk\u00f3w, jako na serce ca\u0142ej rodziny, kt\u00f3ra tak\u017ce kieruje swoje spojrzenie ku Jezusowi\u201d[65]<\/a>. Sakrament nie jest \u201eczym\u015b\u201d lub jakim\u015b \u201eprzymusem\u201d, poniewa\u017c w rzeczywisto\u015bci sam Chrystus przez sakrament ma\u0142\u017ce\u0144stwa \u201epozostaje z nimi, daje im moc p\u00f3j\u015bcia za Nim i wzi\u0119cia na siebie swojego krzy\u017ca, podnoszenia si\u0119 po upadkach, przebaczania sobie wzajemnie, wzajemnego noszenia swoich ci\u0119\u017car\u00f3w\u201d[66]<\/a>. Ma\u0142\u017ce\u0144stwo chrze\u015bcija\u0144skie jest znakiem, kt\u00f3ry nie tylko wskazuje, jak bardzo Chrystus umi\u0142owa\u0142 Ko\u015bci\u00f3\u0142 w przymierzu przypiecz\u0119towanym na krzy\u017cu, ale uobecnia t\u0119 mi\u0142o\u015b\u0107 w komunii ma\u0142\u017conk\u00f3w. Poprzez z\u0142\u0105czenie ich w jedno cia\u0142o reprezentuje ono za\u015blubiny Syna Bo\u017cego z natur\u0105 ludzk\u0105. Dlatego \u201ew rado\u015bciach ich mi\u0142o\u015bci i \u017cycia rodzinnego daje im ju\u017c tutaj przedsmak uczty God\u00f3w Baranka\u201d[67]<\/a>. Chocia\u017c \u201eanalogia pomi\u0119dzy parami: m\u0105\u017c\u2013\u017cona oraz Chrystus\u2013Ko\u015bci\u00f3\u0142\u201d jest \u201eanalogi\u0105 niedoskona\u0142\u0105\u201d[68]<\/a>, to zach\u0119ca ona, by b\u0142aga\u0107 Boga, aby wla\u0142 swoj\u0105 w\u0142asn\u0105 mi\u0142o\u015b\u0107 w ograniczenia relacji ma\u0142\u017ce\u0144skich.<\/p>\n\n\n\n

74. Zjednoczenie seksualne, prze\u017cywane po ludzku i u\u015bwi\u0119cone przez sakrament, jest z kolei dla ma\u0142\u017conk\u00f3w drog\u0105 wzrastania w \u017cyciu \u0142ask\u0105. Jest \u201emisterium ma\u0142\u017ce\u0144stwa\u201d[69]<\/a>. Warto\u015b\u0107 zjednoczenia cia\u0142 jest wyra\u017cona w s\u0142owach zgody, w kt\u00f3rych ma\u0142\u017conkowie nawzajem siebie przyj\u0119li i oddali, aby wsp\u00f3lnie dzieli\u0107 ca\u0142e \u017cycie. Te s\u0142owa nadaj\u0105 sens p\u0142ciowo\u015bci, uwalniaj\u0105c j\u0105 od wszelkiej dwuznaczno\u015bci. Jednak, w rzeczywisto\u015bci, ca\u0142e \u017cycie wsp\u00f3lne ma\u0142\u017conk\u00f3w, ca\u0142a sie\u0107 powi\u0105za\u0144, kt\u00f3re przeplataj\u0105 si\u0119 ze sob\u0105 z ich dzie\u0107mi i ze \u015bwiatem b\u0119dzie przenikni\u0119ta i umocniona przez \u0142ask\u0119 sakramentu, kt\u00f3ra wyp\u0142ywa z tajemnicy Wcielenia i Paschy, w kt\u00f3rej B\u00f3g wyrazi\u0142 ca\u0142\u0105 swoj\u0105 mi\u0142o\u015b\u0107 do ludzko\u015bci i \u015bci\u015ble si\u0119 z ni\u0105 z\u0142\u0105czy\u0142. Nigdy nie b\u0119d\u0105 sami, zmuszeni, by o w\u0142asnych si\u0142ach sprosta\u0107 pojawiaj\u0105cym si\u0119 wyzwaniom. S\u0105 powo\u0142ani, by odpowiedzie\u0107 na dar Boga poprzez swoje zaanga\u017cowanie, swoj\u0105 kreatywno\u015b\u0107, wytrwa\u0142o\u015b\u0107 i codzienne zmagania, ale zawsze mog\u0105 przywo\u0142ywa\u0107 Ducha \u015awi\u0119tego, kt\u00f3ry u\u015bwi\u0119ci\u0142 ich zwi\u0105zek, aby otrzymana \u0142aska ukazywa\u0142a si\u0119 na nowo w ka\u017cdej nowej sytuacji.<\/p>\n\n\n\n

75. Zgodnie z tradycj\u0105 \u0142aci\u0144sk\u0105 Ko\u015bcio\u0142a, szafarzami w sakramencie ma\u0142\u017ce\u0144stwa s\u0105 pobieraj\u0105cy si\u0119 m\u0119\u017cczyzna i kobieta[70]<\/a>, kt\u00f3rzy wypowiadaj\u0105c wzajemn\u0105 zgod\u0119 i wyra\u017caj\u0105c j\u0105 we wzajemnym darze cia\u0142 otrzymuj\u0105 wielki dar. Ich zgoda i jedno\u015b\u0107 cia\u0142 s\u0105 narz\u0119dziami dzia\u0142ania Bo\u017cego, kt\u00f3re czyni ich jednym cia\u0142em. W chrzcie zosta\u0142a u\u015bwi\u0119cona ich zdolno\u015b\u0107 do zjednoczenia si\u0119 w ma\u0142\u017ce\u0144stwie jako s\u0142ugi Pana, aby odpowiedzie\u0107 na Bo\u017ce powo\u0142anie. Z tego wzgl\u0119du, kiedy dwoje ma\u0142\u017conk\u00f3w nie b\u0119d\u0105cych chrze\u015bcijanami przyjmuje chrzest, nie jest konieczne ponowienie ich przysi\u0119gi ma\u0142\u017ce\u0144skiej i wystarczy, \u017ce jej nie odrzucaj\u0105, poniewa\u017c na mocy otrzymywanego chrztu ich zwi\u0105zek staje si\u0119 sam przez si\u0119 sakramentalnym. Prawo kanoniczne uznaje tak\u017ce wa\u017cno\u015b\u0107 niekt\u00f3rych ma\u0142\u017ce\u0144stw, kt\u00f3re odbywaj\u0105 si\u0119 bez asystencji wy\u015bwi\u0119conego szafarza[71]<\/a>. \u0141ad naturalny zosta\u0142 tak przenikni\u0119ty odkupieniem Jezusa Chrystusa, \u017ce \u201emi\u0119dzy ochrzczonymi nie mo\u017ce istnie\u0107 wa\u017cna umowa ma\u0142\u017ce\u0144ska, kt\u00f3ra tym samym nie by\u0142aby sakramentem\u201d[72]<\/a>. Ko\u015bci\u00f3\u0142 mo\u017ce wymaga\u0107, aby by\u0142 to akt publiczny, w obecno\u015bci \u015bwiadk\u00f3w i przy spe\u0142nieniu innych warunk\u00f3w, kt\u00f3re zmienia\u0142y si\u0119 na przestrzeni dziej\u00f3w, ale nie odbiera to nowo\u017ce\u0144com ich charakteru szafarzy sakramentu ma\u0142\u017ce\u0144stwa, ani te\u017c nie umniejsza centralnej roli zgody m\u0119\u017cczyzny i kobiety, kt\u00f3ra jest tym, co ustanawia samo w sobie wi\u0119\u017a sakramentaln\u0105. Trzeba, aby\u015bmy g\u0142\u0119biej u\u015bwiadomili sobie dzia\u0142anie Boga w obrz\u0119dzie \u015blubnym, kt\u00f3re jest bardzo wyra\u017anie podkre\u015blane w Ko\u015bcio\u0142ach wschodnich, przez nadanie szczeg\u00f3lnego znaczenia b\u0142ogos\u0142awie\u0144stwu nowo\u017ce\u0144c\u00f3w jako znakowi daru Ducha \u015awi\u0119tego.<\/p>\n\n\n\n

Ziarna S\u0142owa i sytuacje niedoskona\u0142e<\/p>\n\n\n\n

76. \u201eEwangelia rodziny karmi tak\u017ce te ziarna, kt\u00f3re wci\u0105\u017c oczekuj\u0105 na dojrzewanie oraz musi troszczy\u0107 si\u0119 o te drzewa, kt\u00f3re sta\u0142y si\u0119 suche i nie mog\u0105 pozosta\u0107 zaniedbane\u201d[73]<\/a>, tak aby wychodz\u0105c z daru Chrystusowego w sakramencie, by\u0142y \u201eprowadzone cierpliwie dalej, od tego, co ju\u017c przej\u0119li z tajemnicy Chrystusa \u2013 dochodz\u0105c do coraz bogatszego poznania i pe\u0142niejszego w\u0142\u0105czenia tej Tajemnicy w ich \u017cycie\u201d[74]<\/a>.<\/p>\n\n\n\n

77. Podejmuj\u0105c nauczanie biblijne, zgodnie z kt\u00f3rym wszystkie rzeczy zosta\u0142y stworzone przez Chrystusa i dla Chrystusa (por. Kol 1, 16), Ojcowie synodalni przypomnieli, \u017ce \u201eporz\u0105dek odkupienia o\u015bwieca i dope\u0142nia porz\u0105dek stworzenia. Zatem ma\u0142\u017ce\u0144stwo naturalne mo\u017cna do ko\u0144ca zrozumie\u0107 w \u015bwietle jego sakramentalnej pe\u0142ni: tylko wpatruj\u0105c si\u0119 w Chrystusa mo\u017cna dog\u0142\u0119bnie pozna\u0107 prawd\u0119 o relacjach mi\u0119dzyludzkich. \u00abW istocie misterium cz\u0142owieka wyja\u015bnia si\u0119 prawdziwie jedynie w misterium S\u0142owa Wcielonego. […] Chrystus, nowy Adam, w\u0142a\u015bnie w objawieniu tajemnicy Ojca i Jego mi\u0142o\u015bci objawia w pe\u0142ni cz\u0142owieka samemu cz\u0142owiekowi i ods\u0142ania przed nim jego najwy\u017csze powo\u0142anie\u00bb (Gaudium et spes, 22). Szczeg\u00f3lnie stosowne jest zrozumienie w kluczu chrystologicznym naturalnych w\u0142a\u015bciwo\u015bci ma\u0142\u017ce\u0144stwa, kt\u00f3re stanowi\u0105 dobro ma\u0142\u017conk\u00f3w (bonum coniugum)\u201d[75]<\/a>, obejmuj\u0105ce jedno\u015b\u0107, otwarcie na \u017cycie, wierno\u015b\u0107 oraz nierozerwalno\u015b\u0107, a w obr\u0119bie ma\u0142\u017ce\u0144stwa chrze\u015bcija\u0144skiego tak\u017ce wzajemn\u0105 pomoc na drodze jak najpe\u0142niejszej przyja\u017ani z Panem. \u201eRozeznanie obecno\u015bci ziaren S\u0142owa w innych kulturach (por. Ad gentes, 11) mo\u017ce by\u0107 r\u00f3wnie\u017c zastosowane do rzeczywisto\u015bci ma\u0142\u017ce\u0144stwa i rodziny. Elementy pozytywne istniej\u0105 tak\u017ce poza prawdziwym ma\u0142\u017ce\u0144stwem naturalnym, w formach ma\u0142\u017ce\u0144stwa obecnych w innych tradycjach religijnych\u201d[76]<\/a>, chocia\u017c nie brakuje te\u017c cieni. Mo\u017cna powiedzie\u0107, \u017ce \u201eka\u017cdy, kto chce za\u0142o\u017cy\u0107 na tym \u015bwiecie rodzin\u0119, kt\u00f3ra b\u0119dzie uczy\u0142a dzieci rado\u015bci z ka\u017cdego dzia\u0142ania d\u0105\u017c\u0105cego do przezwyci\u0119\u017cenia z\u0142a \u2013 rodzin\u0119 ukazuj\u0105c\u0105, \u017ce Duch \u015awi\u0119ty \u017cyje i dzia\u0142a \u2013 spotka si\u0119 z nasz\u0105 wdzi\u0119czno\u015bci\u0105 i uznaniem, niezale\u017cnie od tego do jakiej rodziny, narodu czy regionu nale\u017cy!\u201d[77]<\/a>.<\/p>\n\n\n\n

78. \u201eSpojrzenie Chrystusa, kt\u00f3rego \u015bwiat\u0142o o\u015bwieca ka\u017cdego cz\u0142owieka (por. J 1, 9; Gaudium et spes, 22), inspiruje duszpasterstwo Ko\u015bcio\u0142a wzgl\u0119dem wiernych, kt\u00f3rzy po prostu wsp\u00f3\u0142\u017cyj\u0105, lub kt\u00f3rzy zawarli jedynie ma\u0142\u017ce\u0144stwo cywilne czy te\u017c rozwiedzionych \u017cyj\u0105cych w nowych zwi\u0105zkach. W perspektywie Boskiej pedagogii Ko\u015bci\u00f3\u0142 zwraca si\u0119 z mi\u0142o\u015bci\u0105 do tych, kt\u00f3rzy uczestnicz\u0105 w jego \u017cyciu w spos\u00f3b niedoskona\u0142y: wraz z nimi modli si\u0119 o \u0142ask\u0119 nawr\u00f3cenia, zach\u0119ca ich do czynienia dobra, do wzajemnej troski z mi\u0142o\u015bci\u0105 jedno o drugie oraz do zaanga\u017cowania si\u0119 w s\u0142u\u017cb\u0119 wsp\u00f3lnocie, w kt\u00f3rej \u017cyj\u0105 i pracuj\u0105. […] Gdy zwi\u0105zek osi\u0105ga znaczn\u0105 stabilno\u015b\u0107 poprzez wi\u0119\u017a publiczn\u0105 \u2013 i charakteryzuje si\u0119 g\u0142\u0119bokim uczuciem, odpowiedzialno\u015bci\u0105 wzgl\u0119dem potomstwa, zdolno\u015bci\u0105 do przezwyci\u0119\u017cania trudnych do\u015bwiadcze\u0144 \u2013 mo\u017ce by\u0107 postrzegany jako szansa, aby w przypadkach, gdy jest to mo\u017cliwe, doprowadzi\u0107 do sakramentu ma\u0142\u017ce\u0144stwa\u201d[78]<\/a>.<\/p>\n\n\n\n

79. \u201eW obliczu trudnych sytuacji oraz poranionych rodzin trzeba zawsze pami\u0119ta\u0107 o zasadzie og\u00f3lnej: \u00abNiech wiedz\u0105 duszpasterze, \u017ce dla mi\u0142o\u015bci prawdy maj\u0105 obowi\u0105zek w\u0142a\u015bciwego rozeznania sytuacji\u00bb (Familiaris consortio, 84). Stopie\u0144 odpowiedzialno\u015bci nie jest r\u00f3wny w ka\u017cdym przypadku i mog\u0105 istnie\u0107 czynniki, kt\u00f3re ograniczaj\u0105 zdolno\u015b\u0107 podejmowania decyzji. Dlatego te\u017c nale\u017cy jasno wyra\u017ca\u0107 nauk\u0119, ale trzeba unika\u0107 os\u0105d\u00f3w, kt\u00f3re nie uwzgl\u0119dniaj\u0105 z\u0142o\u017cono\u015bci r\u00f3\u017cnych sytuacji i koniecznie zwraca\u0107 uwag\u0119 na spos\u00f3b, w jaki ludzie \u017cyj\u0105 i cierpi\u0105 z powodu stanu, w jakim si\u0119 znajduj\u0105\u201d[79]<\/a>.<\/p>\n\n\n\n

Przekazywanie \u017cycia i wychowywanie dzieci<\/p>\n\n\n\n

80. Ma\u0142\u017ce\u0144stwo jest przede wszystkim \u201eg\u0142\u0119bok\u0105 wsp\u00f3lnot\u0105 \u017cycia i mi\u0142o\u015bci ma\u0142\u017ce\u0144skiej\u201d[80]<\/a>, stanowi\u0105c\u0105 dobro dla samych ma\u0142\u017conk\u00f3w[81]<\/a>, a seksualno\u015b\u0107 jest \u201epodporz\u0105dkowana mi\u0142o\u015bci ma\u0142\u017ce\u0144skiej m\u0119\u017cczyzny i kobiety\u201d[82]<\/a>. Zatem r\u00f3wnie\u017c \u201ema\u0142\u017conkowie, kt\u00f3rym B\u00f3g nie da\u0142 potomstwa, mog\u0105 mimo to prowadzi\u0107 g\u0142\u0119bokie \u017cycie ma\u0142\u017ce\u0144skie z ludzkiego i chrze\u015bcija\u0144skiego punktu widzenia\u201d[83]<\/a>. Pomimo to zwi\u0105zek ten jest ukierunkowany \u201ez natury\u201d[84]<\/a> na prokreacj\u0119. Przychodz\u0105ce dziecko nie przybywa \u201ez zewn\u0105trz jako dodane do wzajemnej mi\u0142o\u015bci ma\u0142\u017conk\u00f3w; wy\u0142ania si\u0119 w samym centrum tego wzajemnego daru, kt\u00f3rego jest owocem i wype\u0142nieniem\u201d[85]<\/a>.  Nie pojawia si\u0119 pod koniec procesu, ale jest obecne od pocz\u0105tku mi\u0142o\u015bci, jako istotna cecha, kt\u00f3rej nie mo\u017cna zaprzecza\u0107 bez okaleczenia samej mi\u0142o\u015bci. Od pocz\u0105tku mi\u0142o\u015b\u0107 odrzuca wszelkie impulsy do zamykania si\u0119 w sobie i otwiera si\u0119 na p\u0142odno\u015b\u0107, kt\u00f3ra j\u0105 przed\u0142u\u017ca, wykraczaj\u0105c poza swoj\u0105 w\u0142asnej egzystencj\u0119. Zatem \u017caden akt p\u0142ciowy ma\u0142\u017conk\u00f3w nie mo\u017ce zaprzeczy\u0107 temu znaczeniu[86]<\/a>, chocia\u017c z r\u00f3\u017cnych powod\u00f3w nie zawsze mo\u017ce rzeczywi\u015bcie prowadzi\u0107 do zapocz\u0105tkowania nowego \u017cycia.<\/p>\n\n\n\n

81. Dziecko domaga si\u0119 zrodzenia z tej mi\u0142o\u015bci, a nie w jaki\u015b inny spos\u00f3b, poniewa\u017c \u201enie jest ono czym\u015b nale\u017cnym, ale jest darem\u201d[87]<\/a>, kt\u00f3ry jest \u201eowocem w\u0142a\u015bciwego aktu mi\u0142o\u015bci ma\u0142\u017ce\u0144skiej swoich rodzic\u00f3w\u201d[88]<\/a>. Dlatego \u201ezgodnie z porz\u0105dkiem stworzenia mi\u0142o\u015b\u0107 ma\u0142\u017ce\u0144ska pomi\u0119dzy m\u0119\u017cczyzn\u0105 a kobiet\u0105 oraz przekazywanie \u017cycia s\u0105 sobie nawzajem przyporz\u0105dkowane (por. Rdz 1, 27-28). W ten spos\u00f3b Stw\u00f3rca uczyni\u0142 m\u0119\u017cczyzn\u0119 i kobiet\u0119 wsp\u00f3\u0142pracownikami swego dzie\u0142a stworzenia a jednocze\u015bnie uczyni\u0142 ich narz\u0119dziami swej mi\u0142o\u015bci, powierzaj\u0105c ich odpowiedzialno\u015bci przysz\u0142o\u015b\u0107 rodziny ludzkiej poprzez przekazywanie \u017cycia ludzkiego\u201d[89]<\/a>.<\/p>\n\n\n\n

82. Ojcowie synodalni stwierdzili, \u017ce \u201enietrudno zauwa\u017cy\u0107 szerzenie si\u0119 mentalno\u015bci, sprowadzaj\u0105cej rodzenie \u017cycia do zmiennej planowania indywidualnego lub pary ma\u0142\u017ce\u0144skiej\u201d[90]<\/a>. Nauczanie Ko\u015bcio\u0142a \u201epomaga prze\u017cywa\u0107 w spos\u00f3b zgodny i \u015bwiadomy wsp\u00f3lnot\u0119 mi\u0119dzy ma\u0142\u017conkami we wszystkich jej wymiarach, wraz z odpowiedzialno\u015bci\u0105 za rodzenie. Trzeba odkry\u0107 na nowo or\u0119dzie encykliki Humanae vitae Paw\u0142a VI, kt\u00f3ra podkre\u015bla potrzeb\u0119 poszanowania godno\u015bci osoby przy moralnej ocenie sposob\u00f3w regulacji urodzin […]. Wyb\u00f3r adopcji i powierzenia w opiek\u0119 wyra\u017ca szczeg\u00f3ln\u0105 p\u0142odno\u015b\u0107 do\u015bwiadczenia ma\u0142\u017ce\u0144skiego\u201d[91]<\/a>. Ze szczeg\u00f3ln\u0105 wdzi\u0119czno\u015bci\u0105, Ko\u015bci\u00f3\u0142 \u201epopiera rodziny przyjmuj\u0105ce, wychowuj\u0105ce i otaczaj\u0105ce mi\u0142o\u015bci\u0105 dzieci sprawne inaczej\u201d[92]<\/a>.<\/p>\n\n\n\n

83. W tym kontek\u015bcie, nie mog\u0119 przemilcze\u0107, \u017ce je\u015bli rodzina jest sanktuarium \u017cycia, miejscem, gdzie \u017cycie si\u0119 rodzi i jest otaczane trosk\u0105, to straszliw\u0105 sprzeczno\u015b\u0107 stanowi jej przekszta\u0142canie si\u0119 w miejsce, gdzie \u017cycie jest odrzucone i niszczone. Warto\u015b\u0107 \u017cycia ludzkiego jest tak wielka, tak niezbywalne jest prawo do \u017cycia niewinnego dziecka rozwijaj\u0105cego si\u0119 w \u0142onie swojej matki, \u017ce w \u017caden spos\u00f3b nie mo\u017cna przedstawia\u0107 mo\u017cliwo\u015bci podejmowania decyzji w odniesieniu do tego \u017cycia, jakby chodzi\u0142o o prawo do w\u0142asnego cia\u0142a. \u017bycie to  jest celem samym w sobie i \u017cadn\u0105 miar\u0105 nie mo\u017ce by\u0107 przedmiotem dominacji ze strony innej istoty ludzkiej. Rodzina chroni \u017cycie na wszystkich jego etapach, a tak\u017ce u jego kresu. Tak wi\u0119c \u201etym, kt\u00f3rzy pracuj\u0105 w plac\u00f3wkach s\u0142u\u017cby zdrowia przypomina si\u0119 o moralnym obowi\u0105zku sprzeciwu sumienia. Podobnie Ko\u015bci\u00f3\u0142 nie tylko czuje nagl\u0105c\u0105 potrzeb\u0119 potwierdzenia prawa do \u015bmierci naturalnej \u2013 unikaj\u0105c uporczywej terapii i eutanazji\u201d, ale tak\u017ce \u201ezdecydowanie odrzuca kar\u0119 \u015bmierci\u201d[93]<\/a>.<\/p>\n\n\n\n

84. Ojcowie zechcieli r\u00f3wnie\u017c podkre\u015bli\u0107, \u017ce \u201ejednym z podstawowych wyzwa\u0144, stoj\u0105cych przed dzisiejszymi rodzinami, jest z pewno\u015bci\u0105 sprawa wychowania, kt\u00f3ra sta\u0142a si\u0119 jeszcze trudniejsz\u0105 i z\u0142o\u017con\u0105 z powodu obecnej rzeczywisto\u015bci kulturowej i na kt\u00f3r\u0105 wielki wp\u0142yw maj\u0105 \u015brodki przekazu\u201d[94]<\/a>. \u201eKo\u015bci\u00f3\u0142 odgrywa cenn\u0105 rol\u0119 we wspieraniu rodzin, pocz\u0105wszy od inicjacji chrze\u015bcija\u0144skiej przez go\u015bcinne wsp\u00f3lnoty\u201d[95]<\/a>. Wydaje si\u0119 jednak bardzo wa\u017cne, aby pami\u0119ta\u0107, \u017ce wychowanie dzieci jest \u201enajpowa\u017cniejszym obowi\u0105zkiem\u201d, a zarazem \u201enajpierwszym prawem\u201d rodzic\u00f3w[96]<\/a>. Nie jest to dla nich jedynie brzemi\u0119 i ci\u0119\u017car, ale r\u00f3wnie\u017c prawo istotne i niezbywalne, do kt\u00f3rego obrony s\u0105 wezwani i kt\u00f3rego nikt nie powinien usi\u0142owa\u0107 im odebra\u0107. Pa\u0144stwo proponuje us\u0142ug\u0119 edukacyjn\u0105 w spos\u00f3b pomocniczy, wspomagaj\u0105c nieprzekazywaln\u0105 innym rol\u0119 rodzic\u00f3w, kt\u00f3rzy maj\u0105 prawo do swobodnego wyboru typu edukacji \u2013 dost\u0119pnej i wysokiej jako\u015bci \u2013 jak\u0105 pragn\u0105 da\u0107 swoim dzieciom, zgodnie ze swoimi przekonaniami. Szko\u0142a nie zast\u0119puje rodzic\u00f3w, lecz jest wobec nich komplementarna. Jest to zasada podstawowa: \u201eWszyscy inni uczestnicy procesu wychowawczego dzia\u0142aj\u0105 poniek\u0105d w imieniu rodzic\u00f3w, w oparciu o ich zgod\u0119, a w pewnej mierze nawet na ich zlecenie\u201d[97]<\/a>. Tymczasem \u201edosz\u0142o do rozdzia\u0142u mi\u0119dzy rodzin\u0105 i spo\u0142ecze\u0144stwem, mi\u0119dzy rodzin\u0105 i szko\u0142\u0105, pakt wychowawczy jest dzi\u015b zerwany; tym samym przymierze wychowawcze spo\u0142ecze\u0144stwa i rodziny znalaz\u0142o si\u0119 w stanie kryzysu\u201d[98]<\/a>.<\/p>\n\n\n\n

85. Ko\u015bci\u00f3\u0142 jest powo\u0142any do wsp\u00f3\u0142pracy, poprzez w\u0142a\u015bciw\u0105 dzia\u0142alno\u015b\u0107 duszpastersk\u0105, aby sami rodzice mogli wype\u0142nia\u0107 swoj\u0105 misj\u0119 edukacyjn\u0105. Powinien to czyni\u0107, pomagaj\u0105c im zawsze w docenieniu ich specyficznej roli i uznaniu, \u017ce ci, kt\u00f3rzy otrzymali sakrament ma\u0142\u017ce\u0144stwa, staj\u0105 si\u0119 prawdziwymi s\u0142ugami wychowania, poniewa\u017c kszta\u0142tuj\u0105c swoje dzieci, buduj\u0105 Ko\u015bci\u00f3\u0142[99]<\/a>, i tak czyni\u0105c przyjmuj\u0105 powo\u0142anie, jakie proponuje im B\u00f3g[100]<\/a>.<\/p>\n\n\n\n

Rodzina i Ko\u015bci\u00f3\u0142<\/p>\n\n\n\n

86. \u201eZ serdeczn\u0105 i g\u0142\u0119bok\u0105 rado\u015bci\u0105 Ko\u015bci\u00f3\u0142 spogl\u0105da na rodziny, kt\u00f3re pozostaj\u0105 wierne nauczaniu Ewangelii, dzi\u0119kuj\u0105c im i zach\u0119caj\u0105c do dawania \u015bwiadectwa. Dzi\u0119ki nim faktycznie zyskuje wiarygodno\u015b\u0107 pi\u0119kno ma\u0142\u017ce\u0144stwa nierozerwalnego i wiernego na zawsze. W rodzinie, kt\u00f3r\u0105 mo\u017cna niejako nazwa\u0107 \u00abKo\u015bcio\u0142em domowym\u00bb (Lumen gentium, 11), dojrzewa pierwsze eklezjalne do\u015bwiadczenie komunii mi\u0119dzy osobami, w kt\u00f3rej odzwierciedla si\u0119, dzi\u0119ki \u0142asce, tajemnica Tr\u00f3jcy \u015awi\u0119tej. \u00abTo tutaj uczymy si\u0119 wytrwa\u0142o\u015bci i rado\u015bci pracy, mi\u0142o\u015bci braterskiej, wielkodusznego przebaczania, nawet wielokrotnego, a zw\u0142aszcza oddawania czci Bogu przez modlitw\u0119 i ofiar\u0119 ze swego \u017cycia\u00bb (Katechizm Ko\u015bcio\u0142a Katolickiego, 1657)\u201d[101]<\/a>.<\/p>\n\n\n\n

87. Ko\u015bci\u00f3\u0142 jest rodzin\u0105 rodzin, stale wzbogacaj\u0105c\u0105 \u017cycie wszystkich ko\u015bcio\u0142\u00f3w domowych. W zwi\u0105zku z tym, \u201ena mocy sakramentu ma\u0142\u017ce\u0144stwa ka\u017cda rodzina staje si\u0119 dobrem dla Ko\u015bcio\u0142a, ze wszystkimi tego skutkami. W tej perspektywie z pewno\u015bci\u0105 cennym darem dla Ko\u015bcio\u0142a b\u0119dzie dzisiaj rozwa\u017cenie wzajemnego oddzia\u0142ywania rodziny i Ko\u015bcio\u0142a: Ko\u015bci\u00f3\u0142 jest dobrem dla rodziny, rodzina jest dobrem dla Ko\u015bcio\u0142a. Strze\u017cenie sakramentalnego daru Pana spoczywa nie tylko na pojedynczej rodzinie, ale tak\u017ce na ca\u0142ej wsp\u00f3lnocie chrze\u015bcija\u0144skiej\u201d[102]<\/a>.<\/p>\n\n\n\n

88. Mi\u0142o\u015b\u0107 prze\u017cywana w rodzinach jest nieustann\u0105 moc\u0105 dla \u017cycia Ko\u015bcio\u0142a.  \u201eCel jednocz\u0105cy ma\u0142\u017ce\u0144stwa jest nieustannym wezwaniem do rozwijania i pog\u0142\u0119bienia tej mi\u0142o\u015bci. Zjednoczeni w mi\u0142o\u015bci ma\u0142\u017conkowie do\u015bwiadczaj\u0105 pi\u0119kna ojcostwa i macierzy\u0144stwa; dziel\u0105 mi\u0119dzy sob\u0105 plany i trudy, pragnienia i zmartwienia; ucz\u0105 si\u0119 wzajemnej troski i wzajemnego przebaczenia. W tej mi\u0142o\u015bci \u015bwi\u0119tuj\u0105 swe chwile szcz\u0119\u015bliwe i wspieraj\u0105 si\u0119 w trudnych przej\u015bciach dziej\u00f3w swego \u017cycia. […] Pi\u0119kno wzajemnego daru jest bezinteresowne, rado\u015b\u0107 z powodu rodz\u0105cego si\u0119 \u017cycia i pe\u0142na mi\u0142o\u015bci opieka wszystkich cz\u0142onk\u00f3w rodziny, od ma\u0142ych dzieci do starc\u00f3w, to tylko niekt\u00f3re z owoc\u00f3w, kt\u00f3re czyni\u0105 wyj\u0105tkow\u0105 i niezast\u0105pion\u0105 odpowied\u017a na powo\u0142anie rodziny\u201d[103]<\/a>, zar\u00f3wno dla Ko\u015bcio\u0142a jak i dla ca\u0142ego spo\u0142ecze\u0144stwa.<\/p>\n\n\n\n

Rozdzia\u0142 IV<\/p>\n\n\n\n

Mi\u0142o\u015b\u0107 w ma\u0142\u017ce\u0144stwie<\/p>\n\n\n\n

89. Wszystko, co powiedziano nie wystarczy, aby wyrazi\u0107 ewangeli\u0119 ma\u0142\u017ce\u0144stwa i rodziny, zw\u0142aszcza je\u015bli nie po\u015bwi\u0119cimy troch\u0119 czasu, aby szczeg\u00f3lnie powiedzie\u0107 o mi\u0142o\u015bci. Nie mo\u017cemy bowiem zach\u0119ca\u0107 do drogi wierno\u015bci i wzajemnego daru z siebie, je\u015bli nie pobudzimy rozwoju,  umocnienia i pog\u0142\u0119bienia mi\u0142o\u015bci ma\u0142\u017ce\u0144skiej i rodzinnej. \u0141aska bowiem sakramentu ma\u0142\u017ce\u0144stwa ma w istocie przede wszystkim \u201eudoskonala\u0107 mi\u0142o\u015b\u0107 ma\u0142\u017conk\u00f3w\u201d[104]<\/a>. Tak\u017ce i w tym przypadku zachowuj\u0105 swoj\u0105 wa\u017cno\u015b\u0107 s\u0142owa: gdybym mia\u0142 \u201ewszelk\u0105 [mo\u017cliw\u0105] wiar\u0119, tak i\u017cbym g\u00f3ry przenosi\u0142, a mi\u0142o\u015bci bym nie mia\u0142, by\u0142bym niczym. I gdybym rozda\u0142 na ja\u0142mu\u017cn\u0119 ca\u0142\u0105 maj\u0119tno\u015b\u0107 moj\u0105, a cia\u0142o wystawi\u0142 na spalenie, lecz mi\u0142o\u015bci bym nie mia\u0142, nic bym nie zyska\u0142\u201d (1 Kor 13, 2-3). Ponadto s\u0142owo \u201emi\u0142o\u015b\u0107\u201d, sta\u0142o si\u0119 jednym z najcz\u0119\u015bciej u\u017cywanych, a tak\u017ce nadu\u017cywanych[105]<\/a>.<\/p>\n\n\n\n

Nasza powszednia mi\u0142o\u015b\u0107<\/p>\n\n\n\n

90. W tak zwanym \u201eHymnie o mi\u0142o\u015bci\u201d napisanym przez \u015bw. Paw\u0142a, widzimy pewne cechy prawdziwej mi\u0142o\u015bci:<\/p>\n\n\n\n

\u201eMi\u0142o\u015b\u0107 cierpliwa jest,<\/p>\n\n\n\n

\u0142askawa jest.<\/p>\n\n\n\n

Mi\u0142o\u015b\u0107 nie zazdro\u015bci,<\/p>\n\n\n\n

nie szuka poklasku,<\/p>\n\n\n\n

nie unosi si\u0119 pych\u0105;<\/p>\n\n\n\n

nie dopuszcza si\u0119 bezwstydu,<\/p>\n\n\n\n

nie szuka swego,<\/p>\n\n\n\n

nie unosi si\u0119 gniewem,<\/p>\n\n\n\n

nie pami\u0119ta z\u0142ego;<\/p>\n\n\n\n

nie cieszy si\u0119 z niesprawiedliwo\u015bci,<\/p>\n\n\n\n

lecz wsp\u00f3\u0142weseli si\u0119 z prawd\u0105.<\/p>\n\n\n\n

Wszystko znosi,<\/p>\n\n\n\n

wszystkiemu wierzy,<\/p>\n\n\n\n

we wszystkim pok\u0142ada nadziej\u0119,<\/p>\n\n\n\n

wszystko przetrzyma\u201d (1 Kor 13, 4-7).<\/p>\n\n\n\n

Prze\u017cywa si\u0119 to i udoskonala w \u017cyciu, jakie ma\u0142\u017conkowie dziel\u0105 codziennie ze sob\u0105 i ze swoimi dzie\u0107mi. Z tego wzgl\u0119du warto zatrzyma\u0107 si\u0119 i wyja\u015bni\u0107 znaczenie wyra\u017ce\u0144 tego tekstu, aby spr\u00f3bowa\u0107 je zastosowa\u0107 do konkretnego \u017cycia ka\u017cdej rodziny.<\/p>\n\n\n\n

Cierpliwo\u015b\u0107<\/p>\n\n\n\n

91. Pierwsze wyra\u017cenie to makrothymei. S\u0142owa tego nie mo\u017cna t\u0142umaczy\u0107 jedynie jako \u201ewszystko przetrzyma\u201d, poniewa\u017c idea ta jest wyra\u017cona na ko\u0144cu wersetu si\u00f3dmego. Jego znaczenie mo\u017cemy poj\u0105\u0107 z greckiego t\u0142umaczenia Starego Testamentu, gdzie mowa o tym, \u017ce B\u00f3g jest \u201enieskory do gniewu\u201d (Wj 34, 6; Lb 14, 18). Ma to miejsce, gdy osoba nie daje si\u0119 ponie\u015b\u0107 impulsom i unika napa\u015bci. Jest to cecha Boga przymierza, kt\u00f3ry wzywa do na\u015bladowania Go tak\u017ce w \u017cyciu rodzinnym. Teksty, w kt\u00f3rych \u015bw. Pawe\u0142 u\u017cywa tego terminu, nale\u017cy odczytywa\u0107 w kontek\u015bcie Ksi\u0119gi M\u0105dro\u015bci (por. 11, 23; 12, 2.15-18): chwal\u0105c umiarkowanie Boga, aby da\u0107 miejsce na pokut\u0119, r\u00f3wnocze\u015bnie uwypukla si\u0119 Jego moc objawiaj\u0105c\u0105 si\u0119 w\u00f3wczas, kiedy dzia\u0142a mi\u0142osiernie. Cierpliwo\u015b\u0107 Boga jest wype\u0142nianiem mi\u0142osierdzia wobec grzesznik\u00f3w i ukazuje prawdziw\u0105 moc.<\/p>\n\n\n\n

92. Uzbrojenie si\u0119 w cierpliwo\u015b\u0107 nie oznacza pozwalania, aby nas nieustannie  maltretowano, ani te\u017c tolerowania agresji fizycznej czy zgody na to, by nas traktowano jak przedmioty. Problem rodzi si\u0119 w\u00f3wczas, gdy \u017c\u0105damy, aby relacje by\u0142y idylliczne czy te\u017c, aby ludzie byli doskonali, albo gdy stawiamy siebie w centrum i oczekujemy wy\u0142\u0105cznie, aby dzia\u0142o si\u0119 tak, jak chcemy.  Wtedy wszystko nas niecierpliwi, wszystko prowadzi nas do reakcji agresywnych. Je\u015bli nie dbamy o cierpliwo\u015b\u0107, to zawsze b\u0119dziemy mieli wym\u00f3wki, aby reagowa\u0107 gniewem i w ko\u0144cu staniemy si\u0119 lud\u017ami, kt\u00f3rzy nie potrafi\u0105 \u017cy\u0107 z innymi, typami aspo\u0142ecznymi, niezdolnymi do opanowania impuls\u00f3w, a rodzina stanie si\u0119 polem bitwy. Dlatego s\u0142owo Bo\u017ce zach\u0119ca nas: \u201eNiech zniknie spo\u015br\u00f3d was wszelka gorycz, uniesienie, gniew, wrzaskliwo\u015b\u0107, zniewa\u017cenie \u2013 wraz z wszelk\u0105 z\u0142o\u015bci\u0105\u201d (Ef 4, 31). Ta cierpliwo\u015b\u0107 umacnia si\u0119, gdy uznaj\u0119, \u017ce tak\u017ce druga osoba ma prawo do \u017cycia na tej ziemi wraz ze mn\u0105, taka, jaka jest. Bez wzgl\u0119du na to, czy jest dla mnie przeszkod\u0105, czy zmienia moje plany, czy denerwuje mnie jej spos\u00f3b bycia lub jej idee, czy je\u015bli nie jest ca\u0142kiem taka, jak si\u0119 spodziewa\u0142em. Mi\u0142o\u015b\u0107 zawsze ma poczucie g\u0142\u0119bokiego wsp\u00f3\u0142czucia, kt\u00f3re prowadzi do zaakceptowania drugiej osoby jako cz\u0119\u015bci tego \u015bwiata, nawet gdy dzia\u0142a w inny spos\u00f3b, ni\u017c bym sobie tego \u017cyczy\u0142.<\/p>\n\n\n\n

Postawa \u017cyczliwo\u015bci<\/p>\n\n\n\n

93. Nast\u0119pne s\u0142owo to chresteuetai, unikalne w ca\u0142ej Biblii, pochodz\u0105ce od chrestos (osoba dobra, okazuj\u0105ca swoj\u0105 dobro\u0107 w czynach). Jednak, bior\u0105c pod uwag\u0119 w jakim kontek\u015bcie znajduje si\u0119 to s\u0142owo, w \u015bcis\u0142ym paralelizmie z poprzednim czasownikiem, staje si\u0119 jego uzupe\u0142nieniem. Tak wi\u0119c \u015bw. Pawe\u0142 chce wyja\u015bni\u0107, \u017ce \u201ecierpliwo\u015b\u0107\u201d wymieniona jako pierwsza, nie jest postaw\u0105 ca\u0142kowicie pasywn\u0105, ale towarzyszy jej aktywno\u015b\u0107, dynamiczna i kreatywna reakcja wobec innych. Wskazuje, \u017ce mi\u0142o\u015b\u0107 czyni innym dobro i je krzewi. Dlatego t\u0142umaczy si\u0119 jako \u201e\u017cyczliwa\u201d.<\/p>\n\n\n\n

94. W ca\u0142ym tek\u015bcie wida\u0107, \u017ce \u015bw. Pawe\u0142 pragnie podkre\u015bli\u0107, i\u017c mi\u0142o\u015b\u0107 to nie tylko uczucie, ale nale\u017cy j\u0105 rozumie\u0107 w tym sensie, jaki s\u0142owo \u201emi\u0142o\u015b\u0107\u201d ma w j\u0119zyku hebrajskim, to znaczy \u201eczynienie dobra\u201d. Jak powiedzia\u0142 \u015bw. Ignacy Loyola: \u201eMi\u0142o\u015b\u0107 winno si\u0119 zak\u0142ada\u0107 wi\u0119cej na czynach ni\u017c na s\u0142owach\u201d[106]<\/a>. W ten spos\u00f3b mo\u017ce ona ukaza\u0107 ca\u0142\u0105 swoj\u0105 p\u0142odno\u015b\u0107, i pozwala nam do\u015bwiadczy\u0107 rado\u015bci z dawania, szlachetno\u015bci i wspania\u0142o\u015bci dania siebie w darze obficie, bez miary, bez \u017c\u0105dania zap\u0142aty, tylko dla przyjemno\u015bci dawania i s\u0142u\u017cenia.<\/p>\n\n\n\n

Uzdrowienie zazdro\u015bci<\/p>\n\n\n\n

95. Nast\u0119pnie odrzuca si\u0119 jako sprzeczn\u0105 z mi\u0142o\u015bci\u0105 postaw\u0119 wyra\u017con\u0105 s\u0142owem zeloi (zazdro\u015bci czy zawi\u015bci). Oznacza to, \u017ce w mi\u0142o\u015bci nie ma miejsca na do\u015bwiadczenie przykro\u015bci z powodu dobra drugiej osoby (Dz 7, 9; 17, 5). Zazdro\u015b\u0107, to smutek z powodu dobra innych, ukazuj\u0105cy, \u017ce nie jeste\u015bmy zainteresowani szcz\u0119\u015bciem innych, poniewa\u017c skoncentrowali\u015bmy si\u0119 wy\u0142\u0105cznie na w\u0142asnej pomy\u015blno\u015bci. Podczas gdy mi\u0142o\u015b\u0107 pozwala nam wyj\u015b\u0107 z naszych ogranicze\u0144, to zazdro\u015b\u0107 prowadzi nas do skupienia si\u0119 na sobie. Prawdziwa mi\u0142o\u015b\u0107 docenia osi\u0105gni\u0119cia innych, nie odczuwa ich jako zagro\u017cenia i uwalnia si\u0119 od gorzkiego smaku zazdro\u015bci. Akceptuje fakt, \u017ce ka\u017cdy ma r\u00f3\u017cne dary i r\u00f3\u017cne drogi \u017cyciowe. Zatem d\u0105\u017cy do odkrycia w\u0142asnej drogi do szcz\u0119\u015bcia, pozwalaj\u0105c innym, aby znale\u017ali swoje szcz\u0119\u015bcie.<\/p>\n\n\n\n

96. Ostatecznie chodzi o spe\u0142nianie tego, czego wymaga\u0142y dwa ostatnie przykazania prawa Bo\u017cego: \u201eNie b\u0119dziesz po\u017c\u0105da\u0142 domu bli\u017aniego twego. Nie b\u0119dziesz po\u017c\u0105da\u0142 \u017cony bli\u017aniego twego, ani jego niewolnika, ani jego niewolnicy, ani jego wo\u0142u, ani jego os\u0142a, ani \u017cadnej rzeczy, kt\u00f3ra nale\u017cy do bli\u017aniego twego\u201d (Wj 20, 17). Mi\u0142o\u015b\u0107 prowadzi nas do szczerego docenienia ka\u017cdego cz\u0142owieka, uznaj\u0105c jego prawo do szcz\u0119\u015bcia. Kocham t\u0119 osob\u0119, patrz\u0119 na ni\u0105 spojrzeniem Boga Ojca, kt\u00f3ry daje nam wszystko \u201eby\u015bmy z tego korzystali\u201d (1 Tm 6, 17), a zatem akceptuj\u0119 w sobie, \u017ce mo\u017ce cieszy\u0107 si\u0119 dobr\u0105 chwil\u0105. Jest to w ka\u017cdym razie ten sam korze\u0144 mi\u0142o\u015bci, kt\u00f3ry prowadzi mnie do odrzucenia niesprawiedliwo\u015bci z tego powodu, \u017ce niekt\u00f3rzy maj\u0105 za du\u017co, a inni nie maj\u0105 nic, lub kt\u00f3ry pobudza mnie do dzia\u0142ania, aby r\u00f3wnie\u017c ludzie odrzuceni  przez spo\u0142ecze\u0144stwo mogli prze\u017cywa\u0107 troch\u0119 rado\u015bci. To nie jest zazdro\u015b\u0107, ale pragnie r\u00f3wno\u015bci.<\/p>\n\n\n\n

Bez poklasku i unoszenia si\u0119 pych\u0105<\/p>\n\n\n\n

97. Kolejne wyra\u017cenie to perpereuetai, kt\u00f3re oznacza zarozumia\u0142o\u015b\u0107, pragnienie ukazania swojej wy\u017cszo\u015bci poprzez wywo\u0142ywanie wra\u017cenia na innych postaw\u0105 pedantyczn\u0105 i nieco agresywn\u0105. Ten, kto kocha, nie tylko unika m\u00f3wienia zbyt wiele o sobie, ale potrafi si\u0119 znale\u017a\u0107 na swoim miejscu, nie usi\u0142uj\u0105c stawia\u0107 siebie w centrum, tak\u017ce dlatego, \u017ce koncentruje si\u0119 na innych. Nast\u0119pne s\u0142owo \u2013 physioutai \u2013 jest bardzo podobne, poniewa\u017c wskazuje, \u017ce mi\u0142o\u015b\u0107 nie jest arogancka. Dos\u0142ownie wyra\u017ca fakt, \u017ce \u201enie przesadza\u201d wobec innych i wskazuje na co\u015b bardziej subtelnego. Nie chodzi tylko o obsesj\u0119, by ukaza\u0107 swoje cechy pozytywne, ale o co\u015b, co sprawia tak\u017ce zatracenie poczucia rzeczywisto\u015bci. Uwa\u017camy si\u0119 za wspanialszych ni\u017c jeste\u015bmy, bo s\u0105dzimy, \u017ce jeste\u015bmy bardziej \u201educhowi\u201d czy \u201em\u0105drzy\u201d. \u015aw. Pawe\u0142 u\u017cywa tego s\u0142owa przy innych okazjach, by na przyk\u0142ad powiedzie\u0107, \u017ce \u201e\u00abwiedza\u00bb wbija w pych\u0119, mi\u0142o\u015b\u0107 za\u015b buduje\u201d (1 Kor 8, 1b). Oznacza to, \u017ce niekt\u00f3rzy uwa\u017caj\u0105 siebie za wielkich, bo wiedz\u0105 wi\u0119cej ni\u017c inni i wysilaj\u0105 si\u0119 w stawianiu wymaga\u0144 i kontrolowaniu ich, podczas gdy w rzeczywisto\u015bci to, co sprawia, \u017ce jeste\u015bmy wielkimi, to mi\u0142o\u015b\u0107, kt\u00f3ra rozumie, troszczy si\u0119, akceptuje i jest czujna wobec s\u0142abych. W innym wersecie \u015bw. Pawe\u0142 u\u017cywa tego okre\u015blenia, aby skrytykowa\u0107 tych, kt\u00f3rzy \u201ewpadaj\u0105 w pych\u0119\u201d (por. 1 Kor 4, 18), ale w rzeczywisto\u015bci jest w nich wi\u0119cej pustos\u0142owia ni\u017c prawdziwej \u201emocy\u201d Ducha \u015awi\u0119tego (por. 1 Kor 4, 19).<\/p>\n\n\n\n

98. Wa\u017cne, aby chrze\u015bcijanie nie wynosili si\u0119 w ich podej\u015bciu do krewnych s\u0142abo ukszta\u0142towanych w wierze, s\u0142abych lub mniej pewnych w swoich przekonaniach. Czasami dzieje si\u0119 odwrotnie: ci, kt\u00f3rzy w swojej rodzinie  mieliby by\u0107 bardziej dojrzali w wierze, staj\u0105 si\u0119 niezno\u015bnymi arogantami.  Postawa pokory jawi si\u0119 tu jako co\u015b, co jest cz\u0119\u015bci\u0105 mi\u0142o\u015bci, bo aby m\u00f3c zrozumie\u0107, przebaczy\u0107 lub s\u0142u\u017cy\u0107 innym ca\u0142ym sercem, niezb\u0119dne jest uleczenie pychy i piel\u0119gnowanie pokory. Jezus przypomnia\u0142 uczniom, \u017ce w \u015bwiecie w\u0142adzy ka\u017cdy stara si\u0119 panowa\u0107 nad innym i dlatego powiedzia\u0142 im: \u201eNie tak b\u0119dzie u was\u201d (Mt 20, 26). Logika mi\u0142o\u015bci chrze\u015bcija\u0144skiej, nie jest logik\u0105 ludzi czuj\u0105cych, \u017ce przewy\u017cszaj\u0105 innych i potrzebuj\u0105cych, by da\u0107 innym odczu\u0107 sw\u0105 w\u0142adz\u0119, ale: \u201ekto by chcia\u0142 by\u0107 pierwszym mi\u0119dzy wami, niech b\u0119dzie niewolnikiem waszym\u201d (Mt 20, 27). W \u017cyciu rodzinnym nie mo\u017ce dominowa\u0107 logika panowania jednych nad drugimi czy wsp\u00f3\u0142zawodnictwo, by dostrzec, kto jest bardziej inteligentny i mo\u017cny, poniewa\u017c ta logika k\u0142adzie kres mi\u0142o\u015bci. Tak\u017ce rodziny dotyczy rada: \u201eWszyscy za\u015b wobec siebie wzajemnie przyobleczcie si\u0119 w pokor\u0119, B\u00f3g bowiem pysznym si\u0119 sprzeciwia, a pokornym \u0142ask\u0119 daje\u201d (1 P 5, 5).<\/p>\n\n\n\n

Uprzejmo\u015b\u0107<\/p>\n\n\n\n

99.  Mi\u0142owanie oznacza tak\u017ce ch\u0119\u0107 bycia mi\u0142owanym przez innych i tutaj znajduje sw\u00f3j sens wyra\u017cenie asjemonei. Pragnie ono wskaza\u0107, \u017ce mi\u0142o\u015b\u0107 nie dzia\u0142a brutalnie, nie dzia\u0142a w spos\u00f3b niegrzeczny, nie traktuje szorstko. Jej spos\u00f3b bycia, jej s\u0142owa, jej gesty s\u0105 sympatyczne, a nie grubia\u0144skie lub sztywne. Nie lubi rani\u0107 innych. Uprzejmo\u015b\u0107 \u201ejest szko\u0142\u0105 wra\u017cliwo\u015bci i bezinteresowno\u015bci\u201d, wymagaj\u0105c\u0105 od jej adepta \u201ekszta\u0142towania swego umys\u0142u i zmys\u0142\u00f3w i nauczenia si\u0119 czu\u0107,  m\u00f3wi\u0107 a niekiedy \u2013 milcze\u0107\u201d[107]<\/a>. Bycie mi\u0142ym nie jest stylem, kt\u00f3ry chrze\u015bcijanin mo\u017ce wybra\u0107 lub odrzuci\u0107. W ramach podstawowych wymog\u00f3w mi\u0142o\u015bci \u201eka\u017cdy cz\u0142owiek jest zobowi\u0105zany, by uczyni\u0107 uprzejmymi swoje relacje z innymi\u201d[108]<\/a>. Ka\u017cdego dnia, \u201ewchodzenie w \u017cycie drugiego, r\u00f3wnie\u017c kiedy nale\u017cy on do naszego \u017cycia, wymaga delikatno\u015bci post\u0119powania w spos\u00f3b nieinwazyjny, co odnawia zaufanie i szacunek. […] A mi\u0142o\u015b\u0107, im bardziej jest intymna i g\u0142\u0119boka, tym bardziej wymaga poszanowania wolno\u015bci i zdolno\u015bci czekania, a\u017c drugi otworzy drzwi do swojego serca\u201d[109]<\/a>.<\/p>\n\n\n\n

100. By by\u0107 usposobionym do prawdziwego spotkania z innymi, konieczne jest skierowanie na nich uprzejmego spojrzenia. Nie jest to mo\u017cliwe, gdy panuje pesymizm podkre\u015blaj\u0105cy ich wady i b\u0142\u0119dy, by\u0107 mo\u017ce, aby zrekompensowa\u0107 w\u0142asne kompleksy. Uprzejme spojrzenie pozwala nam nie zatrzymywa\u0107 si\u0119 zbytnio na ograniczeniach drugiego, a w ten spos\u00f3b mo\u017cemy go tolerowa\u0107 oraz zjednoczy\u0107 we wsp\u00f3lnym projekcie, pomimo \u017ce jeste\u015bmy r\u00f3\u017cni. Uprzejma mi\u0142o\u015b\u0107 tworzy wi\u0119zi, piel\u0119gnuje relacje, tworzy nowe sieci integracji, buduje silne wi\u0119zi spo\u0142eczne. W ten spos\u00f3b chroni sam\u0105 siebie, bo bez poczucia przynale\u017cno\u015bci nie mo\u017cna podtrzyma\u0107 po\u015bwi\u0119cenia dla innych, ka\u017cdy w ko\u0144cu szuka jedynie w\u0142asnej wygody i wsp\u00f3\u0142\u017cycie staje si\u0119 niemo\u017cliwe. Osoba antyspo\u0142eczna wierzy, \u017ce inni istniej\u0105 w celu zaspokojenia jej potrzeb, a kiedy to czyni\u0105, wype\u0142niaj\u0105 jedynie sw\u00f3j obowi\u0105zek. Nie ma wi\u0119c miejsca na uprzejmo\u015b\u0107 mi\u0142o\u015bci i jej j\u0119zyk. Ten, kto kocha, jest zdolny, by powiedzie\u0107 s\u0142owa otuchy, kt\u00f3re koj\u0105, umacniaj\u0105, daj\u0105 pociech\u0119, kt\u00f3re pobudzaj\u0105. We\u017amy, na przyk\u0142ad, niekt\u00f3re s\u0142owa, jakie Jezus powiedzia\u0142 do ludzi: \u201eUfaj, synu!\u201d (Mt 9, 2). \u201eWielka jest twoja wiara!\u201d (Mt 15, 28). \u201eWsta\u0144!\u201d (Mk 5, 41). \u201eId\u017a w pokoju!\u201d (\u0141k 7, 50). \u201eNie b\u00f3jcie si\u0119!\u201d (Mt 14, 27). Nie s\u0105 to s\u0142owa, kt\u00f3re poni\u017caj\u0105, zasmucaj\u0105, dra\u017cni\u0105, gardz\u0105. W rodzinie musimy nauczy\u0107 si\u0119 tego uprzejmego j\u0119zyka Jezusa.<\/p>\n\n\n\n

Hojno\u015b\u0107<\/p>\n\n\n\n

101. M\u00f3wili\u015bmy wielokrotnie, \u017ce aby kocha\u0107 innych, trzeba najpierw pokocha\u0107 samego siebie. Jednak \u201eHymn o mi\u0142o\u015bci\u201d m\u00f3wi, \u017ce mi\u0142o\u015b\u0107 \u201enie szuka w\u0142asnych interes\u00f3w\u201d, albo \u201enie szuka tego, co jest jego\u201d. Wyra\u017cenie to jest r\u00f3wnie\u017c u\u017cywane w innym tek\u015bcie: \u201eNiech ka\u017cdy ma na oku nie tylko swoje w\u0142asne sprawy, ale te\u017c i drugich!\u201d (Flp 2, 4). W obliczu tak wyra\u017anego stwierdzenia Pisma \u015awi\u0119tego trzeba unika\u0107 przyznawania pierwsze\u0144stwa mi\u0142o\u015bci dla samych siebie, jakby by\u0142a szlachetniejsza ni\u017c dar z siebie dla innych. Pewien priorytet mi\u0142o\u015bci do samych siebie mo\u017ce by\u0107 rozumiany tylko jako uwarunkowanie psychologiczne, gdy\u017c ten, kto nie potrafi kocha\u0107 samego siebie napotyka trudno\u015bci w mi\u0142owaniu innych: \u201eKto jest z\u0142y dla siebie, czy\u017c b\u0119dzie dobry dla innych? […] Nie ma gorszego cz\u0142owieka ni\u017c ten, kt\u00f3ry jest skner\u0105 dla siebie samego\u201d (Syr 14, 5-6).<\/p>\n\n\n\n

102. Sam \u015bw. Tomasz z Akwinu wyja\u015bnia jednak, \u017ce \u201edo mi\u0142o\u015bci bardziej nale\u017cy ch\u0119\u0107 mi\u0142owania, ni\u017c bycia mi\u0142owanym\u201d[110]<\/a>, i rzeczywi\u015bcie \u201ematki, u kt\u00f3rych spotykamy najwi\u0119ksz\u0105 mi\u0142o\u015b\u0107, bardziej staraj\u0105 si\u0119 kocha\u0107, ni\u017c by\u0107 kochane\u201d[111]<\/a>. Zatem mi\u0142o\u015b\u0107 mo\u017ce wykracza\u0107 poza sprawiedliwo\u015b\u0107 i rozdawa\u0107 si\u0119 darmo, \u201eniczego si\u0119 za to nie spodziewaj\u0105c\u201d (\u0141k 6, 35), a\u017c do najwi\u0119kszej mi\u0142o\u015bci, \u201egdy kto\u015b \u017cycie swoje oddaje za przyjaci\u00f3\u0142 swoich\u201d (J 15, 13). Czy jest jeszcze mo\u017cliwa owa hojno\u015b\u0107, kt\u00f3ra pozwala, by darmo dawa\u0107 i to dawa\u0107 a\u017c do ko\u0144ca? Z pewno\u015bci\u0105 jest to mo\u017cliwe, bo tego wymaga Ewangelia: \u201eDarmo otrzymali\u015bcie, darmo dawajcie!\u201d  (Mt 10, 8).<\/p>\n\n\n\n

Bez przemocy wewn\u0119trznej<\/p>\n\n\n\n

103. Je\u017celi pierwsze s\u0142owa \u201eHymnu o mi\u0142o\u015bci\u201d zach\u0119ca\u0142y nas do cierpliwo\u015bci unikaj\u0105cej gwa\u0142townego reagowania w obliczu s\u0142abo\u015bci i b\u0142\u0119d\u00f3w innych, to teraz pojawia si\u0119 inne s\u0142owo \u2013 paroxynetai \u2013 kt\u00f3re odnosi si\u0119 do wewn\u0119trznej reakcji oburzenia spowodowanej czym\u015b zewn\u0119trznym. Jest to przemoc wewn\u0119trzna, nie okazywane podra\u017cnienie, kt\u00f3ra stawia nas w postawie obronnej przeciwko innym, jakby byli uci\u0105\u017cliwymi wrogami, kt\u00f3rych nale\u017cy unika\u0107. \u017bywienie takiej wewn\u0119trznej agresji niczemu nie s\u0142u\u017cy. Powoduje tylko nasz\u0105 niemoc i doprowadza do naszej izolacji. Oburzenie jest zdrowe, gdy prowadzi nas do reagowania w obliczu powa\u017cnej niesprawiedliwo\u015bci, ale jest szkodliwe, gdy ma sk\u0142onno\u015b\u0107 do przenikania wszelkich naszych postaw wobec innych.<\/p>\n\n\n\n

104. Ewangelia zach\u0119ca nas raczej do dostrze\u017cenia belki we w\u0142asnym oku (por. Mt 7, 5), a jako chrze\u015bcijanie nie mo\u017cemy by\u0107 oboj\u0119tni na nieustann\u0105 zach\u0119t\u0119 S\u0142owa Bo\u017cego, by nie podsyca\u0107 gniewu: \u201eNie daj si\u0119 zwyci\u0119\u017cy\u0107 z\u0142u, ale z\u0142o dobrem zwyci\u0119\u017caj!\u201d (Rz 12, 21). \u201eW czynieniu dobrze nie ustawajmy\u201d  (Ga 6, 9). Czym innym jest poczucie si\u0142y wybuchaj\u0105cej agresji, a czym innym jest zgoda na ni\u0105, pozwolenie, aby sta\u0142a si\u0119 postaw\u0105 trwa\u0142\u0105: \u201eGniewajcie si\u0119, a nie grzeszcie: niech nad waszym gniewem nie zachodzi s\u0142o\u0144ce!\u201d (Ef 4, 26). Dlatego nigdy nie nale\u017cy ko\u0144czy\u0107 dnia bez pojednania w rodzinie. \u201eA jak mam si\u0119 jedna\u0107? Na kolanach? Nie! Wystarczy ma\u0142y gest, ma\u0142a rzecz, i wraca zgoda w rodzinie. Wystarczy pieszczota, bez s\u0142\u00f3w. Lecz niech nigdy dzie\u0144 rodziny nie ko\u0144czy si\u0119 bez pogodzenia si\u0119\u201d[112]<\/a>. Wewn\u0119trzn\u0105 reakcj\u0105 w obliczu przykro\u015bci spowodowanych przez innych powinno by\u0107 przede wszystkim b\u0142ogos\u0142awienie w sercu, pragnienie dobra drugiej osoby, proszenie Boga, aby j\u0105 wyzwoli\u0142 i uzdrowi\u0142: \u201eB\u0142ogos\u0142awcie! Do tego bowiem jeste\u015bcie powo\u0142ani, aby\u015bcie odziedziczyli b\u0142ogos\u0142awie\u0144stwo\u201d (1 P 3, 9). Je\u015bli mamy walczy\u0107 ze z\u0142em, zr\u00f3bmy to, ale zawsze m\u00f3wmy \u201enie\u201d przemocy wewn\u0119trznej.<\/p>\n\n\n\n

Przebaczenie<\/p>\n\n\n\n

105. Je\u015bli pozwolimy, aby z\u0142e odczucia przenikn\u0119\u0142y do naszego wn\u0119trza, to czynimy miejsce dla urazy, kt\u00f3ra zagnie\u017cd\u017ca si\u0119 w sercu. Wyra\u017cenie logizetai to kakon oznacza \u201euwzgl\u0119dnienie z\u0142a\u201d, \u201eodnotowanie go\u201d, to znaczy chowanie uraz\u00f3w. Przeciwie\u0144stwem jest przebaczenie oparte na nastawieniu pozytywnym, pr\u00f3buj\u0105cym zrozumie\u0107 s\u0142abo\u015b\u0107 innych i staraj\u0105cym si\u0119 szuka\u0107 usprawiedliwienia dla drugiej osoby, podobnie jak Jezus, kt\u00f3ry powiedzia\u0142: \u201eOjcze, przebacz im, bo nie wiedz\u0105, co czyni\u0105\u201d (\u0141k 23, 34). Cz\u0119sto jednak mamy sk\u0142onno\u015b\u0107 do szukania coraz wi\u0119cej win, wyobra\u017cania sobie coraz wi\u0119cej niegodziwo\u015bci, zak\u0142adania wszelkiego rodzaju z\u0142ych intencji. W ten spos\u00f3b urazy narastaj\u0105 i zakorzeniaj\u0105 si\u0119. W\u00f3wczas ka\u017cdy b\u0142\u0105d lub upadek wsp\u00f3\u0142ma\u0142\u017conka mo\u017ce zniszczy\u0107 wi\u0119\u017a mi\u0142o\u015bci i rodzinn\u0105 stabilno\u015b\u0107. Problem polega na tym, \u017ce czasami przypisuje si\u0119 wszystkiemu tak\u0105 sam\u0105 wag\u0119, co grozi tym, \u017ce b\u0119dziemy okrutni wobec wszelkiego b\u0142\u0119du drugiej osoby. S\u0142uszne domaganie si\u0119 swoich praw zamienia si\u0119 w uporczyw\u0105 i sta\u0142\u0105 ch\u0119\u0107 odwetu, a nie w zdrow\u0105 obron\u0119 swej godno\u015bci.<\/p>\n\n\n\n

106. Gdy zostali\u015bmy obra\u017ceni lub rozczarowani, przebaczenie jest mo\u017cliwe i po\u017c\u0105dane, ale nikt nie m\u00f3wi, \u017ce jest ono \u0142atwe. Prawda jest taka, \u017ce \u201ekomunia rodzinna mo\u017ce by\u0107 zachowana i doskonalona jedynie w wielkim duchu ofiary. Wymaga bowiem szlachetnej gotowo\u015bci ka\u017cdego i wszystkich do zrozumienia, tolerancji, przebaczenia i pojednania. Ka\u017cda rodzina zdaje sobie spraw\u0119, jak napi\u0119cia i konflikty, egoizm, niezgoda gwa\u0142townie uderzaj\u0105 w t\u0119 komuni\u0119, a niekiedy \u015bmiertelnie j\u0105 rani\u0105. St\u0105d wielorakie i liczne formy rozbicia \u017cycia rodzinnego\u201d[113]<\/a>.<\/p>\n\n\n\n

107. Dzi\u015b wiemy, \u017ce aby\u015bmy mogli przebaczy\u0107, trzeba przej\u015b\u0107 przez wyzwalaj\u0105ce do\u015bwiadczenie zrozumienia i wybaczenia sobie samym. Wiele razy nasze b\u0142\u0119dy lub krytyczne spojrzenie ludzi, kt\u00f3rych kochamy, spowodowa\u0142y, \u017ce utracili\u015bmy mi\u0142o\u015b\u0107 do samych siebie. Prowadzi to nas w ko\u0144cu do wystrzegania si\u0119 innych, uciekania od uczucia, nape\u0142niaj\u0105c si\u0119 l\u0119kiem w relacjach mi\u0119dzyosobowych. Tak wi\u0119c, mo\u017cliwo\u015b\u0107 obwiniania innych staje si\u0119 fa\u0142szyw\u0105 ulg\u0105. Trzeba si\u0119 modli\u0107 z nasz\u0105 w\u0142asn\u0105 histori\u0105, zaakceptowa\u0107 siebie, umie\u0107 \u017cy\u0107 z w\u0142asnymi ograniczeniami, a tak\u017ce przebaczy\u0107 sobie, aby\u015bmy mogli mie\u0107 t\u0119 sam\u0105 postaw\u0119 wobec innych.<\/p>\n\n\n\n

108. Ale to zak\u0142ada do\u015bwiadczenie Bo\u017cego przebaczenia, usprawiedliwienia darmo danego, a nie ze wzgl\u0119du na nasze zas\u0142ugi. Zostali\u015bmy ogarni\u0119ci mi\u0142o\u015bci\u0105 uprzedzaj\u0105c\u0105 wszelkie nasze dzie\u0142o, kt\u00f3ra zawsze daje nowe szanse, promuje i pobudza. Je\u015bli zaakceptujemy, \u017ce Bo\u017ca mi\u0142o\u015b\u0107 jest bezwarunkowa, \u017ce mi\u0142o\u015bci Ojca nie trzeba kupowa\u0107 lub za ni\u0105 zap\u0142aci\u0107, to mo\u017cemy w\u00f3wczas kocha\u0107 ponad wszystko, przebacza\u0107 innym, nawet gdyby byli wobec nas niesprawiedliwi. W przeciwnym razie, nasze \u017cycie rodzinne nie b\u0119dzie ju\u017c miejscem zrozumienia, wsparcia i pobudzenia, ale miejscem sta\u0142ego napi\u0119cia lub wzajemnego udr\u0119czenia.<\/p>\n\n\n\n

Cieszy\u0107 si\u0119 z innymi<\/p>\n\n\n\n

109. Wyra\u017cenie jairei epi te adikia oznacza co\u015b negatywnego, przebywaj\u0105cego w tajnikach ludzkiego serca. Jest to zatruta postawa ludzi ciesz\u0105cych si\u0119 z tego, \u017ce kto\u015b doznaje niesprawiedliwo\u015bci. Fraza ta jest dope\u0142niona przez nast\u0119pn\u0105, wyra\u017caj\u0105c\u0105 si\u0119 w spos\u00f3b pozytywny: sygjairei te aletheia \u2013 \u201ewsp\u00f3\u0142weseli si\u0119 z prawd\u0105\u201d. To znaczy cieszy si\u0119 z dobra drugiej osoby, kiedy uznana jest jej godno\u015b\u0107, gdy doceniane s\u0105 jej zdolno\u015bci i jej dobre dzie\u0142a. Jest to niemo\u017cliwe dla tego, kto zawsze musi si\u0119 por\u00f3wnywa\u0107 lub wsp\u00f3\u0142zawodniczy\u0107 z innymi, nawet ze swym wsp\u00f3\u0142ma\u0142\u017conkiem, a\u017c po potajemn\u0105 rado\u015b\u0107 z powodu jego czy jej pora\u017cek.<\/p>\n\n\n\n

110. Je\u017celi osoba, kt\u00f3ra kocha, mo\u017ce uczyni\u0107 dobro dla drugiego lub gdy widzi, \u017ce drugiemu si\u0119 powodzi, prze\u017cywa to z rado\u015bci\u0105, to tym samym oddaje chwa\u0142\u0119 Bogu, poniewa\u017c \u201eradosnego dawc\u0119 mi\u0142uje B\u00f3g\u201d (2 Kor 9, 7), a nasz Pan docenia szczeg\u00f3lnie tego, kto cieszy si\u0119 ze szcz\u0119\u015bcia innych. Je\u015bli nie umacniamy naszej zdolno\u015bci do cieszenia si\u0119 z dobra innych, a skupiamy si\u0119 przede wszystkim na naszych w\u0142asnych potrzebach, to jeste\u015bmy skazani na \u017cycie z niewielk\u0105 rado\u015bci\u0105, bo jak powiedzia\u0142 Jezus, \u201ewi\u0119cej szcz\u0119\u015bcia jest w dawaniu ani\u017celi w braniu\u201d (Dz 20, 35). Rodzina powinna by\u0107 zawsze miejscem, o kt\u00f3rym ka\u017cdy, kto uczyni w \u017cyciu co\u015b dobrego, wie, \u017ce tam b\u0119d\u0105 si\u0119 z tego cieszy\u0107 wraz z nim.<\/p>\n\n\n\n

Wszystko wybacza<\/p>\n\n\n\n

111. Wykaz dope\u0142niaj\u0105 cztery wyra\u017cenia m\u00f3wi\u0105ce o pewnej totalno\u015bci: \u201ewszystko\u201d. Wszystko znosi, wszystkiemu wierzy, we wszystkim pok\u0142ada nadziej\u0119, wszystko przetrzyma. W ten spos\u00f3b mocno podkre\u015blono kontrkulturowy dynamizm mi\u0142o\u015bci zdolnej do stawienia czo\u0142a wszystkiemu, co mog\u0142oby jej zagrozi\u0107.<\/p>\n\n\n\n

112. Po pierwsze mowa tu o tym, \u017ce mi\u0142o\u015b\u0107 \u201ewszystko znosi\u201d (panta stegei). R\u00f3\u017cni si\u0119 to od \u201enie bierze pod uwag\u0119 z\u0142a\u201d, bo wyra\u017cenie to zwi\u0105zane jest z u\u017cywaniem j\u0119zyka. Mo\u017ce ono oznacza\u0107 \u201ezachowanie milczenia\u201d o tym, co mo\u017ce by\u0107 negatywnego w drugiej osobie. Poci\u0105ga to za sob\u0105 ograniczenie s\u0105du, pohamowanie sk\u0142onno\u015bci do rzucania surowych i bezwzgl\u0119dnych pot\u0119pie\u0144: \u201enie pot\u0119piajcie, a nie b\u0119dziecie pot\u0119pieni\u201d (\u0141k 6, 36). S\u0142owo Bo\u017ce, chocia\u017c wymierzone jest w nasze powszednie u\u017cywanie j\u0119zyka, wzywa nas: \u201eBracia, nie oczerniajcie jeden drugiego\u201d (Jk 4, 11). Zgoda na niszczenie obrazu drugiego cz\u0142owieka jest sposobem na umocnienie naszego w\u0142asnego obrazu, roz\u0142adowanie uraz\u00f3w i zazdro\u015bci, nie martwi\u0105c si\u0119 o powodowane przez nas z\u0142o. Cz\u0119sto zapominamy, \u017ce oszczerstwo mo\u017ce by\u0107 wielkim grzechem, powa\u017cnym wykroczeniem przeciw Bogu, kiedy jest powa\u017cnie wymierzone w reputacj\u0119 innych, powoduj\u0105c dla nich szkody bardzo trudne do naprawienia. Dlatego s\u0142owo Bo\u017ce jest tak surowe wobec grzech\u00f3w j\u0119zyka, m\u00f3wi\u0105c, \u017ce jest to \u201esfera nieprawo\u015bci\u201d, kt\u00f3ra \u201ebezcze\u015bci ca\u0142e cia\u0142o\u201d (Jk 3, 6) jako pe\u0142na \u201e\u015bmierciono\u015bnego jadu i ci\u0105gle zagra\u017caj\u0105cego z\u0142a\u201d (Jk 3, 8). Je\u015bli \u201enim przeklinamy ludzi, stworzonych na podobie\u0144stwo Bo\u017ce\u201d (Jk 3, 9), to mi\u0142o\u015b\u0107 troszczy si\u0119 o obraz drugiej osoby, z delikatno\u015bci\u0105 prowadz\u0105c\u0105 nawet do zachowania dobrego imienia nieprzyjaci\u00f3\u0142. Broni\u0105c prawa Bo\u017cego, nie mo\u017cna nigdy zapomina\u0107 o tym wymogu mi\u0142o\u015bci.<\/p>\n\n\n\n

113. Ma\u0142\u017conkowie, kt\u00f3rzy si\u0119 kochaj\u0105 i nale\u017c\u0105 do siebie, m\u00f3wi\u0105 dobrze jedno o drugim, staraj\u0105 si\u0119 pokaza\u0107 dobr\u0105 stron\u0119 wsp\u00f3\u0142ma\u0142\u017conka, a nie tylko jego s\u0142abo\u015bci i b\u0142\u0119dy. W ka\u017cdym przypadku zachowuj\u0105 milczenie, aby nie zniszczy\u0107 jego obrazu. Nie jest to jednak jedynie zewn\u0119trzny gest, ale wyp\u0142ywa on z postawy wewn\u0119trznej. Nie jest to te\u017c naiwno\u015b\u0107 cz\u0142owieka, kt\u00f3ry udaje, \u017ce nie widzi trudno\u015bci i punkt\u00f3w s\u0142abych drugiej osoby, ale jest to g\u0142\u0119bia spojrzenia tego, kto umieszcza te s\u0142abo\u015bci i b\u0142\u0119dy w szerszym kontek\u015bcie. Pami\u0119ta, \u017ce te wady s\u0105 tylko pewn\u0105 cz\u0119\u015bci\u0105, nie ca\u0142o\u015bci\u0105 istnienia drugiej osoby. Nieprzyjemny fakt w danej relacji nie jest ca\u0142o\u015bci\u0105 tej relacji. Mo\u017cna zatem zaakceptowa\u0107 z prostot\u0105, \u017ce wszyscy jeste\u015bmy z\u0142o\u017con\u0105 mieszanin\u0105 \u015bwiat\u0142a i cienia. Drugi jest nie tylko tym, kt\u00f3ry mnie denerwuje. Jest czym\u015b znacznie wi\u0119cej. Z tego samego powodu, nie wymagam, aby jego mi\u0142o\u015b\u0107 by\u0142a idealna, aby go doceni\u0107. Kocha mnie takim, jakim jest i jak potrafi, ze swoimi ograniczeniami, ale fakt, \u017ce jego mi\u0142o\u015b\u0107 jest niedoskona\u0142a, nie oznacza, \u017ce jest fa\u0142szywa, czy te\u017c \u017ce nie jest rzeczywista. Jest rzeczywista, ale ograniczona i doczesna. Je\u015bli wi\u0119c wymagam zbyt wiele, uzmys\u0142owi mi to w jaki\u015b spos\u00f3b, poniewa\u017c nie mo\u017ce, ani te\u017c nie zgodzi si\u0119, by gra\u0107 rol\u0119 istoty boskiej, albo \u017ceby by\u0107 na us\u0142ugach wszystkich moich potrzeb. Mi\u0142o\u015b\u0107 wsp\u00f3\u0142istnieje z niedoskona\u0142o\u015bci\u0105, wybaczeniem i potrafi zamilcze\u0107 w obliczu ogranicze\u0144 umi\u0142owanej osoby.<\/p>\n\n\n\n

Zaufanie<\/p>\n\n\n\n

114. Panta pisteuei: \u201ewszystkiemu wierzy\u201d. Z uwagi na  kontekst nie nale\u017cy rozumie\u0107 tej \u201ewiary\u201d w sensie teologicznym, ale w zwyk\u0142ym rozumieniu \u201ezaufania\u201d. Nie chodzi tylko o wyzbycie si\u0119 podejrze\u0144, \u017ce drugi k\u0142amie lub oszukuje. To podstawowe zaufanie rozpoznaje \u015bwiat\u0142o rozpalone przez Boga, kt\u00f3re ukrywa si\u0119 za ciemno\u015bci\u0105, lub \u017car, kt\u00f3ry wci\u0105\u017c p\u0142onie pod popio\u0142em.<\/p>\n\n\n\n

115. Takie zaufanie umo\u017cliwia relacj\u0119 wolno\u015bci. Nie trzeba kontrolowa\u0107 drugiego, drobiazgowo \u015bledzi\u0107 jego krok\u00f3w, aby zapobiec ucieczce z naszych ramion. Mi\u0142o\u015b\u0107 \u017cywi zaufanie, pozostawia wolno\u015b\u0107, wyrzeka si\u0119 kontrolowania wszystkiego, posiadania, dominacji. Ta wolno\u015b\u0107, kt\u00f3ra umo\u017cliwia istnienie obszar\u00f3w autonomii, otwarto\u015bci na \u015bwiat i nowych do\u015bwiadcze\u0144 pozwala, aby relacja si\u0119 ubogaca\u0142a i nie sta\u0142a si\u0119 endogami\u0105 bez perspektyw. W ten spos\u00f3b ma\u0142\u017conkowie odnajduj\u0105c siebie, mog\u0105 do\u015bwiadczy\u0107 rado\u015bci dzielenia si\u0119 tym, co otrzymali i czego si\u0119 nauczyli poza kr\u0119giem rodzinnym. R\u00f3wnocze\u015bnie umo\u017cliwia ona szczero\u015b\u0107 i przejrzysto\u015b\u0107, poniewa\u017c kiedy kto\u015b wie, \u017ce inni jemu ufaj\u0105 i doceniaj\u0105 jego podstawow\u0105 dobro\u0107, to w\u00f3wczas ukazuje si\u0119 takim, jakim jest, bez ukrywania. Kto\u015b, kto wie, \u017ce zawsze jest podejrzewany, \u017ce jest os\u0105dzany bez lito\u015bci, \u017ce nie jest kochany bezwarunkowo, b\u0119dzie wola\u0142 zachowa\u0107 swoje sekrety, ukry\u0107 swoje upadki i s\u0142abo\u015bci, udawa\u0107 kogo\u015b, kim nie jest. Natomiast rodzina, w kt\u00f3rej panuje solidne i mi\u0142uj\u0105ce zaufanie, i gdzie zawsze powraca zaufanie mimo wszystko, pozwala, aby ujawnia\u0142a si\u0119 prawdziwa to\u017csamo\u015b\u0107 jej cz\u0142onk\u00f3w i sprawia, \u017ce spontanicznie odrzucane jest oszustwo, fa\u0142sz i k\u0142amstwo.<\/p>\n\n\n\n

\u017bywi nadziej\u0119<\/p>\n\n\n\n

116. Panta elpizei: nie l\u0119ka si\u0119 przysz\u0142o\u015bci. W po\u0142\u0105czeniu ze s\u0142owem poprzednim wskazuje na kogo\u015b, kto wie, \u017ce drugi mo\u017ce si\u0119 zmieni\u0107. Zawsze wierzy, \u017ce mo\u017cliwe jest dojrzewanie, niespodziewany wybuch pi\u0119kna, \u017ce najbardziej ukryte potencjalno\u015bci jego istoty kiedy\u015b wydadz\u0105 pierwsze p\u0119dy. To nie znaczy, \u017ce wszystko w tym \u017cyciu si\u0119 zmieni. Poci\u0105ga za sob\u0105 akceptacj\u0119, \u017ce niekt\u00f3re rzeczy nie wypadn\u0105 tak, jakby\u015bmy chcieli, ale by\u0107 mo\u017ce B\u00f3g pisze prosto po krzywych liniach tej osoby i wyci\u0105gnie jakie\u015b dobro ze z\u0142a, jakiego nie udaje si\u0119 jej przezwyci\u0119\u017cy\u0107 na  tej ziemi.<\/p>\n\n\n\n

117. Tutaj pojawia si\u0119 nadzieja w jej sensie pe\u0142nym, poniewa\u017c zawiera pewno\u015b\u0107 \u017cycia po \u015bmierci. Ta osoba, ze wszystkimi jej s\u0142abo\u015bciami, jest powo\u0142ana do pe\u0142ni nieba. Tam ulegnie ca\u0142kowitemu przekszta\u0142ceniu przez zmartwychwstanie Chrystusa i nie b\u0119dzie ju\u017c jej s\u0142abo\u015bci, ciemno\u015bci czy te\u017c patologii. Tam autentyczna istota tej osoby b\u0119dzie ja\u015bnie\u0107 z ca\u0142\u0105 swoj\u0105 moc\u0105 dobra i pi\u0119kna. Pozwala nam to tak\u017ce po\u015br\u00f3d udr\u0119k tej ziemi patrze\u0107 na t\u0119 osob\u0119 z podziwem, spojrzeniem nadprzyrodzonym, w \u015bwietle nadziei, i oczekiwa\u0107 owej pe\u0142ni, jak\u0105 pewnego dnia otrzyma w kr\u00f3lestwie niebieskim, pomimo \u017ce teraz nie mo\u017cna jej dostrzec.<\/p>\n\n\n\n

Wszystko przetrzyma<\/p>\n\n\n\n

118. Panta hypomenei oznacza, \u017ce z nastawieniem pozytywnym znosi wszelkie przeciwno\u015bci. Oznacza bycie wytrwa\u0142ym w \u015brodowisku nieprzyjaznym. Oznacza nie tylko tolerowanie pewnych rzeczy irytuj\u0105cych, ale co\u015b szerszego: dynamiczn\u0105 i sta\u0142\u0105 odporno\u015b\u0107, zdoln\u0105 do pokonywania wszelkich wyzwa\u0144. Jest to mi\u0142o\u015b\u0107 mimo wszystko, nawet wtedy, gdy wszystko wok\u00f3\u0142 zach\u0119ca do czego\u015b innego. Ukazuje pewn\u0105 doz\u0119 upartego heroizmu, si\u0142y wobec wszelkich nurt\u00f3w negatywnych, opcj\u0119 na rzecz dobra, kt\u00f3rej nic nie mo\u017ce zniszczy\u0107. Przypomina mi to s\u0142owa Martina Luthera Kinga, kiedy podkre\u015bla\u0142 decyzj\u0119 braterskiej mi\u0142o\u015bci, nawet po\u015br\u00f3d najgorszych prze\u015bladowa\u0144 i upokorze\u0144: \u201eOsoba, kt\u00f3ra ci\u0119 nienawidzi najbardziej, ma w sobie jakie\u015b dobro. Tak\u017ce nar\u00f3d, kt\u00f3ry was nienawidzi najbardziej, ma w sobie jakie\u015b dobro. Tak\u017ce rasa, kt\u00f3ra was nienawidzi najbardziej, ma w sobie jakie\u015b dobro. A gdy dojdziesz do tego, \u017ce spojrzysz w oblicze ka\u017cdego cz\u0142owieka i widzisz g\u0142\u0119boko w nim to, co religia nazywa \u00abobrazem Boga\u00bb, to zaczynasz go kocha\u0107 mimo wszystko. Bez wzgl\u0119du na to, co robi, widzisz w nim obraz Boga. Istnieje element dobra, kt\u00f3rego nigdy nie mo\u017cna si\u0119 wyzby\u0107. […] Inny spos\u00f3b mi\u0142owania nieprzyjaci\u00f3\u0142 pojawia si\u0119 w\u00f3wczas, gdy nadarzy si\u0119 okazja, aby pokona\u0107 wroga, a jest to czas, kiedy nie wolno tobie tego uczyni\u0107. […] Kiedy wzniesiesz si\u0119 do poziomu mi\u0142o\u015bci, do jej wielkiego pi\u0119kna i mocy, to chcesz jedynie pokona\u0107 z\u0142e systemy. Kochasz osoby uwik\u0142ane w ten system, kochasz, ale starasz si\u0119 pokona\u0107 ten system. […] Nienawi\u015b\u0107 dla nienawi\u015bci, jedynie wzmaga istnienie nienawi\u015bci i z\u0142a we wszech\u015bwiecie. Je\u015bli uderz\u0119 ci\u0119 i ty mnie uderzysz, a ja ci oddam i ty uderzysz mnie na nowo, i tak w k\u00f3\u0142ko, jest ewidentne, \u017ce b\u0119dzie to tak trwa\u0142o w niesko\u0144czono\u015b\u0107. To po prostu nigdy si\u0119 nie ko\u0144czy. Gdzie\u015b, kto\u015b musi mie\u0107 troch\u0119 rozumu i jest to osoba mocna. Cz\u0142owiek mocny, to osoba, kt\u00f3ra jest zdolna do przerwania \u0142a\u0144cucha nienawi\u015bci, \u0142a\u0144cucha z\u0142a […]. Kto\u015b musi mie\u0107 do\u015b\u0107 wiary i moralno\u015bci, aby go przeci\u0105\u0107 i wstrzykn\u0105\u0107 w struktur\u0119 wszech\u015bwiata ten silny i pot\u0119\u017cny element mi\u0142o\u015bci\u201d[114]<\/a>.<\/p>\n\n\n\n

119. W \u017cyciu rodzinnym trzeba piel\u0119gnowa\u0107 t\u0119 si\u0142\u0119 mi\u0142o\u015bci, kt\u00f3ra pomaga zwalcza\u0107 zagra\u017caj\u0105ce jej z\u0142o. Mi\u0142o\u015b\u0107 nie daje si\u0119 opanowa\u0107 urazami, pogard\u0105 dla ludzi, pragnieniem zranienia lub obci\u0105\u017cania drugiego. Idea\u0142em chrze\u015bcija\u0144skim, zw\u0142aszcza w rodzinie, jest mi\u0142o\u015b\u0107 mimo wszystko. Czasami podziwiam na przyk\u0142ad postaw\u0119 ludzi, kt\u00f3rzy musieli rozej\u015b\u0107 si\u0119 ze swoim ma\u0142\u017conkiem, aby chroni\u0107 si\u0119 przed przemoc\u0105 fizyczn\u0105, ale jednak ze wzgl\u0119du na mi\u0142o\u015b\u0107 ma\u0142\u017ce\u0144sk\u0105, kt\u00f3ra potrafi wyj\u015b\u0107 poza uczucia, byli w stanie dzia\u0142a\u0107 na rzecz ich dobra, cho\u0107 za po\u015brednictwem innych, w czasie choroby, cierpienia lub trudno\u015bci. To tak\u017ce mi\u0142o\u015b\u0107 mimo wszystko.<\/p>\n\n\n\n

Wzrasta\u0107 w mi\u0142o\u015bci ma\u0142\u017ce\u0144skiej<\/p>\n\n\n\n

120. Rozwa\u017cany przez nas hymn \u015bw. Paw\u0142a pozwala nam przej\u015b\u0107 do  mi\u0142o\u015bci ma\u0142\u017ce\u0144skiej. Jest to mi\u0142o\u015b\u0107, kt\u00f3ra jednoczy ma\u0142\u017conk\u00f3w[115]<\/a>, u\u015bwi\u0119cona, ubogacona i o\u015bwiecona \u0142ask\u0105 sakramentu ma\u0142\u017ce\u0144stwa. Jest to \u201ezjednoczenie woli\u201d[116]<\/a>, duchowe i ofiarne, kt\u00f3re jednak zawiera w sobie czu\u0142o\u015b\u0107 przyja\u017ani i nami\u0119tno\u015b\u0107 erotyczn\u0105, chocia\u017c jest w stanie przetrwa\u0107 nawet wtedy, gdy uczucia i nami\u0119tno\u015b\u0107 ulegaj\u0105 os\u0142abieniu. Papie\u017c Pius XI uczy, \u017ce mi\u0142o\u015b\u0107 przenika wszystkie obowi\u0105zki \u017cycia ma\u0142\u017ce\u0144skiego i \u201ema jaki\u015b prymat szlachetno\u015bci\u201d[117]<\/a>. Bowiem ta silna mi\u0142o\u015b\u0107, wylana przez Ducha \u015awi\u0119tego, jest odzwierciedleniem nierozerwalnego przymierza mi\u0119dzy Chrystusem a rodzajem ludzkim, kt\u00f3rego kulminacj\u0105 jest oddanie siebie a\u017c do ko\u0144ca na krzy\u017cu: \u201eDuch, kt\u00f3rego Pan u\u017cycza, daje nowe serce i uzdalnia m\u0119\u017cczyzn\u0119 i kobiet\u0119 do mi\u0142owania si\u0119 tak, jak Chrystus nas umi\u0142owa\u0142. Mi\u0142o\u015b\u0107 ma\u0142\u017ce\u0144ska osi\u0105ga t\u0119 pe\u0142ni\u0119, kt\u00f3rej jest wewn\u0119trznie podporz\u0105dkowana, ow\u0105 \u00abcaritas\u00bb ma\u0142\u017ce\u0144sk\u0105\u201d[118]<\/a>.<\/p>\n\n\n\n

121. Ma\u0142\u017ce\u0144stwo to cenny znak, bo \u201ekiedy m\u0119\u017cczyzna i kobieta zawieraj\u0105 sakrament ma\u0142\u017ce\u0144stwa, B\u00f3g niejako \u00abodzwierciedla si\u0119\u00bb w nich, nadaje im w\u0142asne rysy i niezatarty charakter swojej mi\u0142o\u015bci. Ma\u0142\u017ce\u0144stwo jest ikon\u0105 mi\u0142o\u015bci Boga do nas. R\u00f3wnie\u017c B\u00f3g jest bowiem komuni\u0105: trzy Osoby \u2013 Ojciec, Syn i Duch \u015awi\u0119ty \u2013 \u017cyj\u0105 od zawsze i na zawsze w doskona\u0142ej jedno\u015bci. I to jest w\u0142a\u015bnie tajemnica ma\u0142\u017ce\u0144stwa: B\u00f3g tworzy z dwojga ma\u0142\u017conk\u00f3w jedn\u0105 egzystencj\u0119\u201d[119]<\/a>. Poci\u0105ga to za sob\u0105 bardzo konkretne i codzienne konsekwencje, poniewa\u017c ma\u0142\u017conkowie \u201ena mocy sakramentu otrzymuj\u0105 autentyczn\u0105 misj\u0119, aby mogli uwidacznia\u0107, pocz\u0105wszy od rzeczy prostych, zwyczajnych, mi\u0142o\u015b\u0107, jak\u0105 Chrystus kocha sw\u00f3j Ko\u015bci\u00f3\u0142, daj\u0105c wci\u0105\u017c \u017cycie za niego\u201d[120]<\/a>.<\/p>\n\n\n\n

122. Jednak nie nale\u017cy myli\u0107 r\u00f3\u017cnych poziom\u00f3w: nie nale\u017cy zrzuca\u0107 na dwie osoby maj\u0105ce swoje ograniczenia ogromnego ci\u0119\u017caru konieczno\u015bci odtworzenia doskona\u0142ego zwi\u0105zku mi\u0119dzy Chrystusem a Ko\u015bcio\u0142em, poniewa\u017c ma\u0142\u017ce\u0144stwo oznacza \u201eproces dynamiczny, przebiegaj\u0105cy powoli przez stopniowe w\u0142\u0105czanie dar\u00f3w Bo\u017cych\u201d[121]<\/a>.<\/p>\n\n\n\n

Ca\u0142e \u017cycie, wszystko wsp\u00f3lne<\/p>\n\n\n\n

123. Opr\u00f3cz mi\u0142o\u015bci, kt\u00f3ra jednoczy nas z Bogiem, mi\u0142o\u015b\u0107 ma\u0142\u017ce\u0144ska jest \u201enajwi\u0119ksz\u0105 przyja\u017ani\u0105\u201d[122]<\/a>. Jest to zwi\u0105zek, kt\u00f3ry ma wszystkie cechy dobrej przyja\u017ani: d\u0105\u017cy do dobra drugiej osoby, wzajemno\u015bci, intymno\u015bci, czu\u0142o\u015bci, stabilno\u015bci i podobie\u0144stwa mi\u0119dzy przyjaci\u00f3\u0142mi, kt\u00f3re buduje si\u0119 poprzez wsp\u00f3lne \u017cycie. Ma\u0142\u017ce\u0144stwo jednak dodaje do tego wszystkiego nierozerwaln\u0105 wy\u0142\u0105czno\u015b\u0107, kt\u00f3ra wyra\u017ca si\u0119 w stabilnym projekcie dzielenia i wsp\u00f3lnego budowania ca\u0142ego \u017cycia. B\u0105d\u017amy szczerzy i rozpoznajmy znaki rzeczywisto\u015bci: osoba zakochana nie planuje, \u017ce zwi\u0105zek ten mo\u017ce by\u0107 tylko na jaki\u015b okres czasu, kto intensywnie prze\u017cywa rado\u015b\u0107 za\u015blubin, nie my\u015bli o czym\u015b przelotnym; osoby towarzysz\u0105ce celebracji zwi\u0105zku pe\u0142nego mi\u0142o\u015bci, chocia\u017c jest ona krucha, maj\u0105 nadziej\u0119, \u017ce b\u0119dzie mog\u0142a ona trwa\u0107; dzieci nie tylko chc\u0105, aby ich rodzice si\u0119 kochali, ale tak\u017ce, aby byli wierni i zawsze byli razem. Te i inne znaki wskazuj\u0105, \u017ce w samej naturze mi\u0142o\u015bci ma\u0142\u017ce\u0144skiej jest otwarcie na wymiar definitywny. Zwi\u0105zek, kt\u00f3ry krystalizuje si\u0119 w obietnicy ma\u0142\u017ce\u0144stwa na zawsze, jest czym\u015b wi\u0119cej ni\u017c formalno\u015bci\u0105 spo\u0142eczn\u0105 czy pewn\u0105 tradycj\u0105, bo ma swoje zakorzenienie w spontanicznych sk\u0142onno\u015bciach cz\u0142owieka. A dla wierz\u0105cych, jest to przymierze zawierane przed Bogiem, wymagaj\u0105ce wierno\u015bci: \u201ePan jest \u015bwiadkiem mi\u0119dzy tob\u0105 i \u017con\u0105, kt\u00f3r\u0105 po\u015blubi\u0142e\u015b w m\u0142odo\u015bci, i kt\u00f3rej by\u0142e\u015b niewierny. Ona jest twoj\u0105 towarzyszk\u0105 i z ni\u0105 zwi\u0105za\u0142e\u015b si\u0119  przymierzem: […] niech nikt nie zdradza \u017cony po\u015blubionej w m\u0142odo\u015bci, gdy\u017c kto jej nienawidzi i oddala j\u0105, okrucie\u0144stwem okrywa si\u0119 jak p\u0142aszczem\u201d (por. Ml 2, 14-16)<\/p>\n\n\n\n

124. Mi\u0142o\u015b\u0107 s\u0142aba lub chora, niezdolna, by zaakceptowa\u0107 ma\u0142\u017ce\u0144stwo jako wyzwanie, kt\u00f3re wymaga walki, odradzania si\u0119 na nowo i zaczynania stale od nowa, a\u017c do \u015bmierci, nie jest w stanie utrzyma\u0107 wysokiego poziomu zaanga\u017cowania. Ust\u0119puje przed kultur\u0105 tymczasowo\u015bci, kt\u00f3ra uniemo\u017cliwia sta\u0142y proces rozwoju. Ale \u201eprzyrzeczenie mi\u0142o\u015bci na zawsze staje si\u0119 mo\u017cliwe, gdy odkrywamy wi\u0119kszy od naszych projekt\u00f3w plan, kt\u00f3ry nas wspiera i pozwala nam ofiarowa\u0107 ukochanej osobie ca\u0142\u0105 przysz\u0142o\u015b\u0107\u201d[123]<\/a>. Aby taka mi\u0142o\u015b\u0107 mog\u0142a przej\u015b\u0107 przez wszystkie pr\u00f3by i pozosta\u0107 wiern\u0105 mimo wszystko, potrzebny jest dar \u0142aski, kt\u00f3ry by j\u0105 umocni\u0142 i uwznio\u015bli\u0142. Jak powiedzia\u0142 \u015bw. Robert Bellarmin, \u201efakt, \u017ce jeden m\u0119\u017cczyzna i jedna kobieta \u0142\u0105cz\u0105 si\u0119 w\u0119z\u0142em wy\u0142\u0105cznym i nierozerwalnym, tak \u017ce nie mog\u0105 si\u0119 oddzieli\u0107, bez wzgl\u0119du na trudno\u015bci, nawet je\u015bli stracono nadziej\u0119 na potomstwo, nie mo\u017ce si\u0119 zdarzy\u0107 bez wielkiej tajemnicy\u201d[124]<\/a>.<\/p>\n\n\n\n

125. Ma\u0142\u017ce\u0144stwo jest tak\u017ce przyja\u017ani\u0105, kt\u00f3ra zawiera cechy w\u0142a\u015bciwe nami\u0119tno\u015bci, ale zawsze jest nakierowana na jedno\u015b\u0107 coraz mocniejsz\u0105 i intensywniejsz\u0105. Bo \u201enie zosta\u0142o ustanowione jedynie w celu zrodzenia dzieci\u201d, lecz aby \u201ewzajemna mi\u0142o\u015b\u0107 ma\u0142\u017conk\u00f3w, okazywana we w\u0142a\u015bciwym porz\u0105dku, rozwija\u0142a si\u0119 i dojrzewa\u0142a\u201d[125]<\/a>. Ta szczeg\u00f3lna przyja\u017a\u0144 mi\u0119dzy m\u0119\u017cczyzn\u0105 a kobiet\u0105 nabiera charakteru obejmuj\u0105cego ca\u0142o\u015b\u0107, w\u0142a\u015bciwego tylko jedno\u015bci ma\u0142\u017ce\u0144skiej. W\u0142a\u015bnie dlatego, poniewa\u017c obejmuje ca\u0142o\u015b\u0107 cz\u0142owieka, jedno\u015b\u0107 ta jest r\u00f3wnie\u017c wy\u0142\u0105czna, wierna i otwarta na przyj\u0119cie potomstwa. Wszystko jest wsp\u00f3lne, w tym seksualno\u015b\u0107, z zachowaniem wzajemnego szacunku. Sob\u00f3r Watyka\u0144ski II wyrazi\u0142 to m\u00f3wi\u0105c, \u017ce \u201emi\u0142o\u015b\u0107 taka, \u0142\u0105cz\u0105ca w sobie warto\u015bci ludzkie i Boskie, prowadzi ma\u0142\u017conk\u00f3w ku wolnemu i wzajemnemu darowi z samych siebie, potwierdzonemu zar\u00f3wno delikatno\u015bci\u0105 uczu\u0107 jak i czynem, i przenika ca\u0142e ich \u017cycie\u201d[126]<\/a>.<\/p>\n\n\n\n

Rado\u015b\u0107 i pi\u0119kno<\/p>\n\n\n\n

126. W ma\u0142\u017ce\u0144stwie powinno si\u0119 dba\u0107 o rado\u015b\u0107 mi\u0142o\u015bci. Gdy d\u0105\u017cenie do przyjemno\u015bci staje si\u0119 obsesyjne, to zamyka jedynie w jednej dziedzinie i uniemo\u017cliwia znalezienie innych rodzaj\u00f3w zadowolenia. Natomiast rado\u015b\u0107 poszerza zdolno\u015b\u0107 rozkoszowania si\u0119 i pozwala zasmakowa\u0107 w r\u00f3\u017cnych rzeczach, tak\u017ce na tych etapach \u017cycia, kiedy przyjemno\u015b\u0107 przygasa. Z tego wzgl\u0119du \u015bw. Tomasz powiedzia\u0142, \u017ce s\u0142owo \u201erado\u015b\u0107\u201d (laetitia) jest u\u017cywane w odniesieniu do poszerzenia wielko\u015bci serca[127]<\/a>. Rado\u015b\u0107 ma\u0142\u017ce\u0144ska, kt\u00f3rej mo\u017cna do\u015bwiadczy\u0107 nawet w cierpieniu, oznacza zaakceptowanie, \u017ce ma\u0142\u017ce\u0144stwo jest koniecznym po\u0142\u0105czeniem rado\u015bci i trud\u00f3w, napi\u0119\u0107 i odpoczynku, cierpie\u0144 i swobody, zadowolenia i poszukiwa\u0144, k\u0142opot\u00f3w i przyjemno\u015bci, zawsze na drodze przyja\u017ani, kt\u00f3ra pobudza ma\u0142\u017conk\u00f3w, by troszczy\u0107 si\u0119 jedno o drugie: \u201e\u015bwiadcz\u0105c sobie wzajemn\u0105 pomoc i pos\u0142ug\u0119\u201d[128]<\/a>.<\/p>\n\n\n\n

127. Mi\u0142o\u015b\u0107 przyja\u017ani nazywa si\u0119 \u201emi\u0142o\u015bci\u0105\u201d (caritas), kiedy rozumiemy i doceniamy \u201ecenn\u0105 warto\u015b\u0107\u201d, jak\u0105 posiada druga osoba[129]<\/a>. Pi\u0119kno \u2013 \u201ecenna warto\u015b\u0107\u201d drugiego, kt\u00f3ra nie jest zbie\u017cna z jego atrakcyjno\u015bci\u0105 fizyczn\u0105 czy psychologiczn\u0105 \u2013 pozwala nam zasmakowa\u0107 sakralno\u015bci jego osoby, bez narzucaj\u0105cej si\u0119 potrzeby jej posiadania. W spo\u0142ecze\u0144stwie konsumpcyjnym zubo\u017ceniu ulega zmys\u0142 estetyczny i tak przygasa rado\u015b\u0107. Wszystko jest po to, by naby\u0107, posi\u0105\u015b\u0107 lub zu\u017cy\u0107; tak\u017ce ludzie. Natomiast czu\u0142a troska jest przejawem tej mi\u0142o\u015bci, kt\u00f3ra wyzwala si\u0119 z tego egoistycznego pragnienia posiadania. Prowadzi nas do dr\u017cenia przed osob\u0105 z ogromnym szacunkiem, z pewnym l\u0119kiem, by nie wyrz\u0105dzi\u0107 jej szkody lub odebra\u0107 w\u0142a\u015bciwej jej wolno\u015bci. Mi\u0142o\u015b\u0107 dla drugiego poci\u0105ga za sob\u0105 takie zasmakowanie, by podziwia\u0107 i ceni\u0107 to, co jest pi\u0119kne i \u015bwi\u0119te w jego osobowym istnieniu, kt\u00f3re istnieje niezale\u017cnie od moich potrzeb. To pozwala mi d\u0105\u017cy\u0107 do jego dobra, nawet je\u015bli wiem, \u017ce nie mo\u017ce by\u0107 moim lub gdy sta\u0142 si\u0119 fizycznie nieprzyjemny, agresywny lub irytuj\u0105cy. Dlatego \u201eod mi\u0142o\u015bci, ze wzgl\u0119du na kt\u00f3r\u0105 komu\u015b mi\u0142a jest inna osoba zale\u017cy fakt, \u017ce dam jej co\u015b bezinteresownie\u201d[130]<\/a>.<\/p>\n\n\n\n

128. Do\u015bwiadczenie estetyczne mi\u0142o\u015bci wyra\u017ca si\u0119 w takim spojrzeniu, kt\u00f3re podziwia drug\u0105 osob\u0119, jako cel sam w sobie, nawet je\u015bli jest chora, stara lub pozbawiona atrakcyjno\u015bci zmys\u0142owej. Spojrzenie, kt\u00f3re docenia, jest bardzo wa\u017cne, a jego sk\u0105pienie zazwyczaj powoduje szkod\u0119. Jak\u017ce wiele czyni\u0105 czasami ma\u0142\u017conkowie i dzieci, aby by\u0107 dostrzegani i brani pod uwag\u0119! Wiele uraz\u00f3w i kryzys\u00f3w pojawia si\u0119 w\u00f3wczas, gdy przestajemy podziwia\u0107. To w\u0142a\u015bnie wyra\u017caj\u0105 pewne pretensje i narzekania, jakie daje si\u0119 s\u0142ysze\u0107 w rodzinie: \u201eM\u00f3j m\u0105\u017c na mnie nie patrzy, wydaje si\u0119, \u017ce dla niego jestem niewidzialna\u201d,  \u201ePatrz na mnie, prosz\u0119, gdy do ciebie m\u00f3wi\u0119\u201d. \u201eMoja \u017cona ju\u017c na mnie nie patrzy, teraz ma oczy tylko dla swoich dzieci\u201d. \u201eW moim domu nikogo nie interesuj\u0119, w og\u00f3le na mnie nie patrz\u0105, jakby mnie nie by\u0142o\u201d. Mi\u0142o\u015b\u0107 otwiera oczy i pozwala widzie\u0107, poza wszystkim, jak wiele znaczy cz\u0142owiek.<\/p>\n\n\n\n

129. Trzeba piel\u0119gnowa\u0107 rado\u015b\u0107 tej podziwiaj\u0105cej mi\u0142o\u015bci. Poniewa\u017c jeste\u015bmy stworzeni do mi\u0142o\u015bci, wiemy, \u017ce nie ma wi\u0119kszej rado\u015bci ni\u017c dzielenie dobra: \u201eDawaj, bierz i staraj si\u0119 o rozrywki dla siebie\u201d (Syr 14, 16). Najbardziej intensywne rado\u015bci \u017cycia rodz\u0105 si\u0119 w\u00f3wczas, kiedy mo\u017cna spowodowa\u0107 szcz\u0119\u015bcie innych, w przedsmaku nieba. Przypomnijmy radosn\u0105 scen\u0119 z filmu Uczta Babette, gdzie hojna kucharka otrzymuje wdzi\u0119czny u\u015bcisk i pochwa\u0142\u0119: \u201eAch, jak\u017ce zachwycisz anio\u0142\u00f3w!\u201d. Urocza i pocieszaj\u0105ca jest rado\u015b\u0107 wyp\u0142ywaj\u0105ca ze sprawienia w innych zachwytu, gdy widzimy, \u017ce si\u0119 ciesz\u0105. Taka rado\u015b\u0107 b\u0119d\u0105ca skutkiem braterskiej mi\u0142o\u015bci, nie jest rado\u015bci\u0105 pr\u00f3\u017cno\u015bci cz\u0142owieka, kt\u00f3ry troszczy si\u0119 o siebie, ale rado\u015bci\u0105 kogo\u015b, kto kocha i ma upodobanie w dobru osoby ukochanej, kt\u00f3re wlewa si\u0119 w \u017cycie innych i staje si\u0119 owocne.<\/p>\n\n\n\n

130. Z drugiej strony rado\u015b\u0107 odnawia si\u0119 w cierpieniu. Jak powiedzia\u0142  \u015bw. Augustyn, \u201eim gro\u017aniejsze by\u0142o niebezpiecze\u0144stwo w boju, tym promienniejsza teraz jest triumfu rado\u015b\u0107\u201d[131]<\/a>. Ma\u0142\u017conkowie, po wsp\u00f3lnym cierpieniu i zmaganiach, mog\u0105 do\u015bwiadczy\u0107, \u017ce by\u0142o warto, bo zyskali co\u015b dobrego, czego\u015b si\u0119 razem nauczyli, albo dlatego, \u017ce mog\u0105 bardziej doceni\u0107 to, co maj\u0105. Niewiele jest tak g\u0142\u0119bokich i \u015bwi\u0105tecznych ludzkich rado\u015bci, jak w\u00f3wczas, kiedy dwoje ludzi, kt\u00f3rzy kochaj\u0105 siebie nawzajem, razem zdoby\u0142o co\u015b, co ich kosztowa\u0142o wiele wsp\u00f3lnego wysi\u0142ku.<\/p>\n\n\n\n

Ma\u0142\u017ce\u0144stwo z mi\u0142o\u015bci<\/p>\n\n\n\n

131. Chc\u0119 powiedzie\u0107 ludziom m\u0142odym, \u017ce nic z tego nie ulega os\u0142abieniu, gdy mi\u0142o\u015b\u0107 przyjmuje form\u0119 instytucji ma\u0142\u017ce\u0144stwa. Zwi\u0105zek znajduje w niej spos\u00f3b na ukierunkowanie swej stabilno\u015bci oraz swego rzeczywistego i konkretnego rozwoju. To prawda, \u017ce mi\u0142o\u015b\u0107 jest czym\u015b wi\u0119cej ni\u017c zewn\u0119trzn\u0105 zgod\u0105 lub pewn\u0105 form\u0105 umowy ma\u0142\u017ce\u0144skiej, ale prawd\u0105 jest r\u00f3wnie\u017c, \u017ce decyzja o nadaniu ma\u0142\u017ce\u0144stwu widzialnego kszta\u0142tu w spo\u0142ecze\u0144stwie, z okre\u015blonymi zobowi\u0105zaniami, podkre\u015bla jego znaczenie: ukazuje powag\u0119 uto\u017csamienia z drug\u0105 osob\u0105, wskazuje na przezwyci\u0119\u017cenie m\u0142odzie\u0144czego indywidualizmu i wyra\u017ca stanowcz\u0105 decyzj\u0119 przynale\u017cno\u015bci jedno do drugiego. Za\u015blubiny to spos\u00f3b wyra\u017cania, \u017ce naprawd\u0119 opu\u015bcili\u015bmy macierzy\u0144skie gniazdo, aby nawi\u0105za\u0107 silne wi\u0119zi i podj\u0105\u0107 now\u0105 odpowiedzialno\u015b\u0107 wobec innej osoby. Znaczy to du\u017co wi\u0119cej, ni\u017c tylko spontaniczne stowarzyszenie dla wzajemnej satysfakcji, kt\u00f3re by\u0142oby jedynie prywatyzacj\u0105 ma\u0142\u017ce\u0144stwa. Ma\u0142\u017ce\u0144stwo jako instytucja spo\u0142eczna stanowi ochron\u0119 i narz\u0119dzie wzajemnego zobowi\u0105zania dla dojrzewania mi\u0142o\u015bci, aby decyzja o wyborze drugiej osoby umacnia\u0142a swoj\u0105 trwa\u0142o\u015b\u0107, konkretno\u015b\u0107 i g\u0142\u0119bi\u0119, a r\u00f3wnocze\u015bnie mog\u0142a wype\u0142ni\u0107 swoj\u0105 misj\u0119 w spo\u0142ecze\u0144stwie. Tak wi\u0119c ma\u0142\u017ce\u0144stwo wykracza poza wszelk\u0105 przelotn\u0105 mod\u0119 i trwa. Jego istota jest zakorzeniona w samej naturze osoby ludzkiej oraz jej charakterze spo\u0142ecznym. Poci\u0105ga za sob\u0105 szereg obowi\u0105zk\u00f3w, kt\u00f3re wyp\u0142ywaj\u0105 jednak z samej mi\u0142o\u015bci, z mi\u0142o\u015bci tak okre\u015blonej i szczodrej, \u017ce jest zdolna do  zaryzykowania przysz\u0142o\u015bci.<\/p>\n\n\n\n

132. Wyb\u00f3r ma\u0142\u017ce\u0144stwa w ten spos\u00f3b wyra\u017ca prawdziw\u0105 i skuteczn\u0105 decyzj\u0119 o przekszta\u0142ceniu dw\u00f3ch dr\u00f3g w jedn\u0105 jedyn\u0105, niezale\u017cnie od tego, co by si\u0119 dzia\u0142o, i niezale\u017cnie od wszelkich mo\u017cliwych wyzwa\u0144. Ze wzgl\u0119du na powag\u0119 tego publicznego zobowi\u0105zania w mi\u0142o\u015bci, nie mo\u017ce to by\u0107 decyzja pochopna, ale z tego samego powodu nie mo\u017ce by\u0107 te\u017c odraczana na czas nieokre\u015blony. Zaanga\u017cowanie si\u0119 z drug\u0105 osob\u0105 w spos\u00f3b wy\u0142\u0105czny i ostateczny zawsze poci\u0105ga za sob\u0105 pewne ryzyko i \u015bmia\u0142e wyzwanie. Odrzucanie podj\u0119cia takiej odpowiedzialno\u015bci jest egoistyczne, interesowne, ma\u0142ostkowe, nie potrafi dostrzec praw drugiej osoby i nigdy nie potrafi przedstawi\u0107 jej spo\u0142ecze\u0144stwu jako kogo\u015b godnego, by kocha\u0107 j\u0105 bezwarunkowo. Z drugiej strony osoby prawdziwie zakochane w sobie d\u0105\u017c\u0105 do tego, aby ukaza\u0107 innym swoj\u0105 mi\u0142o\u015b\u0107. Mi\u0142o\u015b\u0107 skonkretyzowana w zwi\u0105zku ma\u0142\u017ce\u0144skim, w obecno\u015bci innych os\u00f3b, ze wszystkimi zobowi\u0105zaniami wynikaj\u0105cymi z tej instytucjonalizacji, jest przejawem i ochron\u0105 owego \u201etak\u201d, kt\u00f3re wypowiada si\u0119 bez zastrze\u017ce\u0144 i bez ogranicze\u0144. To \u201etak\u201d oznacza powiedzenie drugiej osobie, \u017ce zawsze mo\u017ce ufa\u0107, i\u017c nie zostanie porzucona, je\u015bli utraci atrakcyjno\u015b\u0107, je\u015bli b\u0119dzie mia\u0142a trudno\u015bci lub gdy pojawi\u0105 si\u0119 nowe mo\u017cliwo\u015bci przyjemno\u015bci czy egoistycznych interes\u00f3w.<\/p>\n\n\n\n

Mi\u0142o\u015b\u0107, kt\u00f3ra si\u0119 ujawnia i wzrasta<\/p>\n\n\n\n

133. Mi\u0142o\u015b\u0107 przyja\u017ani \u0142\u0105czy wszystkie aspekty \u017cycia ma\u0142\u017ce\u0144skiego i pomaga cz\u0142onkom rodziny i\u015b\u0107 naprz\u00f3d na wszystkich jej etapach. Dlatego gesty, kt\u00f3re wyra\u017caj\u0105 tak\u0105 mi\u0142o\u015b\u0107, musz\u0105 by\u0107 stale piel\u0119gnowane, bez ma\u0142ostkowo\u015bci, pe\u0142ne s\u0142\u00f3w wielkodusznych. W rodzinie: \u201etrzeba u\u017cywa\u0107 trzech s\u0142\u00f3w. Chc\u0119 to powt\u00f3rzy\u0107. Trzy s\u0142owa: prosz\u0119, dzi\u0119kuj\u0119 i przepraszam. S\u0105 to trzy s\u0142owa klucze!\u201d[132]<\/a>. \u201eKiedy w rodzinie nie jeste\u015bmy natr\u0119tni i prosimy o \u00abpozwolenie\u00bb, kiedy w rodzinie nie jeste\u015bmy egoistami i uczymy si\u0119 m\u00f3wi\u0107 \u00abdzi\u0119kuj\u0119\u00bb i kiedy w rodzinie kto\u015b zdaje sobie spraw\u0119, \u017ce uczyni\u0142 co\u015b z\u0142ego, i umie \u00abprzeprosi\u0107\u00bb, to w takiej rodzinie jest pok\u00f3j i jest rado\u015b\u0107\u201d[133]<\/a>. Nie sk\u0105pmy u\u017cywania tych s\u0142\u00f3w, b\u0105d\u017amy hojni powtarzaj\u0105c je codziennie, bo \u201euci\u0105\u017cliwe s\u0105 pewne milczenia, czasem nawet w rodzinie, mi\u0119dzy m\u0119\u017cem a \u017con\u0105, mi\u0119dzy rodzicami a dzie\u0107mi, mi\u0119dzy bra\u0107mi\u201d[134]<\/a>. Natomiast w\u0142a\u015bciwe s\u0142owa, wypowiedziane w odpowiednim czasie, chroni\u0105 i pokrzepiaj\u0105 mi\u0142o\u015b\u0107 dzie\u0144 po dniu.<\/p>\n\n\n\n

134. Wszystko to odbywa si\u0119 na drodze nieustannego rozwoju. Ta szczeg\u00f3lna forma mi\u0142o\u015bci, jak\u0105 jest ma\u0142\u017ce\u0144stwo, jest powo\u0142ana do nieustannego dojrzewania, bo do niej musimy zawsze stosowa\u0107 to, co \u015bw. Tomasz z Akwinu m\u00f3wi o mi\u0142o\u015bci: \u201eMi\u0142o\u015b\u0107, ze wzgl\u0119du na sw\u00f3j charakter, nie ma nic takiego, co ogranicza\u0142oby jej rozw\u00f3j, poniewa\u017c jest ona udzia\u0142em w niesko\u0144czonej mi\u0142o\u015bci, kt\u00f3r\u0105 jest Duch \u015awi\u0119ty. […] Ze strony podmiotu nie mo\u017cna okre\u015bli\u0107 kresu wzrastania w mi\u0142o\u015bci, bowiem za ka\u017cdym razem, kiedy wzrasta mi\u0142o\u015b\u0107, tym bardziej wzrasta tak\u017ce zdolno\u015b\u0107 do jeszcze wi\u0119kszego jej rozwoju\u201d[135]<\/a>.  \u015aw. Pawe\u0142 stanowczo zach\u0119ca\u0142: \u201eA Pan niech pomno\u017cy liczb\u0119 wasz\u0105 i niech spot\u0119guje wasz\u0105 wzajemn\u0105 mi\u0142o\u015b\u0107 dla wszystkich\u201d (1 Tes 3, 12); i dodaje: co do \u201ebraterskiej mi\u0142o\u015bci, […] zach\u0119cam was jedynie, bracia, aby\u015bcie coraz bardziej si\u0119 doskonalili\u201d (1 Tes 4, 9.11). Wi\u0119cej i wi\u0119cej. Mi\u0142o\u015bci ma\u0142\u017ce\u0144skiej nie strze\u017ce si\u0119 przede wszystkim m\u00f3wi\u0105c o nierozerwalno\u015bci jako obowi\u0105zku lub powtarzaj\u0105c jak\u0105\u015b doktryn\u0119, ale umacniaj\u0105c j\u0105 dzi\u0119ki sta\u0142emu rozwojowi pod wp\u0142ywem \u0142aski. Mi\u0142o\u015b\u0107, kt\u00f3ra si\u0119 nie rozwija, jest nara\u017cona na ryzyko, a mo\u017cemy si\u0119 rozwija\u0107 odpowiadaj\u0105c na Bo\u017c\u0105 \u0142ask\u0119 poprzez wi\u0119ksz\u0105 liczb\u0119 akt\u00f3w mi\u0142o\u015bci, cz\u0119stsze akty mi\u0142o\u015bci, bardziej intensywne, bardziej hojne, bardziej delikatne, rado\u015bniejsze. M\u0105\u017c i \u017cona \u201edo\u015bwiadczaj\u0105 sensu swej jedno\u015bci i coraz pe\u0142niej j\u0105 osi\u0105gaj\u0105\u201d[136]<\/a>. Dar Bo\u017cej mi\u0142o\u015bci wylany na ma\u0142\u017conk\u00f3w jest r\u00f3wnocze\u015bnie wezwaniem do sta\u0142ego rozwoju tego daru \u0142aski.<\/p>\n\n\n\n

135. Niczemu dobremu nie s\u0142u\u017c\u0105 pewne fantazje o mi\u0142o\u015bci idyllicznej i doskona\u0142ej, pozbawionej w ten spos\u00f3b wszelkich bod\u017ac\u00f3w do rozwoju. Niebia\u0144ska idea mi\u0142o\u015bci ziemskiej zapomina, \u017ce najlepsze jest to, co jeszcze nie zosta\u0142o osi\u0105gni\u0119te, wino dojrzewaj\u0105ce w miar\u0119 up\u0142ywu czasu. Jak przypomnieli biskupi Chile, \u201enie ma rodzin doskona\u0142ych, kt\u00f3re proponuje nam z\u0142udna propaganda konsumpcyjna. Nie ma w nich przemijania lat, nie ma choroby, b\u00f3lu i \u015bmierci […]. Konsumpcyjna propaganda ukazuje iluzj\u0119, kt\u00f3ra nie ma nic wsp\u00f3lnego z rzeczywisto\u015bci\u0105, z jak\u0105 si\u0119 musz\u0105 konfrontowa\u0107 dzie\u0144 po dniu ojcowie i matki rodzin\u201d[137]<\/a>. Zdrowsza jest realistyczna akceptacja ogranicze\u0144, wyzwa\u0144 i niedoskona\u0142o\u015bci oraz us\u0142yszenie wezwania, aby razem si\u0119 rozwija\u0107, aby dojrzewa\u0142a mi\u0142o\u015b\u0107 i piel\u0119gnowano solidno\u015b\u0107 zwi\u0105zku, niezale\u017cnie od tego, co by si\u0119 dzia\u0142o.<\/p>\n\n\n\n

Dialog<\/p>\n\n\n\n

136. Dialog jest sposobem uprzywilejowanym i niezb\u0119dnym, by \u017cy\u0107, rozwija\u0107 i wyra\u017ca\u0107 mi\u0142o\u015b\u0107 w ma\u0142\u017ce\u0144stwie i \u017cyciu rodzinnym. Wymaga on jednak d\u0142ugiej i mozolnej praktyki. M\u0119\u017cczy\u017ani i kobiety, starzy i m\u0142odzi, maj\u0105 r\u00f3\u017cne sposoby komunikowania si\u0119, u\u017cywaj\u0105 innych j\u0119zyk\u00f3w, pos\u0142uguj\u0105 si\u0119 innymi kodami. Spos\u00f3b stawiania pyta\u0144, odpowiedzi, u\u017cywany ton, czas i wiele innych czynnik\u00f3w mo\u017ce uzale\u017cnia\u0107 komunikacj\u0119. Ponadto zawsze nale\u017cy rozwija\u0107 pewne postawy, kt\u00f3re s\u0105 wyrazem mi\u0142o\u015bci i umo\u017cliwiaj\u0105 autentyczny dialog.<\/p>\n\n\n\n

137. Potrzeba czasu, dobrego czasu, kt\u00f3ry polega na cierpliwym i uwa\u017cnym s\u0142uchaniu, a\u017c druga osoba wyrazi wszystko, co potrzebowa\u0142a wyrazi\u0107. Wymaga to ascezy, \u017ceby nie zaczyna\u0107 m\u00f3wi\u0107 zanim nie nadejdzie w\u0142a\u015bciwy czas. Zamiast zaczyna\u0107 wydawanie opinii lub rad, trzeba si\u0119 upewni\u0107, \u017ce us\u0142ysza\u0142em to wszystko, co druga osoba potrzebowa\u0142a wypowiedzie\u0107. Wi\u0105\u017ce si\u0119 to z cisz\u0105 wewn\u0119trzn\u0105, aby bez ha\u0142asu us\u0142ysze\u0107 w sercu i umy\u015ble: ogo\u0142oci\u0107 si\u0119 z wszelkiego po\u015bpiechu, od\u0142o\u017cy\u0107 na bok swoje w\u0142asne potrzeby i priorytety, stworzy\u0107 przestrze\u0144. Cz\u0119sto jedno z ma\u0142\u017conk\u00f3w nie potrzebuje rozwi\u0105zania swoich problem\u00f3w, ale bycia wys\u0142uchanym. Musi przekona\u0107 si\u0119, \u017ce zosta\u0142o dostrze\u017cone jego cierpienie, jego rozczarowanie, strach, gniew, nadzieja, jego marzenia. Cz\u0119ste s\u0105 jednak takie narzekania: \u201eNie s\u0142ucha mnie. Kiedy zdaje si\u0119, \u017ce to robi, w rzeczywisto\u015bci my\u015bli o czym\u015b innym\u201d. \u201eM\u00f3wi\u0119 i czuj\u0119, \u017ce tylko czeka, kiedy sko\u0144cz\u0119\u201d. \u201eKiedy m\u00f3wi\u0119, pr\u00f3buje zmieni\u0107 temat lub daje mi szybkie odpowiedzi, aby zako\u0144czy\u0107 rozmow\u0119\u201d.<\/p>\n\n\n\n

138. Trzeba rozwija\u0107 nawyk nadawania drugiej osobie rzeczywistej wa\u017cno\u015bci. Chodzi o docenienie drugiego, o to, \u017ce ma prawo do istnienia, do samodzielnego my\u015blenia i bycia szcz\u0119\u015bliwym. Nigdy nie wolno bagatelizowa\u0107 tego, co mo\u017ce powiedzie\u0107 lub czego si\u0119 domaga\u0107, chocia\u017c by\u0142oby konieczne wyra\u017cenie swojego punktu widzenia. Tu le\u017cy u podstaw przekonanie, \u017ce wszyscy maj\u0105 co\u015b do dania, poniewa\u017c maj\u0105 inne do\u015bwiadczenie \u017cyciowe, poniewa\u017c spogl\u0105daj\u0105 z innego punktu widzenia, poniewa\u017c maj\u0105 inne problemy i nabyli inne umiej\u0119tno\u015bci i wiedz\u0119. Mo\u017cna uzna\u0107 prawd\u0119 drugiej osoby, znaczenie jej najg\u0142\u0119bszych obaw i t\u0142o tego, co m\u00f3wi, nawet, gdy pos\u0142uguje si\u0119 agresywnymi s\u0142owami. Dlatego trzeba stara\u0107 si\u0119 postawi\u0107 na jej miejscu i wnikn\u0105\u0107 w g\u0142\u0119bi\u0119 jej serca, dostrzec to, czym si\u0119 fascynuje i podj\u0105\u0107 t\u0119 pasj\u0119 jako punkt wyj\u015bcia do dalszego dialogu.<\/p>\n\n\n\n

139. Potrzebna jest szeroko\u015b\u0107 umys\u0142u, aby nie zamkn\u0105\u0107 si\u0119 obsesyjnie na kilku ideach, a tak\u017ce elastyczno\u015b\u0107, aby mo\u017cna by\u0142o zmieni\u0107 lub dope\u0142ni\u0107 w\u0142asne opinie. Mo\u017cliwe, \u017ce z mojej my\u015bli oraz my\u015bli drugiej osoby mo\u017ce powsta\u0107 nowa synteza, kt\u00f3ra ubogaci nas oboje. Jedno\u015b\u0107, do kt\u00f3rej nale\u017cy d\u0105\u017cy\u0107, nie oznacza jednolito\u015bci, ale \u201ejedno\u015b\u0107 w r\u00f3\u017cnorodno\u015bci\u201d lub \u201epogodzon\u0105 r\u00f3\u017cnorodno\u015b\u0107\u201d. W tym ubogacaj\u0105cym stylu braterskiej komunii r\u00f3\u017cne osoby si\u0119 spotykaj\u0105, szanuj\u0105 siebie nawzajem i ceni\u0105, zachowuj\u0105c jednak r\u00f3\u017cne odcienie i akcenty, kt\u00f3re wzbogacaj\u0105 dobro wsp\u00f3lne. Trzeba uwolni\u0107 si\u0119 od obowi\u0105zku bycia r\u00f3wnymi. Konieczna jest r\u00f3wnie\u017c przezorno\u015b\u0107, aby na czas zda\u0107 sobie spraw\u0119 z \u201einterferencji\u201d, jakie mog\u0105 powsta\u0107, tak aby nie niszczy\u0142y dialogu. Na przyk\u0142ad, trzeba rozpozna\u0107 z\u0142e uczucia, kt\u00f3re mog\u0142yby si\u0119 pojawi\u0107, i je opanowa\u0107, aby nie zaburza\u0142y komunikacji. Wa\u017cna jest zdolno\u015b\u0107 do wyra\u017cania tego, co czujemy, nie rani\u0105c drugiej osoby; u\u017cywania takiego j\u0119zyka i sposobu m\u00f3wienia, kt\u00f3ry m\u00f3g\u0142by by\u0107 \u0142atwiej akceptowany, tolerowany przez drug\u0105 osob\u0119, pomimo, \u017ce tre\u015b\u0107 jest wymagaj\u0105ca; przedstawiania swojej krytyki, nie roz\u0142adowuj\u0105c jednak gniewu jako formy zemsty, jak r\u00f3wnie\u017c unikanie j\u0119zyka moralizatorskiego, d\u0105\u017c\u0105cego jedynie do napa\u015bci, ironii, obci\u0105\u017cenia win\u0105, zranienia. Wiele k\u0142\u00f3tni ma\u0142\u017ce\u0144skich nie dotyczy bardzo powa\u017cnych problem\u00f3w. Czasami chodzi o drobne sprawy, niewiele znacz\u0105ce, ale nastawienie lub postawa przyj\u0119ta w dialogu zmienia spos\u00f3b ich wyra\u017cania.<\/p>\n\n\n\n

140. Konieczne s\u0105 gesty wra\u017cliwo\u015bci dla drugiej osoby i okazywanie uczu\u0107. Mi\u0142o\u015b\u0107 przezwyci\u0119\u017ca najgorsze przeszkody. Kiedy mo\u017cemy kogo\u015b kocha\u0107, lub gdy czujemy si\u0119 przez niego kochani, mo\u017cemy lepiej zrozumie\u0107, co chce wyrazi\u0107 i sprawi\u0107, by\u015bmy byli zrozumiani. Trzeba pokona\u0107 krucho\u015b\u0107, kt\u00f3ra nas prowadzi do obawiania si\u0119 drugiej osoby, jakby by\u0142a \u201ekonkurentem\u201d. Bardzo wa\u017cne jest budowanie swego bezpiecze\u0144stwa na g\u0142\u0119bokich decyzjach, przekonaniach i warto\u015bciach, a nie na ch\u0119ci wygrania dyskusji czy te\u017c na tym, \u017ceby przyznano nam racj\u0119.<\/p>\n\n\n\n

141. Wreszcie, uznajmy, \u017ce aby dialog by\u0142 po\u017cyteczny trzeba mie\u0107 co\u015b do powiedzenia, a to wymaga bogactwa wewn\u0119trznego, kt\u00f3re karmi si\u0119 lektur\u0105, osobist\u0105 refleksj\u0105, modlitw\u0105 i otwarto\u015bci\u0105 wobec spo\u0142ecze\u0144stwa. W przeciwnym razie rozmowy staj\u0105 si\u0119 nudne i bezprzedmiotowe. Gdy ka\u017cdy z ma\u0142\u017conk\u00f3w nie troszczy si\u0119 o swoj\u0105 duchowo\u015b\u0107 i nie ma wielu relacji z innymi lud\u017ami, to \u017cycie rodzinne staje si\u0119 wsobne a dialog si\u0119 zuba\u017ca.<\/p>\n\n\n\n

Nami\u0119tna mi\u0142o\u015b\u0107<\/p>\n\n\n\n

142. Sob\u00f3r Watyka\u0144ski II naucza\u0142, \u017ce mi\u0142o\u015b\u0107 ma\u0142\u017ce\u0144ska \u201eobejmuje dobro ca\u0142ego cz\u0142owieka i dlatego mo\u017ce obdarza\u0107 szczeg\u00f3ln\u0105 godno\u015bci\u0105 mo\u017cliwo\u015b\u0107 ekspresji cia\u0142a i ducha, i uszlachetnia\u0107 je jako elementy i szczeg\u00f3lne znaki przyja\u017ani ma\u0142\u017ce\u0144skiej\u201d[138]<\/a>. Musi istnie\u0107 jaki\u015b pow\u00f3d tego, \u017ce mi\u0142o\u015b\u0107 bez przyjemno\u015bci i nami\u0119tno\u015bci nie wystarcza, aby symbolizowa\u0107 jedno\u015b\u0107 ludzkiego serca z Bogiem: \u201eWszyscy mistycy stwierdzali, \u017ce mi\u0142o\u015b\u0107 nadprzyrodzona i mi\u0142o\u015b\u0107 niebia\u0144ska odnajduj\u0105 poszukiwan\u0105 symbolik\u0119 bardziej w mi\u0142o\u015bci ma\u0142\u017ce\u0144skiej, ni\u017c w przyja\u017ani, ni\u017c w uczuciach synowskich czy te\u017c w po\u015bwi\u0119ceniu si\u0119 w s\u0142u\u017cbie. Pow\u00f3d tkwi w\u0142a\u015bnie w jej totalno\u015bci\u201d[139]<\/a>. Dlaczego wi\u0119c nie powiedzie\u0107 o uczuciach i seksualno\u015bci w ma\u0142\u017ce\u0144stwie?<\/p>\n\n\n\n

\u015awiat uczu\u0107<\/p>\n\n\n\n

143. Pragnienia, uczucia, emocje, to co klasycy nazywali \u201enami\u0119tno\u015bciami\u201d, maj\u0105 wa\u017cne miejsce w ma\u0142\u017ce\u0144stwie. Rodz\u0105 si\u0119 one, gdy \u201einny\u201d jest obecny i pojawia si\u0119 w naszym \u017cyciu. W\u0142a\u015bciwo\u015bci\u0105 wszystkich istot \u017cyj\u0105cych jest d\u0105\u017cenie do czego\u015b innego, a sk\u0142onno\u015b\u0107 ta ma zawsze podstawowe znaki emocjonalne: przyjemno\u015b\u0107 lub b\u00f3l, rado\u015b\u0107 lub smutek, czu\u0142o\u015b\u0107 lub strach. S\u0105 to zasadnicze przes\u0142anki aktywno\u015bci psychologicznej. Cz\u0142owiek to istota z tej ziemi, a wszystko, co czyni i czego poszukuje, pe\u0142ne jest nami\u0119tno\u015bci.<\/p>\n\n\n\n

144. Jezus, jako prawdziwy cz\u0142owiek prze\u017cywa\u0142 wydarzenia z pewn\u0105 doz\u0105 uczuciowo\u015bci. Dlatego ubolewa\u0142 nad odrzuceniem Jerozolimy (por. Mt 23, 37), co spowodowa\u0142o, \u017ce zap\u0142aka\u0142 (por. \u0141k 19, 41). Litowa\u0142 si\u0119 r\u00f3wnie\u017c nad cierpieniem ludzi (por. Mk 6, 34). Wzrusza\u0142 si\u0119 i by\u0142 przej\u0119ty widz\u0105c p\u0142acz innych os\u00f3b  (por. J 11, 33) i sam op\u0142akiwa\u0142 \u015bmier\u0107 przyjaciela (por. J 11, 35). Te przejawy Jego wra\u017cliwo\u015bci ukazywa\u0142y, jak bardzo jego ludzkie serce by\u0142o otwarte na innych.<\/p>\n\n\n\n

145. Do\u015bwiadczanie uczu\u0107 nie jest samo w sobie czym\u015b moralnie dobrym, ani te\u017c z\u0142ym[140]<\/a>. Gdy zaczyna si\u0119 odczuwa\u0107 pragnienie lub odrzucenie, to nie jest to grzeszne lub naganne. To, co jest dobre lub z\u0142e, to czyn pobudzony lub \u0142\u0105cz\u0105cy si\u0119 z nami\u0119tno\u015bciami, jaki kto\u015b spe\u0142nia. Je\u015bli jednak uczucia s\u0105 umacniane, poszukiwane i z ich powodu podejmujemy z\u0142e dzia\u0142ania, to z\u0142o polega na decyzji, aby je umacnia\u0107 i na wynikaj\u0105cych z nich z\u0142ych czynach. W tym samym duchu odczuwanie do kogo\u015b upodobania samo w sobie niekoniecznie jest dobre. Je\u015bli poprzez takie upodobanie sprawiam, \u017ce ta osoba stanie si\u0119 moim niewolnikiem, to uczucie pos\u0142u\u017cy mojemu egoizmowi. Przekonanie, \u017ce jeste\u015bmy dobrzy, tylko dlatego, \u017ce \u201edo\u015bwiadczamy uczu\u0107\u201d, to straszne oszustwo. S\u0105 ludzie, kt\u00f3rzy czuj\u0105 si\u0119 zdolni do wielkiej mi\u0142o\u015bci, tylko dlatego, \u017ce maj\u0105 siln\u0105 potrzeb\u0119 uczucia, a nie s\u0105 w stanie walczy\u0107 o szcz\u0119\u015bcie innych i \u017cyj\u0105 zamkni\u0119ci w swoich pragnieniach. W tym przypadku uczucia odwracaj\u0105 uwag\u0119 od wielkich warto\u015bci i ukrywaj\u0105 egocentryzm, kt\u00f3ry uniemo\u017cliwia prowadzenie \u017cycia w zdrowej i szcz\u0119\u015bliwej rodzinie.<\/p>\n\n\n\n

146. Z drugiej strony, je\u015bli nami\u0119tno\u015b\u0107 \u0142\u0105czy si\u0119 z wolnym czynem, to mo\u017ce ukazywa\u0107 g\u0142\u0119bi\u0119 tego wyboru. Mi\u0142o\u015b\u0107 ma\u0142\u017ce\u0144ska prowadzi do zapewnienia, aby ca\u0142e \u017cycie emocjonalne stawa\u0142o si\u0119 dobrem dla rodziny i s\u0142u\u017cy\u0142o \u017cyciu wsp\u00f3lnemu. Rodzina osi\u0105ga dojrza\u0142o\u015b\u0107, kiedy \u017cycie emocjonalne jej cz\u0142onk\u00f3w staje si\u0119 wra\u017cliwo\u015bci\u0105, kt\u00f3ra nie dominuje ani nie przys\u0142ania wspania\u0142ych mo\u017cliwo\u015bci i warto\u015bci, ale wspiera ich dobrowolno\u015b\u0107[141]<\/a>, z niej wyp\u0142ywa, ubogaca j\u0105, upi\u0119ksza i czyni bardziej harmonijn\u0105 dla dobra wszystkich.<\/p>\n\n\n\n

B\u00f3g kocha rado\u015b\u0107 swoich dzieci<\/p>\n\n\n\n

147. Wymaga to drogi pedagogicznej, procesu, kt\u00f3ry obejmuje wyrzeczenia. Jest to przekonanie Ko\u015bcio\u0142a, kt\u00f3re cz\u0119sto by\u0142o odrzucane, jak gdyby by\u0142 on wrogiem ludzkiego szcz\u0119\u015bcia. Benedykt XVI podni\u00f3s\u0142 t\u0119 kwesti\u0119 bardzo wyra\u017anie: \u201eCzy Ko\u015bci\u00f3\u0142 swymi przykazaniami i zakazami nie czyni gorzkim tego, co w \u017cyciu jest najpi\u0119kniejsze? Czy nie stawia znak\u00f3w zakazu w\u0142a\u015bnie tam, gdzie rado\u015b\u0107 zamierzona dla nas przez Stw\u00f3rc\u0119 ofiarowuje nam szcz\u0119\u015bcie, kt\u00f3re pozwala nam zasmakowa\u0107 co\u015b z Bosko\u015bci?\u201d[142]<\/a>.  Lecz odpowiedzia\u0142, \u017ce cho\u0107 nie brakowa\u0142o w chrze\u015bcija\u0144stwie przesady czy wypaczonych ascetyzm\u00f3w, to oficjalne nauczanie Ko\u015bcio\u0142a, wierne Pismu \u015awi\u0119temu nie odrzuci\u0142o erosu jako takiego, ale wypowiedzia\u0142o wojn\u0119 jego niszczycielskiemu wypaczeniu, bowiem fa\u0142szywe ub\u00f3stwienie erosu [\u2026] pozbawia go jego godno\u015bci, czyni go nieludzkim\u201d[143]<\/a>.<\/p>\n\n\n\n

148. Wychowanie uczuciowo\u015bci i instynktu jest konieczne, a w tym celu czasami trzeba sobie stawia\u0107 ograniczenia. Przesada, brak kontroli, obsesja na tle jednego tylko rodzaju przyjemno\u015bci, prowadz\u0105 w ko\u0144cu do os\u0142abienia i niszcz\u0105 sam\u0105 przyjemno\u015b\u0107[144]<\/a>, wyrz\u0105dzaj\u0105c szkod\u0119 \u017cyciu rodziny. W gruncie rzeczy z nami\u0119tno\u015bciami mo\u017cna przeby\u0107 pi\u0119kn\u0105 drog\u0119, co oznacza coraz wi\u0119ksze ukierunkowanie ich na projekt daru z siebie i pe\u0142nej samorealizacji, kt\u00f3ry ubogaca relacje interpersonalne w obr\u0119bie rodziny. To nie oznacza rezygnacji z chwil intensywnej rado\u015bci[145]<\/a>, ale podj\u0119cie ich w splocie z innymi momentami wielkodusznego oddania, cierpliwej nadziei, nieuchronnego zm\u0119czenia, wysi\u0142ku d\u0105\u017cenia do idea\u0142u. \u017bycie rodzinne jest tym wszystkim i zas\u0142uguje, by prze\u017cywa\u0107 je w pe\u0142ni.<\/p>\n\n\n\n

149. Niekt\u00f3re nurty duchowo\u015bci nalegaj\u0105 na wyeliminowanie po\u017c\u0105dliwo\u015bci, aby uwolni\u0107 si\u0119 od cierpienia. My jednak wierzymy, \u017ce B\u00f3g mi\u0142uje rado\u015b\u0107 cz\u0142owieka, udzielaj\u0105c mu \u201ewszystkiego obficie, by\u015bmy z tego korzystali\u201d (por. 1 Tm 6, 17). Pozw\u00f3lmy, by wyp\u0142ywa\u0142a rado\u015b\u0107 w obliczu Jego czu\u0142o\u015bci, kiedy nam proponuje: \u201eDziecko […], troszcz si\u0119 o siebie […]. Nie pozbawiaj si\u0119 dnia szcz\u0119\u015bliwego\u201d (Syr 14, 11.14). Para ma\u0142\u017ce\u0144ska odpowiada r\u00f3wnie\u017c na wol\u0119 Bo\u017c\u0105, wype\u0142niaj\u0105c nast\u0119puj\u0105c\u0105 zach\u0119t\u0119 biblijn\u0105: \u201eGdy ci si\u0119 dobrze wiedzie, ciesz si\u0119 z tego\u201d (Koh 7, 14). Potrzeba, aby w wolno\u015bci zaakceptowa\u0107 fakt, \u017ce przyjemno\u015b\u0107 znajduje inne formy wyra\u017cania si\u0119 w r\u00f3\u017cnych momentach \u017cycia, zgodnie z potrzebami wzajemnej mi\u0142o\u015bci. W tym sensie mo\u017cna przyj\u0105\u0107 propozycj\u0119 niekt\u00f3rych nauczycieli wschodnich, kt\u00f3rzy nalegaj\u0105 na poszerzanie \u015bwiadomo\u015bci, aby nie by\u0107 wi\u0119\u017aniami w do\u015bwiadczeniu bardzo ograniczonym, kt\u00f3re zamyka\u0142oby nam perspektywy. Takie poszerzenie \u015bwiadomo\u015bci nie jest zanegowaniem czy zniszczeniem po\u017c\u0105dania, ale jego rozszerzeniem i udoskonaleniem.<\/p>\n\n\n\n

Erotyczny wymiar mi\u0142o\u015bci<\/p>\n\n\n\n

150. Wszystko to prowadzi nas do poruszenia kwestii \u017cycia seksualnego ma\u0142\u017ce\u0144stwa. Sam B\u00f3g stworzy\u0142 p\u0142ciowo\u015b\u0107, kt\u00f3ra jest wspania\u0142ym darem dla Jego stworze\u0144. Gdy si\u0119 j\u0105 piel\u0119gnuje i troszczy, by nie wymkn\u0119\u0142a si\u0119 spod kontroli, to czyni si\u0119 tak dlatego, aby zapobiec \u201eniedowarto\u015bciowaniu w\u0142a\u015bciwej warto\u015bci\u201d[146]<\/a>. \u015aw. Jan Pawe\u0142 II odrzuci\u0142 pogl\u0105d, jakoby nauczanie Ko\u015bcio\u0142a prowadzi\u0142o do \u201ezaprzeczenia warto\u015bci ludzkiej p\u0142ci\u201d, lub najwy\u017cej j\u0105 tolerowa\u0142o z powodu \u201ekonieczno\u015bci prokreacji\u201d[147]<\/a>. Potrzeba seksualna ma\u0142\u017conk\u00f3w nie jest obiektem pogardy, i \u201enie chodzi \u017cadn\u0105 miar\u0105 o zakwestionowanie owej potrzeby\u201d[148]<\/a>.<\/p>\n\n\n\n

151. Tym, kt\u00f3rzy obawiaj\u0105 si\u0119, \u017ce wychowanie uczu\u0107 i seksualno\u015bci pomniejszy spontaniczno\u015b\u0107 mi\u0142o\u015bci, \u015bw. Jan Pawe\u0142 II powiedzia\u0142, \u017ce cz\u0142owiek \u201ejest wezwany r\u00f3wnie\u017c do pe\u0142nej i dojrza\u0142ej spontaniczno\u015bci odniesie\u0144\u201d, i \u017ce \u201estaje si\u0119 ona stopniowo owocem rozpoznania porusze\u0144 w\u0142asnego serca\u201d[149]<\/a>.  To co\u015b, co si\u0119 zdobywa, poniewa\u017c ka\u017cdy cz\u0142owiek \u201emusi wytrwale i konsekwentnie uczy\u0107 si\u0119 znaczenia cia\u0142a\u201d[150]<\/a>. Seksualno\u015b\u0107 nie jest bogactwem, kt\u00f3re mia\u0142oby nagrodzi\u0107 lub stanowi\u0107 rozrywk\u0119, poniewa\u017c jest j\u0119zykiem interpersonalnym, gdzie druga osoba jest traktowana powa\u017cnie, z jej \u015bwi\u0119t\u0105 i nienaruszaln\u0105 warto\u015bci\u0105. Tak wi\u0119c, \u201eudzia\u0142em serca ludzkiego staje si\u0119 jakby inna spontaniczno\u015b\u0107\u201d[151]<\/a>. W tym kontek\u015bcie erotyzm jawi si\u0119 jako szczeg\u00f3lnie ludzki przejaw seksualno\u015bci. Mo\u017cna w nim znale\u017a\u0107 \u201eoblubie\u0144czy sens cia\u0142a i autentyczn\u0105 godno\u015b\u0107 daru\u201d[152]<\/a>. W swojej katechezie na temat teologii cia\u0142a ludzkiego \u015bw. Jan Pawe\u0142 II uczy\u0142, \u017ce cielesno\u015b\u0107 p\u0142ciowa \u201ejest nie tylko \u017ar\u00f3d\u0142em p\u0142odno\u015bci i prokreacji\u201d, ale ma tak\u017ce \u201ezdolno\u015b\u0107 wyra\u017cania mi\u0142o\u015bci, tej w\u0142a\u015bnie mi\u0142o\u015bci, w kt\u00f3rej cz\u0142owiek-osoba staje si\u0119 darem\u201d[153]<\/a>. Zdrowy erotyzm, chocia\u017c by\u0142by z\u0142\u0105czony z poszukiwaniem przyjemno\u015bci, zak\u0142ada podziw, a zatem mo\u017ce ucz\u0142owieczy\u0107 impulsy.<\/p>\n\n\n\n

152. Zatem, \u017cadn\u0105 miar\u0105 nie mo\u017cemy rozumie\u0107 erotycznego wymiaru mi\u0142o\u015bci, jako dozwolonego z\u0142a lub jako ci\u0119\u017caru, kt\u00f3ry trzeba tolerowa\u0107 dla dobra rodziny, ale jako dar Boga, kt\u00f3ry upi\u0119ksza spotkanie ma\u0142\u017conk\u00f3w. B\u0119d\u0105c nami\u0119tno\u015bci\u0105 wysublimowan\u0105 przez mi\u0142o\u015b\u0107, kt\u00f3ra podziwia godno\u015b\u0107 drugiego, staje si\u0119 on \u201eurzeczywistnieniem czystej, wy\u0142\u0105cznej afirmacji\u201d ukazuj\u0105cej nam, do jakich cud\u00f3w zdolne jest ludzkie serce, i tak przez chwil\u0119 \u201eodczuwa si\u0119, \u017ce ludzkie istnienie jest udane i szcz\u0119\u015bliwe\u201d[154]<\/a>.<\/p>\n\n\n\n

Przemoc i manipulacja<\/p>\n\n\n\n

153. W ramach tej pozytywnej wizji seksualno\u015bci nale\u017cy umie\u015bci\u0107 ten temat w jego integralno\u015bci i ze zdrowym realizmem. Nie mo\u017cemy bowiem ignorowa\u0107 faktu, \u017ce cz\u0119sto seksualno\u015b\u0107 ulega depersonalizacji i pe\u0142na jest tak\u017ce patologii, tak, \u017ce \u201estaje si\u0119 w coraz wi\u0119kszym stopniu okazj\u0105 i narz\u0119dziem afirmacji w\u0142asnego \u00abja\u00bb oraz samolubnego zaspokajania w\u0142asnych pragnie\u0144 i pop\u0119d\u00f3w\u201d[155]<\/a>. W obecnym czasie istnieje du\u017ce zagro\u017cenie, \u017ce r\u00f3wnie\u017c seksualno\u015b\u0107 zostanie zdominowana przez zatruwaj\u0105cego ducha \u201eu\u017cyj i wyrzu\u0107\u201d. Cia\u0142o drugiej osoby jest cz\u0119sto manipulowane, jak co\u015b, co trzyma si\u0119 tak d\u0142ugo, dop\u00f3ki zapewnia satysfakcj\u0119, a ulega pogardzie, kiedy traci sw\u0105 atrakcyjno\u015b\u0107. Czy mo\u017cna zignorowa\u0107 lub ukry\u0107 ustawiczne formy dominacji, arogancji, wyzysku, perwersji i przemocy seksualnej, kt\u00f3re s\u0105 produktem wypaczonego rozumienia seksualno\u015bci, grzebi\u0105ce godno\u015b\u0107 innych os\u00f3b oraz wezwanie do mi\u0142o\u015bci pod mrocznym poszukiwaniem siebie samych?<\/p>\n\n\n\n

154. Nie trzeba przypomina\u0107, \u017ce tak\u017ce w ma\u0142\u017ce\u0144stwie seksualno\u015b\u0107 mo\u017ce sta\u0107 si\u0119 \u017ar\u00f3d\u0142em cierpienia i manipulacji. Dlatego trzeba wyra\u017anie podkre\u015bli\u0107, \u017ce \u201ewsp\u00f3\u0142\u017cycie p\u0142ciowe narzucone wsp\u00f3\u0142ma\u0142\u017conkowi bez liczenia si\u0119 z jego stanem oraz z jego uzasadnionymi \u017cyczeniami, nie jest prawdziwym aktem mi\u0142o\u015bci i dlatego sprzeciwia si\u0119 temu, czego s\u0142usznie domaga si\u0119 \u0142ad moralny we wzajemnej wi\u0119zi mi\u0119dzy ma\u0142\u017conkami[156]<\/a>\u201d. Akty w\u0142a\u015bciwe zjednoczeniu seksualnemu ma\u0142\u017conk\u00f3w odpowiadaj\u0105 naturze seksualno\u015bci, jakiej chcia\u0142 B\u00f3g, je\u015bli dokonuj\u0105 si\u0119 \u201ew spos\u00f3b ludzki\u201d[157]<\/a>. St\u0105d \u015bw. Pawe\u0142 napomina\u0142: \u201eNiech nikt w tej sprawie nie wykracza i nie oszukuje brata swego\u201d (1 Tes 4, 6). Chocia\u017c pisa\u0142 on w czasach zdominowanych przez kultur\u0119 patriarchaln\u0105, w kt\u00f3rej kobiet\u0119 uwa\u017cano za ca\u0142kowicie podporz\u0105dkowan\u0105 m\u0119\u017cczy\u017anie, tym niemniej uczy\u0142, \u017ce seksualno\u015b\u0107 powinna by\u0107 przedmiotem dialogu mi\u0119dzy ma\u0142\u017conkami: podni\u00f3s\u0142 mo\u017cliwo\u015b\u0107 odroczenia relacji seksualnych na pewien okres, ale \u201eza obop\u00f3ln\u0105 zgod\u0105\u201d (1 Kor 7, 5).<\/p>\n\n\n\n

155. \u015aw. Jan Pawe\u0142 II da\u0142 bardzo subtelne ostrze\u017cenie, kiedy powiedzia\u0142, \u017ce m\u0119\u017cczyzna i kobieta s\u0105 \u201ezagro\u017ceni niedosytem\u201d[158]<\/a>. Oznacza to, \u017ce s\u0105 powo\u0142ani do coraz bardziej intensywnego zjednoczenia, ale ryzyko polega na usi\u0142owaniu wymazania r\u00f3\u017cnic i tego nieuniknionego dystansu, jaki istnieje mi\u0119dzy nimi. Ka\u017cde bowiem z nich ma w\u0142a\u015bciw\u0105 sobie i niepowtarzaln\u0105 godno\u015b\u0107. Gdy pi\u0119kno wzajemnej przynale\u017cno\u015bci zamienia si\u0119 w panowanie, to \u201ezmienia si\u0119 zasadniczo komunijna struktura osobowej relacji\u201d[159]<\/a>. W logice panowania, tak\u017ce ten, kto dominuje, dochodzi w ostateczno\u015bci do zaprzeczenia swojej w\u0142asnej godno\u015bci[160]<\/a> i ostatecznie przestaje \u201euto\u017csamia\u0107 si\u0119 ze swoim cia\u0142em\u201d[161]<\/a>, poniewa\u017c pozbawia go wszelkiego znaczenia. Prze\u017cywa seks jako ucieczk\u0119 od samego siebie i rezygnacj\u0119 z pi\u0119kna ma\u0142\u017ce\u0144stwa.<\/p>\n\n\n\n

156. Wa\u017cne, aby jasno odrzuci\u0107 wszelkie formy podporz\u0105dkowania seksualnego. Dlatego nale\u017cy unika\u0107 b\u0142\u0119dnej interpretacji tekstu z Listu do Efezjan, w kt\u00f3rym jest wezwanie: \u201e\u017cony niechaj b\u0119d\u0105 poddane swym m\u0119\u017com\u201d (Ef 5, 22). \u015aw. Pawe\u0142 wyra\u017ca si\u0119 tutaj w kategoriach kulturowych w\u0142a\u015bciwych tej epoce, ale nie powinni\u015bmy podejmowa\u0107 takiej szaty kulturowej, lecz or\u0119dzie objawione, kt\u00f3re wyp\u0142ywa z ca\u0142ej perykopy. Podejmijmy m\u0105dre wyja\u015bnienie \u015bw. Jana Paw\u0142a II: \u201eMi\u0142o\u015b\u0107 wyklucza ka\u017cdy rodzaj podda\u0144stwa, przez kt\u00f3re \u017cona stawa\u0142aby si\u0119 s\u0142ug\u0105 czy niewolnic\u0105 m\u0119\u017ca […]. Wsp\u00f3lnota i jedno\u015b\u0107, jak\u0105 z racji ma\u0142\u017ce\u0144stwa maj\u0105 stanowi\u0107, urzeczywistnia si\u0119 poprzez wzajemne oddanie, kt\u00f3re jest tak\u017ce wzajemnym poddaniem\u201d[162]<\/a>. Dlatego m\u00f3wi si\u0119 r\u00f3wnie\u017c, \u017ce \u201em\u0119\u017cowie powinni mi\u0142owa\u0107 swoje \u017cony, tak jak w\u0142asne cia\u0142o\u201d (Ef 5, 28). W istocie tekst biblijny zach\u0119ca do przezwyci\u0119\u017cenia wygodnego indywidualizmu, by \u017cy\u0107 skierowani ku innym: \u201eB\u0105d\u017acie sobie wzajemnie poddani\u201d (Ef 5, 21). To wzajemne \u201epoddanie\u201d mi\u0119dzy ma\u0142\u017conkami nabiera szczeg\u00f3lnego znaczenia i jest rozumiane jako swobodnie wybrana wzajemna przynale\u017cno\u015b\u0107, charakteryzuj\u0105ca si\u0119 zespo\u0142em takich cech jak wierno\u015b\u0107, szacunek i troska. Seksualno\u015b\u0107 s\u0142u\u017cy nierozerwalnie takiej przyja\u017ani ma\u0142\u017ce\u0144skiej, bo ma na celu zapewnienie, aby druga osoba \u017cy\u0142a w pe\u0142ni.<\/p>\n\n\n\n

157. Jednak odrzucenie wypacze\u0144 seksualno\u015bci i erotyki nie powinno nas nigdy prowadzi\u0107 do pogardzania nimi albo lekcewa\u017cenia. Idea\u0142 ma\u0142\u017ce\u0144stwa nie mo\u017ce si\u0119 kszta\u0142towa\u0107 tylko jako dar hojny i pe\u0142en po\u015bwi\u0119cenia, gdzie ka\u017cdy wyrzeka si\u0119 wszelkich potrzeb osobistych i dba tylko o czynienie dobra dla drugiego, bez \u017cadnej satysfakcji. Pami\u0119tajmy, \u017ce prawdziwa mi\u0142o\u015b\u0107 umie tak\u017ce przyjmowa\u0107 od drugiego, jest zdolna do zaakceptowania siebie jako osoby kruchej i potrzebuj\u0105cej pomocy, nie rezygnuje z przyj\u0119cia ze szczer\u0105 i radosn\u0105 wdzi\u0119czno\u015bci\u0105 cielesnych wyraz\u00f3w mi\u0142o\u015bci w pieszczocie, przytuleniu, poca\u0142unku i zjednoczeniu seksualnym. Benedykt XVI by\u0142 pod tym wzgl\u0119dem jasny: \u201eJe\u017celi cz\u0142owiek d\u0105\u017cy do tego, by by\u0107 jedynie duchem i chce odrzuci\u0107 cia\u0142o jako dziedzictwo tylko zwierz\u0119ce, w\u00f3wczas duch i cia\u0142o trac\u0105 swoj\u0105 godno\u015b\u0107\u201d[163]<\/a>. Dlatego \u201ecz\u0142owiek nie mo\u017ce \u017cy\u0107 wy\u0142\u0105cznie w mi\u0142o\u015bci oblatywnej, zst\u0119puj\u0105cej. Nie mo\u017ce zawsze tylko dawa\u0107, musi tak\u017ce otrzymywa\u0107. Kto chce ofiarowa\u0107 mi\u0142o\u015b\u0107, sam musi j\u0105 otrzyma\u0107 w darze\u201d[164]<\/a>. To jednak wymaga, aby pami\u0119ta\u0107, \u017ce ludzka r\u00f3wnowaga jest krucha, \u017ce zawsze pozostaje co\u015b, co stawia op\u00f3r humanizacji, i \u017ce w ka\u017cdej chwili mo\u017ce wybuchn\u0105\u0107 na nowo, odzyskuj\u0105c swoje najbardziej prymitywne i egoistyczne sk\u0142onno\u015bci.<\/p>\n\n\n\n

Ma\u0142\u017ce\u0144stwo i dziewictwo<\/p>\n\n\n\n

158. \u201eWiele os\u00f3b, kt\u00f3re nie zawar\u0142y ma\u0142\u017ce\u0144stwa, nie tylko po\u015bwi\u0119caj\u0105 si\u0119 rodzinom, z kt\u00f3rych pochodz\u0105, ale cz\u0119sto \u015bwiadcz\u0105 wielk\u0105 pomoc w kr\u0119gu swych przyjaci\u00f3\u0142, we wsp\u00f3lnocie Ko\u015bcio\u0142a i w \u017cyciu zawodowym. […] Ponadto wiele z nich oddaje swe talenty na s\u0142u\u017cb\u0119 wsp\u00f3lnoty chrze\u015bcija\u0144skiej w pos\u0142udze mi\u0142osierdzia i w wolontariacie. S\u0105 te\u017c i tacy, kt\u00f3rzy nie zawieraj\u0105 ma\u0142\u017ce\u0144stwa, gdy\u017c po\u015bwi\u0119cili swoje \u017cycie dla mi\u0142o\u015bci Chrystusa i bli\u017aniego. Ich zaanga\u017cowaniem rodzina jest bardzo ubogacona w Ko\u015bciele i w spo\u0142ecze\u0144stwie\u201d[165]<\/a>. <\/p>\n\n\n\n

159. Dziewictwo jest form\u0105 mi\u0142o\u015bci. Jako znak, przypomina nam o trosce o kr\u00f3lestwo Bo\u017ce i pilnej konieczno\u015bci po\u015bwi\u0119cenia si\u0119 bez zastrze\u017ce\u0144  na s\u0142u\u017cb\u0119 ewangelizacji (por. 1 Kor 7, 32) oraz jest odzwierciedleniem pe\u0142ni nieba, gdzie \u201enie b\u0119d\u0105 si\u0119 ani \u017ceni\u0107, ani za m\u0105\u017c wychodzi\u0107\u201d (Mt 22, 30). \u015aw. Pawe\u0142 zaleca\u0142 dziewictwo, bo spodziewa\u0142 si\u0119 szybkiego ponownego przyj\u015bcia Jezusa Chrystusa i chcia\u0142, aby wszyscy skoncentrowali si\u0119 wy\u0142\u0105cznie na ewangelizacji: \u201eczas jest kr\u00f3tki\u201d (1 Kor 7, 29). Niemniej by\u0142o jasne, \u017ce by\u0142a to jego osobista opinia i jego pragnienie (por. 1 Kor 7, 6-8), a nie nakaz Chrystusa: \u201eNie mam za\u015b nakazu Pa\u0144skiego co do dziewic\u201d (1 Kor 7, 25). Jednocze\u015bnie uznawa\u0142 on warto\u015b\u0107 r\u00f3\u017cnych powo\u0142a\u0144: \u201eka\u017cdy otrzymuje w\u0142asny dar od Boga: jeden taki, a drugi taki\u201d (1 Kor 7, 7). W zwi\u0105zku z tym \u015bw. Jan Pawe\u0142 II powiedzia\u0142, \u017ce teksty biblijne \u201enie daj\u0105 podstaw do takiego rozumienia \u00abni\u017cszo\u015bci\u00bb ma\u0142\u017ce\u0144stwa, ani te\u017c do rozumienia \u00abwy\u017cszo\u015bci\u00bb dziewictwa czy celibatu\u201d[166]<\/a> z powodu abstynencji seksualnej. Zamiast m\u00f3wi\u0107 o wy\u017cszo\u015bci dziewictwa pod ka\u017cdym wzgl\u0119dem, w\u0142a\u015bciwsze wydaje si\u0119 ukazanie, \u017ce r\u00f3\u017cne stany \u017cycia wzajemnie si\u0119 dope\u0142niaj\u0105, tak \u017ce kto\u015b mo\u017ce by\u0107 doskonalszym pod pewnym wzgl\u0119dem, a inny mo\u017ce by\u0107 doskonalszy z innego punktu widzenia. Aleksander z Hales, stwierdzi\u0142 na przyk\u0142ad, \u017ce w pewnym sensie ma\u0142\u017ce\u0144stwo mo\u017cna uzna\u0107 za lepsze od innych sakrament\u00f3w, poniewa\u017c symbolizuje co\u015b tak wielkiego, jak \u201ezjednoczenie Chrystusa z Ko\u015bcio\u0142em lub zjednoczenie natury boskiej i ludzkiej\u201d[167]<\/a>.<\/p>\n\n\n\n

160. Dlatego, \u201enie chodzi tutaj o pomniejszenie ma\u0142\u017ce\u0144stwa z korzy\u015bci\u0105 dla wstrzemi\u0119\u017aliwo\u015bci\u201d[168]<\/a> i \u201enie znajdujemy podstaw do przeciwstawienia. […] Je\u017celi wedle pewnej tradycji teologicznej m\u00f3wi si\u0119 o stanie doskona\u0142o\u015bci (status perfectionis), to nie ze wzgl\u0105du na sam\u0105 bez\u017cenno\u015b\u0107, ale na ca\u0142y kszta\u0142t \u017cycia wedle rad ewangelicznych\u201d[169]<\/a>. Jednak osoba zam\u0119\u017cna mo\u017ce \u017cy\u0107 mi\u0142o\u015bci\u0105 w najwy\u017cszym stopniu. W\u00f3wczas, \u201eosi\u0105ga t\u0119 doskona\u0142o\u015b\u0107 p\u0142yn\u0105c\u0105 z mi\u0142o\u015bci poprzez wierno\u015b\u0107 duchowi rad \u2013 ta za\u015b jest mo\u017cliwa i dost\u0119pna dla ka\u017cdego\u201d[170]<\/a>.<\/p>\n\n\n\n

161. Dziewictwo ma warto\u015b\u0107 symboliczn\u0105 mi\u0142o\u015bci, kt\u00f3ra nie wymaga posiadania drugiej osoby, a tym samym odzwierciedla wolno\u015b\u0107 kr\u00f3lestwa niebieskiego. Jest to zach\u0119ta dla ma\u0142\u017conk\u00f3w, aby prze\u017cywali swoj\u0105 mi\u0142o\u015b\u0107 ma\u0142\u017ce\u0144sk\u0105 w perspektywie ostatecznej mi\u0142o\u015bci Chrystusa, jako wsp\u00f3lnej drogi do pe\u0142ni kr\u00f3lestwa Bo\u017cego. Z kolei mi\u0142o\u015b\u0107 ma\u0142\u017conk\u00f3w ma inne warto\u015bci symboliczne: z jednej strony, jest to swoiste odzwierciedlenie Tr\u00f3jcy \u015awi\u0119tej. Tr\u00f3jca \u015awi\u0119ta jest bowiem pe\u0142n\u0105 jedno\u015bci\u0105, ale w kt\u00f3rej znajduje si\u0119 r\u00f3wnie\u017c r\u00f3\u017cnica. Ponadto rodzina jest znakiem chrystologicznym, poniewa\u017c ukazuje blisko\u015b\u0107 Boga, kt\u00f3ry dzieli \u017cycie cz\u0142owieka jednocz\u0105c si\u0119 z nim we Wcieleniu, Krzy\u017cu i Zmartwychwstaniu: ka\u017cde z ma\u0142\u017conk\u00f3w staje si\u0119 \u201ejednym cia\u0142em\u201d z drug\u0105 osob\u0105 i ofiarowuje siebie samego, aby dzieli\u0107 je w pe\u0142ni z drug\u0105 osob\u0105 a\u017c do ko\u0144ca. Podczas gdy dziewictwo jest znakiem \u201eeschatologicznym\u201d Chrystusa Zmartwychwsta\u0142ego, to ma\u0142\u017ce\u0144stwo jest znakiem \u201ehistorycznym\u201d dla tych, kt\u00f3rzy pod\u0105\u017caj\u0105 po ziemi, znakiem Chrystusa ziemskiego, kt\u00f3ry zgodzi\u0142 si\u0119 z nami z\u0142\u0105czy\u0107 i da\u0142 samego siebie a\u017c po dar swojej krwi. Dziewictwo i ma\u0142\u017ce\u0144stwo s\u0105 i powinny by\u0107 r\u00f3\u017cnymi formami mi\u0142o\u015bci, bo \u201ecz\u0142owiek nie mo\u017ce \u017cy\u0107 bez mi\u0142o\u015bci. Cz\u0142owiek pozostaje dla siebie istot\u0105 niezrozumia\u0142\u0105, jego \u017cycie jest pozbawione sensu, je\u015bli nie objawi mu si\u0119 Mi\u0142o\u015b\u0107\u201d[171]<\/a>.<\/p>\n\n\n\n

162. Istnieje niebezpiecze\u0144stwo, \u017ce celibat stanie si\u0119 wygodn\u0105 samotno\u015bci\u0105, kt\u00f3ra daje swobod\u0119 niezale\u017cnego poruszania si\u0119, zmiany miejsca, zada\u0144 i decyzji, dysponowania w\u0142asnymi pieni\u0119dzmi, spotykania si\u0119 z r\u00f3\u017cnymi osobami, zale\u017cnie od ich atrakcyjno\u015bci w danej chwili. W takim przypadku ja\u015bnieje \u015bwiadectwo ma\u0142\u017conk\u00f3w. Osoby powo\u0142ane do dziewictwa mog\u0105 znale\u017a\u0107 w niekt\u00f3rych ma\u0142\u017ce\u0144stwach wyra\u017any znak wielkodusznej i niezachwianej wierno\u015bci Boga wobec swego przymierza, co mo\u017ce pobudza\u0107 ich serca do bardziej konkretnej i ofiarnej dyspozycyjno\u015bci. S\u0105 bowiem ma\u0142\u017conkowie, kt\u00f3rzy dochowuj\u0105 wierno\u015bci, gdy wsp\u00f3\u0142ma\u0142\u017conek staje si\u0119 fizycznie niemi\u0142y lub gdy nie spe\u0142nia ich potrzeb, pomimo wielu okazji zach\u0119caj\u0105cych ich do niewierno\u015bci lub porzucenia go. Kobieta mo\u017ce opiekowa\u0107 si\u0119 chorym m\u0119\u017cem i tam, przy krzy\u017cu, na nowo m\u00f3wi \u201etak\u201d mi\u0142o\u015bci a\u017c do \u015bmierci. W takiej mi\u0142o\u015bci objawia si\u0119 w ol\u015bniewaj\u0105cy spos\u00f3b godno\u015b\u0107 osoby, godno\u015b\u0107 jako odbicie mi\u0142o\u015bci, poniewa\u017c w\u0142a\u015bciwo\u015bci\u0105 ofiarnej mi\u0142o\u015bci jest kocha\u0107 bardziej, ni\u017c jest si\u0119 kochanym[172]<\/a>. Mo\u017cemy r\u00f3wnie\u017c zauwa\u017cy\u0107 w wielu rodzinach zdolno\u015b\u0107 do ofiarnej i czu\u0142ej s\u0142u\u017cby wobec dzieci trudnych, a nawet niewdzi\u0119cznych. Czyni to takich rodzic\u00f3w znakiem bezinteresownej i dobrowolnej mi\u0142o\u015bci Jezusa. Wszystko to staje si\u0119 dla ludzi \u017cyj\u0105cych w celibacie zach\u0119t\u0105, aby prze\u017cywali swoje po\u015bwi\u0119cenie dla kr\u00f3lestwa Bo\u017cego z wi\u0119ksz\u0105 hojno\u015bci\u0105 i dyspozycyjno\u015bci\u0105. Dzisiaj laicyzacja przys\u0142oni\u0142a warto\u015b\u0107 zjednoczenia na ca\u0142e \u017cycie i pomniejszy\u0142a bogactwo po\u015bwi\u0119cenia ma\u0142\u017ce\u0144skiego i dlatego \u201enale\u017cy pog\u0142\u0119bi\u0107 aspekty pozytywne mi\u0142o\u015bci ma\u0142\u017ce\u0144skiej\u201d[173]<\/a>.<\/p>\n\n\n\n

Przekszta\u0142cenie mi\u0142o\u015bci<\/p>\n\n\n\n

163. Przed\u0142u\u017cenie \u017cycia ludzkiego sprawia, \u017ce mamy do czynienia z czym\u015b, co nie by\u0142o powszechne w przesz\u0142o\u015bci: relacja intymna i wzajemna przynale\u017cno\u015b\u0107 musz\u0105 by\u0107 zachowywane przez cztery, pi\u0119\u0107 lub sze\u015b\u0107 dekad, a to powoduje konieczno\u015b\u0107 ponownego, wielokrotnego wybrania. By\u0107 mo\u017ce ma\u0142\u017conek nie jest ju\u017c poci\u0105gany intensywnym po\u017c\u0105daniem seksualnym, kt\u00f3re popycha go do drugiej osoby, ale odczuwa przyjemno\u015b\u0107 przynale\u017cno\u015bci do niej i tego, \u017ce ona nale\u017cy do niego, \u015bwiadomo\u015bci, \u017ce nie jest sam, \u017ce ma \u201ewsp\u00f3lnika\u201d, kt\u00f3ry wie wszystko o jego \u017cyciu i jego dziejach, i kt\u00f3ry wszystko z nim dzieli. Jest towarzyszem na drodze \u017cycia, z kt\u00f3rym mo\u017cna razem stawi\u0107 czo\u0142o trudno\u015bciom i cieszy\u0107 si\u0119 pi\u0119knymi rzeczami. Tak\u017ce i to rodzi pewne zadowolenie, kt\u00f3re towarzyszy pragnieniu w\u0142a\u015bciwemu mi\u0142o\u015bci ma\u0142\u017ce\u0144skiej. Nie mo\u017cemy obieca\u0107, \u017ce przez ca\u0142e \u017cycie b\u0119dziemy mieli te same uczucia. Mo\u017cemy jednak z pewno\u015bci\u0105 mie\u0107 stabilny wsp\u00f3lny projekt, zobowi\u0105za\u0107 si\u0119 do kochania si\u0119 nawzajem i \u017cycia razem, dop\u00f3ki \u015bmier\u0107 nas nie roz\u0142\u0105czy, i prze\u017cywania zawsze bogatej intymno\u015bci. Mi\u0142o\u015b\u0107, jak\u0105 sobie przyrzekamy, wyrasta ponad wszelkie emocje, uczucia czy stan ducha, chocia\u017c mo\u017ce je zawiera\u0107. Jest to g\u0142\u0119bsza mi\u0142o\u015b\u0107, z decyzj\u0105 serca, kt\u00f3ra obejmuje ca\u0142\u0105 egzystencj\u0119. Tak wi\u0119c, w samym \u015brodku nierozwi\u0105zanego konfliktu, i cho\u0107 wiele uczu\u0107 mieszanych kr\u0105\u017cy w sercu, ka\u017cdego dnia utrzymuje si\u0119 decyzja o mi\u0142o\u015bci, przynale\u017cno\u015bci, o dzieleniu ca\u0142ego swego \u017cycia oraz o dalszym mi\u0142owaniu siebie i przebaczaniu sobie nawzajem. Ka\u017cde z dwojga przebywa drog\u0119 osobistego rozwoju i przemiany. Podczas tej drogi mi\u0142o\u015b\u0107 celebruje ka\u017cdy krok i ka\u017cdy nowy etap.<\/p>\n\n\n\n

164. W historii danego ma\u0142\u017ce\u0144stwa zmienia si\u0119 aspekt fizyczny, ale nie jest to powodem, aby zabrak\u0142o mi\u0142osnego zainteresowania. Zakochujemy si\u0119 w ca\u0142ej osobie, posiadaj\u0105cej swoj\u0105 w\u0142asn\u0105 to\u017csamo\u015b\u0107, a nie tylko cia\u0142o, chocia\u017c to cia\u0142o, poza niszcz\u0105cym dzia\u0142aniem czasu, nigdy nie przestaje wyra\u017ca\u0107 jako\u015b osobistej to\u017csamo\u015bci, kt\u00f3ra podbi\u0142a serce. Kiedy inni nie mog\u0105 ju\u017c rozpoznawa\u0107 pi\u0119kna tej to\u017csamo\u015bci, zakochany ma\u0142\u017conek jest nadal zdolny postrzega\u0107 j\u0105 z instynktem mi\u0142o\u015bci, a zakochanie nie zanika. Potwierdza swoj\u0105 decyzj\u0119 o przynale\u017cno\u015bci do niej, wybiera j\u0105 ponownie i wyra\u017ca ten wyb\u00f3r przez blisko\u015b\u0107 wiern\u0105 i pe\u0142n\u0105 czu\u0142o\u015bci. Szlachetno\u015b\u0107 jego decyzji na rzecz jej wyboru, b\u0119d\u0105c intensywn\u0105 i g\u0142\u0119bok\u0105, budzi now\u0105 form\u0119 uczucia w trakcie wype\u0142niania misji ma\u0142\u017ce\u0144skiej. Poniewa\u017c \u201esamo wzruszenie drugim cz\u0142owiekiem jako osob\u0105, […] samo z siebie nie zmierza do aktu ma\u0142\u017ce\u0144skiego\u201d[174]<\/a>. Przyjmuje inne wyrazy zmys\u0142owe, gdy\u017c mi\u0142o\u015b\u0107 \u201ejest jedn\u0105 rzeczywisto\u015bci\u0105, ale maj\u0105c\u0105 r\u00f3\u017cne wymiary; to jeden, to drugi mo\u017ce bardziej dochodzi\u0107 do g\u0142osu\u201d[175]<\/a>. Wi\u0119\u017a znajduje nowe sposoby wyrazu i wymaga decyzji, by ci\u0105gle na nowo j\u0105 ustanawia\u0107. Nie tylko po to jednak, by j\u0105 zachowa\u0107, ale tak\u017ce aby j\u0105 rozwin\u0105\u0107. Jest to proces budowania dzie\u0144 po dniu. Nic z tego nie jest mo\u017cliwe, je\u015bli nie przywo\u0142uje si\u0119 Ducha \u015awi\u0119tego, je\u015bli nie wo\u0142a si\u0119 codziennie, prosz\u0105c o Jego \u0142ask\u0119, je\u015bli nie szuka si\u0119 Jego nadprzyrodzonej mocy, je\u015bli si\u0119 Go \u017carliwie nie prosi, aby zes\u0142a\u0142 sw\u00f3j ogie\u0144 na nasz\u0105 mi\u0142o\u015b\u0107, \u017ceby j\u0105 umocni\u0107, ukierunkowa\u0107 i przekszta\u0142ci\u0107 w ka\u017cdej nowej sytuacji.<\/p>\n\n\n\n

Rozdzia\u0142 V<\/p>\n\n\n\n

Mi\u0142o\u015b\u0107, kt\u00f3ra staje si\u0119 owocna<\/p>\n\n\n\n

165. Mi\u0142o\u015b\u0107 zawsze obdarza \u017cyciem. Dlatego \u201emi\u0142o\u015b\u0107 ma\u0142\u017ce\u0144ska nie wyczerpuje si\u0119 w\u015br\u00f3d nich dwojga, […] ma\u0142\u017conkowie, oddaj\u0105c si\u0119 sobie, wydaj\u0105 z siebie now\u0105 rzeczywisto\u015b\u0107 \u2013 dziecko, \u017cywe odbicie ich mi\u0142o\u015bci, trwa\u0142y znak jedno\u015bci ma\u0142\u017ce\u0144skiej oraz \u017cyw\u0105 i nieroz\u0142\u0105czn\u0105 syntez\u0119 ojcostwa i macierzy\u0144stwa\u201d[176]<\/a>.<\/p>\n\n\n\n

Przyj\u0105\u0107 nowe \u017cycie<\/p>\n\n\n\n

166. Rodzina jest nie tylko \u015brodowiskiem zrodzenia, ale tak\u017ce przyj\u0119cia \u017cycia jako daru, kt\u00f3ry pochodzi od Boga. Ka\u017cde nowe \u017cycie \u201epozwala nam odkry\u0107 najbardziej bezinteresowny wymiar mi\u0142o\u015bci, nieustannie nas zadziwiaj\u0105cy. To pi\u0119kno bycia kochanymi najpierw: dzieci s\u0105 kochane, zanim przyjd\u0105 na \u015bwiat\u201d[177]<\/a>. Odzwierciedla to prymat mi\u0142o\u015bci Boga, kt\u00f3ry zawsze podejmuje inicjatyw\u0119, poniewa\u017c dzieci \u201es\u0105 kochane, zanim zrobi\u0105 cokolwiek, by na to zas\u0142u\u017cy\u0107\u201d[178]<\/a>. Jednak \u201ewiele dzieci od pocz\u0105tku jest odrzucanych, s\u0105 opuszczane, okradane z dzieci\u0144stwa i przysz\u0142o\u015bci. Niekt\u00f3rzy \u2013 jakby na usprawiedliwienie \u2013 o\u015bmielaj\u0105 si\u0119 m\u00f3wi\u0107, \u017ce b\u0142\u0119dem by\u0142o wydanie ich na \u015bwiat. To haniebne! […] Na co nam uroczyste deklaracje praw cz\u0142owieka i praw dziecka, je\u015bli potem karzemy dzieci za b\u0142\u0119dy doros\u0142ych?\u201d[179]<\/a>. Je\u015bli dziecko przychodzi na \u015bwiat w niechcianych okoliczno\u015bciach, to rodzice lub inni cz\u0142onkowie rodziny, powinni uczyni\u0107 wszystko, co w ich mocy, aby je przyj\u0105\u0107 jako dar Boga i podj\u0105\u0107 odpowiedzialno\u015b\u0107, aby je przyj\u0105\u0107 z otwarto\u015bci\u0105 i mi\u0142o\u015bci\u0105. Bo \u201ekiedy chodzi o dzieci, kt\u00f3re przychodz\u0105 na \u015bwiat, \u017cadne po\u015bwi\u0119cenie doros\u0142ych nie b\u0119dzie uwa\u017cane za zbyt kosztowne lub zbyt wielkie, aby nie dopu\u015bci\u0107 do tego, by jakie\u015b dziecko my\u015bla\u0142o, \u017ce jest pomy\u0142k\u0105, \u017ce nie jest nic warte i \u017ce zosta\u0142o wystawione na zranienia \u017cyciowe i przemoc ludzi\u201d[180]<\/a>. Dar nowego dziecka, kt\u00f3re Pan powierza ojcu i matce, ma sw\u00f3j pocz\u0105tek w przyj\u0119ciu, jest kontynuowany przez opiek\u0119 podczas \u017cycia doczesnego, a jego celem ostatecznym jest rado\u015b\u0107 \u017cycia wiecznego. Pogodne spojrzenie ku ostatecznemu spe\u0142nieniu osoby ludzkiej uczyni rodzic\u00f3w jeszcze bardziej \u015bwiadomymi powierzonego im cennego daru: B\u00f3g pozwala im w istocie, by wybrali imi\u0119, jakim powo\u0142a On ka\u017cde ze swych dzieci do wieczno\u015bci[181]<\/a>.<\/p>\n\n\n\n

167. Rodziny wielodzietne s\u0105 dla Ko\u015bcio\u0142a rado\u015bci\u0105. W nich mi\u0142o\u015b\u0107 wyra\u017ca swoj\u0105 hojn\u0105 p\u0142odno\u015b\u0107. Nie oznacza to zapominania o s\u0142usznej przestrodze \u015bw. Jana Paw\u0142a II, kiedy wyja\u015bni\u0142, \u017ce odpowiedzialne rodzicielstwo nie jest \u201ekwesti\u0105 nieograniczonej prokreacji lub braku \u015bwiadomo\u015bci o znaczeniu wychowania dzieci, ale raczej mo\u017cliwo\u015bci\u0105 dan\u0105 ma\u0142\u017ce\u0144stwom, by m\u0105drze i odpowiedzialnie korzysta\u0107 ze swej nienaruszalnej wolno\u015bci, bior\u0105c pod uwag\u0119 realia spo\u0142eczne i demograficzne, jak i w\u0142asn\u0105 sytuacj\u0119 i uzasadnione pragnienia\u201d[182]<\/a>.<\/p>\n\n\n\n

Mi\u0142o\u015b\u0107 w oczekiwaniu typowym dla ci\u0105\u017cy<\/p>\n\n\n\n

168. Ci\u0105\u017ca to trudny okres, ale jest to r\u00f3wnie\u017c czas wspania\u0142y. Matka wsp\u00f3\u0142pracuje z Bogiem, aby dokona\u0142 si\u0119 cud nowego \u017cycia. Macierzy\u0144stwo wynika ze \u201eszczeg\u00f3lnej potencjalno\u015bci ca\u0142ego ustroju kobiecego, kt\u00f3ry ze stw\u00f3rcz\u0105 zaiste precyzj\u0105 s\u0142u\u017cy pocz\u0119ciu i zrodzeniu cz\u0142owieka\u201d[183]<\/a>. Ka\u017cda kobieta uczestniczy w \u201etajemnicy stworzenia, odnawiaj\u0105cej si\u0119 w ludzkim rodzeniu\u201d[184]<\/a>. Jak m\u00f3wi Psalm: \u201eTy utka\u0142e\u015b mnie w \u0142onie mej matki\u201d (139 [138], 13). Ka\u017cde dziecko kszta\u0142tuj\u0105ce si\u0119 w \u0142onie swej matki jest owocem odwiecznego planu Boga Ojca i Jego wiecznej mi\u0142o\u015bci: \u201eZanim ukszta\u0142towa\u0142em ci\u0119 w \u0142onie matki, zna\u0142em ci\u0119, nim przyszed\u0142e\u015b na \u015bwiat, po\u015bwi\u0119ci\u0142em ci\u0119\u201d (Jer 1, 5). Ka\u017cde dziecko jest w sercu Boga od zawsze, a w chwili gdy jest ono pocz\u0119te, wype\u0142nia si\u0119 odwieczne marzenie Stw\u00f3rcy. Pomy\u015blmy, jak wiele znaczy embrion od chwili swego pocz\u0119cia. Trzeba na niego patrze\u0107 z tym samym spojrzeniem mi\u0142o\u015bci Boga, kt\u00f3re widzi dalej, ni\u017c tylko to, co widoczne dla oczu.<\/p>\n\n\n\n

169. Kobieta w ci\u0105\u017cy mo\u017ce uczestniczy\u0107 w tym Bo\u017cym projekcie marz\u0105c o swym dziecku: \u201eWszystkie mamy i wszyscy tatusiowie marzyli o swoim dziecku przez dziewi\u0119\u0107 miesi\u0119cy. […] Nie jest mo\u017cliwa rodzina bez marze\u0144. Kiedy w jakiej\u015b rodzinie traci si\u0119 zdolno\u015b\u0107 do marzenia, dzieci nie wzrastaj\u0105 i mi\u0142o\u015b\u0107 nie ro\u015bnie, \u017cycie s\u0142abnie i ga\u015bnie\u201d[185]<\/a>. W ma\u0142\u017ce\u0144stwie chrze\u015bcija\u0144skim w tym marzeniu koniecznie pojawia si\u0119 chrzest. Rodzice przygotowuj\u0105 go swoj\u0105 modlitw\u0105, powierzaj\u0105c swoje dziecko Jezusowi jeszcze przed jego narodzinami.<\/p>\n\n\n\n

170. Wraz z post\u0119pem w nauce mo\u017cna dzi\u015b wcze\u015bniej pozna\u0107, jaki kolor w\u0142os\u00f3w b\u0119dzie mia\u0142o dziecko i na jakie choroby mo\u017ce w przysz\u0142o\u015bci cierpie\u0107, poniewa\u017c wszystkie cechy somatyczne tej osoby s\u0105 wpisane w jej kodzie genetycznym ju\u017c w stadium embrionalnym. Jednak tylko Ojciec, kt\u00f3ry je stworzy\u0142 zna je w pe\u0142ni. Tylko On zna to, co jest najcenniejsze, co najwa\u017cniejsze, bo On wie, kim jest to dziecko, jaka jest jego najg\u0142\u0119bsza to\u017csamo\u015b\u0107. Matka, kt\u00f3ra nosi je w swym \u0142onie, musi prosi\u0107 Boga o \u015bwiat\u0142o, aby dog\u0142\u0119bnie pozna\u0107 swoje dziecko i oczekiwa\u0107, jakim jest naprawd\u0119. Niekt\u00f3rzy rodzice uwa\u017caj\u0105, \u017ce ich dziecko nie przychodzi w najlepszym momencie. Musz\u0105 prosi\u0107 Pana, aby ich uzdrowi\u0142 i umocni\u0142, \u017ceby mogli w pe\u0142ni zaakceptowa\u0107 to dziecko, aby mogli go oczekiwa\u0107 ca\u0142ym sercem. Wa\u017cne, aby dziecko czu\u0142o si\u0119 oczekiwanym. Nie jest ono dodatkiem lub rozwi\u0105zaniem osobistego niepokoju. Jest to istota ludzka o ogromnej warto\u015bci i nie mo\u017ce by\u0107 wykorzystywane dla osobistych korzy\u015bci. Nie jest zatem wa\u017cne, czy to nowe \u017cycie b\u0119dzie tobie odpowiada\u0142o, czy te\u017c nie, czy posiada cechy, kt\u00f3re si\u0119 tobie podobaj\u0105, czy te\u017c nie, czy odpowiada twoim planom i marzeniom. Dlatego, \u017ce \u201edzieci s\u0105 darem. Ka\u017cde jest wyj\u0105tkowe i niepowtarzalne […]. Kocha si\u0119 dziecko, poniewa\u017c jest dzieckiem: nie dlatego, \u017ce jest \u0142adne, czy dlatego, \u017ce jest takie a takie; nie, dlatego \u017ce jest dzieckiem!\u201d[186]<\/a>. Mi\u0142o\u015b\u0107 rodzic\u00f3w jest narz\u0119dziem mi\u0142o\u015bci Boga Ojca, kt\u00f3ry czule oczekuje na narodziny ka\u017cdego dziecka, bezwarunkowo je akceptuje i przyjmuje je bezinteresownie.<\/p>\n\n\n\n

171. Ka\u017cd\u0105 kobiet\u0119 w ci\u0105\u017cy pragn\u0119 z mi\u0142o\u015bci\u0105 prosi\u0107: dbaj o swoj\u0105 rado\u015b\u0107, niech nic ci nie odbiera wewn\u0119trznej rado\u015bci macierzy\u0144stwa. To dziecko zas\u0142uguje na twoj\u0105 rado\u015b\u0107. Nie pozw\u00f3l, aby l\u0119ki, obawy, komentarze innych os\u00f3b lub problemy przygasi\u0142y szcz\u0119\u015bcie bycia narz\u0119dziem Boga, aby wnie\u015b\u0107 na \u015bwiat nowe \u017cycie. Zadbaj o to, co trzeba zrobi\u0107 lub przygotowa\u0107, ale nie ulegaj\u0105c obsesji i uwielbiaj jak Maryja: \u201eWielbi dusza moja Pana, i raduje si\u0119 duch m\u00f3j w Bogu, moim Zbawcy. Bo wejrza\u0142 na uni\u017cenie S\u0142u\u017cebnicy swojej\u201d (\u0141k 1, 46-48). Prze\u017cywaj ten pogodny entuzjazm po\u015br\u00f3d swoich trudno\u015bci i pro\u015b Pana, aby strzeg\u0142 twojej rado\u015bci, \u017ceby\u015b j\u0105 mog\u0142a przekaza\u0107 swemu dziecku.<\/p>\n\n\n\n

Mi\u0142o\u015b\u0107 matki i ojca<\/p>\n\n\n\n

172. \u201eZaraz po urodzeniu dzieci zaczynaj\u0105 otrzymywa\u0107 w darze, razem z pokarmem i opiek\u0105, potwierdzenie duchowych zalet mi\u0142o\u015bci. Akty mi\u0142o\u015bci wyra\u017caj\u0105 si\u0119 w darze w\u0142asnego imienia, m\u00f3wienia tym samym j\u0119zykiem, w intencjach spojrze\u0144, w promiennych u\u015bmiechach. Ucz\u0105 si\u0119 one tym samym, \u017ce pi\u0119kno wi\u0119zi mi\u0119dzy istotami ludzkimi kszta\u0142tuje nasz\u0105 dusz\u0119, zmierza do naszej wolno\u015bci, akceptuje inno\u015b\u0107 drugiego, uznaje go i szanuje jako rozm\u00f3wc\u0119. […] To jest mi\u0142o\u015b\u0107 zawieraj\u0105ca iskr\u0119 mi\u0142o\u015bci Boga!\u201d[187]<\/a>. Ka\u017cde dziecko ma prawo, by otrzyma\u0107 mi\u0142o\u015b\u0107 matki i ojca, obydwojga niezb\u0119dnych dla jego pe\u0142nego i harmonijnego dojrzewania. Jak powiedzieli biskupi Australii, obydwoje \u201eprzyczyniaj\u0105 si\u0119, ka\u017cde w inny spos\u00f3b, do wychowywania dziecka. Poszanowanie godno\u015bci dziecka oznacza potwierdzenie jego czy jej potrzeby oraz naturalnego prawa do matki i ojca\u201d[188]<\/a>. Nie chodzi tylko o mi\u0142o\u015b\u0107 ojca i matki potraktowanych oddzielnie, ale tak\u017ce o mi\u0142o\u015b\u0107 mi\u0119dzy nimi, postrzegan\u0105 jako \u017ar\u00f3d\u0142o w\u0142asnej egzystencji, jako gniazdo, kt\u00f3re przyjmuje i jako fundament rodziny. W przeciwnym razie, dziecko wydaje si\u0119 by\u0107 zredukowane do kapry\u015bnego posiadania. Obydwoje, m\u0119\u017cczyzna i kobieta, ojciec i matka s\u0105 \u201ewsp\u00f3\u0142pracownikami mi\u0142o\u015bci Boga Stw\u00f3rcy i jak gdyby jej interpretatorami\u201d[189]<\/a>. Ukazuj\u0105 oni swoim dzieciom macierzy\u0144skie i ojcowskie oblicze Pana. Ponadto wsp\u00f3lnie ucz\u0105 si\u0119 znaczenia wzajemno\u015bci, spotkania pomi\u0119dzy r\u00f3\u017cnymi osobami, gdzie ka\u017cda z nich wnosi swoj\u0105 w\u0142asn\u0105 to\u017csamo\u015b\u0107, a tak\u017ce potrafi przyjmowa\u0107 od drugiej. Je\u015bli z jakiego\u015b nieuniknionego powodu brakuje jednego z dwojga rodzic\u00f3w, to wa\u017cne jest poszukiwanie jakiego\u015b sposobu kompensowania tego braku, w celu u\u0142atwienia prawid\u0142owego dojrzewania dziecka.<\/p>\n\n\n\n

173. Poczucie osierocenia, jakiego do\u015bwiadcza dzi\u015b wiele dzieci i ludzi m\u0142odych, jest g\u0142\u0119bsze, ni\u017c nam si\u0119 wydaje. Dzisiaj uznajemy za w pe\u0142ni uzasadnione, a nawet po\u017c\u0105dane, aby kobiety chcia\u0142y si\u0119 uczy\u0107, pracowa\u0107, rozwija\u0107 swoje umiej\u0119tno\u015bci i posiada\u0107 cele osobiste. Jednocze\u015bnie nie mo\u017cemy pomija\u0107 faktu, \u017ce dzieci potrzebuj\u0105 obecno\u015bci matek, zw\u0142aszcza w pierwszych miesi\u0105cach \u017cycia. W istocie \u201ekobieta staje w\u00f3wczas wobec m\u0119\u017cczyzny jako matka, podmiot ludzkiego \u017cycia, kt\u00f3re w niej si\u0119 poczyna i rozwija, i z niej te\u017c rodzi si\u0119 na \u015bwiat\u201d[190]<\/a>.  Rosn\u0105cy brak obecno\u015bci matek z ich cechami kobiecymi jest powa\u017cnym zagro\u017ceniem dla naszej ziemi. Doceniam feminizm, gdy nie domaga si\u0119 uniformizmu lub zanegowania macierzy\u0144stwa. Wspania\u0142o\u015b\u0107 kobiet zwi\u0105zana jest bowiem ze wszystkimi prawami wynikaj\u0105cymi z ich niezbywalnej godno\u015bci cz\u0142owieka, ale r\u00f3wnie\u017c ich geniuszu kobiecego, niezb\u0119dnego dla spo\u0142ecze\u0144stwa. Ich zdolno\u015bci specyficznie kobiece \u2013 a zw\u0142aszcza macierzy\u0144stwo \u2013 przyznaj\u0105 im r\u00f3wnie\u017c obowi\u0105zki, gdy\u017c bycie kobiet\u0105 wi\u0105\u017ce si\u0119 ze szczeg\u00f3ln\u0105 misj\u0105 na tej ziemi, kt\u00f3r\u0105 spo\u0142ecze\u0144stwo musi chroni\u0107 i zachowywa\u0107 dla dobra wszystkich[191]<\/a>.<\/p>\n\n\n\n

174. W istocie, \u201ematki s\u0105 najsilniejszym antidotum na szerzenie si\u0119 egoistycznego indywidualizmu. […] One daj\u0105 \u015bwiadectwo o pi\u0119knie \u017cycia!\u201d[192]<\/a>. Niew\u0105tpliwie, \u201espo\u0142ecze\u0144stwo bez matek by\u0142oby spo\u0142ecze\u0144stwem nieludzkim, poniewa\u017c matki zawsze, r\u00f3wnie\u017c w najgorszych momentach, potrafi\u0105 dawa\u0107 \u015bwiadectwo czu\u0142o\u015bci, po\u015bwi\u0119cenia, si\u0142y moralnej. Matki cz\u0119sto przekazuj\u0105 r\u00f3wnie\u017c najg\u0142\u0119bszy sens praktykowania religii: pierwsze modlitwy, pierwsze gesty pobo\u017cno\u015bci, kt\u00f3rych uczy si\u0119 dziecko […]. Bez matek nie tylko nie by\u0142oby nowych wiernych, lecz wiara straci\u0142aby spor\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 swojego prostego i g\u0142\u0119bokiego ciep\u0142a. […] Drogie mamy, dzi\u0119kuj\u0119 wam, dzi\u0119kuj\u0119 za to, czym jeste\u015bcie w rodzinie, i za to, co dajecie Ko\u015bcio\u0142owi i \u015bwiatu\u201d[193]<\/a>.<\/p>\n\n\n\n

175. Matka, kt\u00f3ra chroni dziecko swoj\u0105 czu\u0142o\u015bci\u0105 i wsp\u00f3\u0142czuciem, pomaga mu rozbudzi\u0107 zaufanie, do\u015bwiadczy\u0107, \u017ce \u015bwiat jest dobrym miejscem, kt\u00f3re je akceptuje. To z kolei pozwala mu rozwija\u0107 poczucie w\u0142asnej warto\u015bci, kt\u00f3re sprzyja zdolno\u015bci do intymno\u015bci i empatii. Posta\u0107 ojca pomaga nam z drugiej strony zrozumie\u0107 granice rzeczywisto\u015bci i w wi\u0119kszym stopniu charakteryzuje si\u0119 zmys\u0142em orientacji, wyj\u015bciem ku szerszemu \u015bwiatu, pe\u0142nemu wyzwa\u0144, a tak\u017ce zach\u0119t\u0105 do wysi\u0142ku i walki. Ojciec, z jasn\u0105 i szcz\u0119\u015bliw\u0105 to\u017csamo\u015bci\u0105 m\u0119sk\u0105, kt\u00f3ry z kolei na swoim odcinku \u0142\u0105czy mi\u0142o\u015b\u0107 i akceptacj\u0119 \u017cony, jest r\u00f3wnie konieczny jak jej macierzy\u0144ska troska. S\u0105 to elastyczne role i zadania, kt\u00f3re dostosowuj\u0105 si\u0119 do konkretnych sytuacji ka\u017cdej rodziny, ale jasna i dobrze okre\u015blona obecno\u015b\u0107 obu postaci, m\u0119skiej i \u017ce\u0144skiej, tworzy najbardziej w\u0142a\u015bciwe \u015brodowisko dla dojrzewania dziecka.<\/p>\n\n\n\n

176. M\u00f3wi si\u0119, \u017ce nasze spo\u0142ecze\u0144stwo jest \u201espo\u0142ecze\u0144stwem bez ojc\u00f3w\u201d. W kulturze zachodniej posta\u0107 ojca mia\u0142aby by\u0107 symbolicznie nieobecna, wypaczona, wyblak\u0142a. M\u0119sko\u015b\u0107 wydaje si\u0119 nawet zakwestionowana. Nast\u0105pi\u0142o zrozumia\u0142e zamieszanie, poniewa\u017c \u201epocz\u0105tkowo rzecz ta by\u0142a postrzegana jako wyzwolenie: uwolnienie si\u0119 od ojca pana i w\u0142adcy, od ojca b\u0119d\u0105cego przedstawicielem prawa, kt\u00f3ry narzuca sw\u0105 w\u0142adz\u0119 z zewn\u0105trz, ojca jako cenzora szcz\u0119\u015bcia dzieci i przeszkod\u0119 na drodze do emancypacji i uniezale\u017cnienia si\u0119 m\u0142odych ludzi. Niekiedy w pewnych domach w przesz\u0142o\u015bci panowa\u0142 despotyzm, a w niekt\u00f3rych przypadkach wr\u0119cz ucisk\u201d[194]<\/a>. Jednak\u017ce, \u201ejak cz\u0119sto bywa, z jednej skrajno\u015bci popada si\u0119 w drug\u0105. Problemem naszych dni wydaje si\u0119 ju\u017c nie tyle zbyt natarczywa obecno\u015b\u0107 ojc\u00f3w, ile raczej ich nieobecno\u015b\u0107, uchylanie si\u0119 od obowi\u0105zk\u00f3w. Ojcowie s\u0105 niekiedy tak bardzo skoncentrowani na sobie i na swojej pracy, a czasami tak\u017ce na w\u0142asnej samorealizacji, \u017ce zapominaj\u0105 nawet o rodzinie. I  zostawiaj\u0105 dzieci i m\u0142odzie\u017c same\u201d[195]<\/a>. Obecno\u015b\u0107 ojca, a zatem jego autorytet, okazuje si\u0119 r\u00f3wnie\u017c nadszarpni\u0119ty przez coraz wi\u0119ksz\u0105 ilo\u015b\u0107 czasu, jaki po\u015bwi\u0119camy \u015brodkom przekazu i technologiom rozrywki. Ponadto autorytet jest dzi\u015b postrzegany podejrzliwie, a doro\u015bli s\u0105 mocno kwestionowani. To oni sami porzucaj\u0105 to, co pewne i z tego powodu nie daj\u0105 dzieciom wskaz\u00f3wek pewnych i dobrze uzasadnionych. Nie jest s\u0142uszne, aby dochodzi\u0142o do wymiany r\u00f3l mi\u0119dzy rodzicami a dzie\u0107mi: zaburza to w\u0142a\u015bciwy proces dojrzewania, jaki dzieci musz\u0105 przeby\u0107 i odmawia si\u0119 im mi\u0142o\u015bci zdolnej, aby je ukierunkowa\u0107 i mog\u0105cej im pom\u00f3c w dojrzewaniu[196]<\/a>.<\/p>\n\n\n\n

177. B\u00f3g stawia ojca w rodzinie, aby z cennymi cechami swej m\u0119sko\u015bci \u201eby\u0142 blisko \u017cony, by dzieli\u0107 wszystko, rado\u015bci i b\u00f3l, trudy i nadzieje. I by by\u0142 blisko dzieci, kiedy rosn\u0105: kiedy si\u0119 bawi\u0105 i kiedy si\u0119 trudz\u0105, kiedy s\u0105 beztroskie i kiedy s\u0105 zal\u0119knione, kiedy m\u00f3wi\u0105 i kiedy s\u0105 milcz\u0105ce, kiedy s\u0105 \u015bmia\u0142e i kiedy si\u0119 boj\u0105, kiedy pope\u0142niaj\u0105 b\u0142\u0119dy i kiedy wracaj\u0105 na w\u0142a\u015bciw\u0105 drog\u0119; ojciec musi by\u0107 obecny, zawsze. Obecny, to nie to samo co kontroluj\u0105cy! Ojcowie zbyt kontroluj\u0105cy niszcz\u0105 bowiem osobowo\u015b\u0107 dzieci\u201d[197]<\/a>. Niekt\u00f3rzy ojcowie czuj\u0105 si\u0119 bezu\u017cyteczni i niepotrzebni, ale prawda jest taka, \u017ce \u201edzieci potrzebuj\u0105 ojca, kt\u00f3ry na nie czeka, kiedy wracaj\u0105 po swoich pora\u017ckach. Zrobi\u0105 wszystko, by si\u0119 do tego nie przyzna\u0107, by tego nie okaza\u0107, ale potrzebuj\u0105 tego\u201d[198]<\/a>. Nie jest dobrze, aby dzieci by\u0142y pozbawione ojc\u00f3w i w ten spos\u00f3b przedwcze\u015bnie przestawa\u0142y by\u0107 dzie\u0107mi.<\/p>\n\n\n\n

P\u0142odno\u015b\u0107 poszerzona<\/p>\n\n\n\n

178. Wiele par ma\u0142\u017ce\u0144skich nie mo\u017ce mie\u0107 dzieci. Wiemy, jak wiele wi\u0105\u017ce si\u0119 z tym cierpienia. Z drugiej strony wiemy r\u00f3wnie\u017c, \u017ce \u201ema\u0142\u017ce\u0144stwo nie zosta\u0142o ustanowione jedynie w celu zrodzenia dzieci […]. Dlatego, cho\u0107by brakowa\u0142o tak cz\u0119sto upragnionego potomstwa, ma\u0142\u017ce\u0144stwo trwa jako zwi\u0105zek i wsp\u00f3lnota ca\u0142ego \u017cycia, zachowuj\u0105c znaczenie i nierozerwalno\u015b\u0107\u201d[199]<\/a>. Ponadto, \u201emacierzy\u0144stwo jest nie tylko rzeczywisto\u015bci\u0105  biologiczn\u0105, lecz przejawia si\u0119 na r\u00f3\u017cne sposoby\u201d[200]<\/a>.<\/p>\n\n\n\n

179. Adopcja jest jednym z bardzo wielkodusznych sposob\u00f3w macierzy\u0144stwa i ojcostwa. Pragn\u0119 zatem zach\u0119ci\u0107 tych, kt\u00f3rzy nie mog\u0105 mie\u0107 dzieci, do poszerzenia i otwarcia ich mi\u0142o\u015bci ma\u0142\u017ce\u0144skiej, aby przyj\u0105\u0107 tych, kt\u00f3rzy s\u0105 pozbawieni odpowiedniego \u015brodowiska rodzinnego. Nigdy nie po\u017ca\u0142uj\u0105 swej hojno\u015bci. Adopcja jest pe\u0142nym mi\u0142o\u015bci aktem obdarzania rodzin\u0105 tych, kt\u00f3rzy jej nie maj\u0105. Trzeba nalega\u0107, aby prawodawstwo mog\u0142o u\u0142atwia\u0107 procedury na rzecz adopcji, zw\u0142aszcza w przypadku dzieci niechcianych, aby zapobiec aborcji lub porzuceniu. Ci, kt\u00f3rzy podejmuj\u0105 wyzwanie adopcji i przyjmuj\u0105 osob\u0119 bezwarunkowo i bezinteresownie, staj\u0105 si\u0119 po\u015brednikami mi\u0142o\u015bci Boga, kt\u00f3ry m\u00f3wi: \u201eA nawet, gdyby [matka] zapomnia\u0142a, Ja nie zapomn\u0119 o tobie\u201d (Iz 49, 15).<\/p>\n\n\n\n

180. \u201eDecyzja o adopcji oraz podj\u0119ciu si\u0119 opieki zast\u0119pczej wyra\u017ca szczeg\u00f3ln\u0105 p\u0142odno\u015b\u0107 do\u015bwiadczenia ma\u0142\u017ce\u0144skiego, daleko wykraczaj\u0105c\u0105 poza przypadki, gdzie jest bole\u015bnie naznaczona niep\u0142odno\u015bci\u0105 […]. W obliczu sytuacji, w kt\u00f3rych d\u0105\u017cy si\u0119 do posiadania dziecka za wszelk\u0105 cen\u0119, w imi\u0119 prawa do spe\u0142nienia siebie, w\u0142a\u015bciwie rozumiana adopcja i opieka zast\u0119pcza ukazuj\u0105 wa\u017cny aspekt rodzicielstwa i posiadania potomstwa, poniewa\u017c pomagaj\u0105 uzna\u0107, \u017ce dzieci, czy to rodzone, czy adopcyjne lub powierzone w opiek\u0119, s\u0105 kim\u015b innym od nas i trzeba je przyj\u0105\u0107, kocha\u0107, troszczy\u0107 si\u0119 o nie, a nie tylko wyda\u0107 je na \u015bwiat. Decyzje w sprawie adopcji i opieki zast\u0119pczej zawsze powinny kierowa\u0107 si\u0119 dobrem dziecka\u201d[201]<\/a>. Z drugiej strony \u201epoprzez stosowne interwencje legislacyjne i kontrol\u0119 pa\u0144stwa trzeba przeszkodzi\u0107 handlowi dzie\u0107mi mi\u0119dzy krajami i kontynentami\u201d[202]<\/a>.<\/p>\n\n\n\n

181. Nale\u017cy r\u00f3wnie\u017c pami\u0119ta\u0107, \u017ce prokreacja lub adopcja nie s\u0105 jedynymi sposobami prze\u017cywania p\u0142odno\u015bci mi\u0142o\u015bci. Tak\u017ce rodziny wielodzietne s\u0105 wezwane do naznaczenia sw\u0105 obecno\u015bci\u0105 spo\u0142ecze\u0144stwa, w kt\u00f3rym \u017cyj\u0105, aby rozwija\u0142y si\u0119 inne formy p\u0142odno\u015bci, kt\u00f3re s\u0105 jakby przed\u0142u\u017ceniem mi\u0142o\u015bci, kt\u00f3ra je wspiera. Niech rodziny chrze\u015bcija\u0144skie nie zapominaj\u0105, \u017ce \u201ewiara nie odsuwa nas od \u015bwiata, ale wszczepia nas we\u0144 g\u0142\u0119biej. […] Ka\u017cdy z nas odgrywa bowiem szczeg\u00f3ln\u0105 rol\u0119 w przygotowaniu do tego, by nasta\u0142o kr\u00f3lestwo Bo\u017ce w naszym \u015bwiecie\u201d[203]<\/a>. Rodzina nie powinna my\u015ble\u0107 o sobie jako zamkni\u0119tym obszarze, wezwanym, by chroni\u0107 si\u0119 przed spo\u0142ecze\u0144stwem. Niech nie trwa w oczekiwaniu, ale wychodzi poza sw\u00f3j obr\u0119b w solidarnym poszukiwaniu. W ten spos\u00f3b staje si\u0119 miejscem integracji osoby w spo\u0142ecze\u0144stwie i punktem \u0142\u0105cz\u0105cym sfer\u0119 publiczn\u0105 i prywatn\u0105. Ma\u0142\u017conkowie musz\u0105 zyska\u0107 jasn\u0105 i umotywowan\u0105 \u015bwiadomo\u015b\u0107 w odniesieniu do swoich obowi\u0105zk\u00f3w spo\u0142ecznych. Gdy tak si\u0119 stanie, \u0142\u0105cz\u0105ce ich uczucie nie zanika, ale nape\u0142nia si\u0119 nowym \u015bwiat\u0142em, jak to wyra\u017caj\u0105  nast\u0119puj\u0105ce s\u0142owa:<\/p>\n\n\n\n

 \u201eTwoje r\u0119ce s\u0105 moj\u0105 pieszczot\u0105<\/p>\n\n\n\n

mymi codziennymi akordy<\/p>\n\n\n\n

kocham ci\u0119, bo Twe r\u0119ce<\/p>\n\n\n\n

dzia\u0142aj\u0105 na rzecz sprawiedliwo\u015bci.<\/p>\n\n\n\n

Je\u015bli ci\u0119 kocham, to dlatego, \u017ce jeste\u015b<\/p>\n\n\n\n

moj\u0105 mi\u0142o\u015bci\u0105, wsp\u00f3lnikiem i moim wszystkim<\/p>\n\n\n\n

a na ulicy rami\u0119 w rami\u0119<\/p>\n\n\n\n

jeste\u015bmy znacznie wi\u0119cej ni\u017c dwoje\u201d[204]<\/a>.<\/p>\n\n\n\n

182. \u017badna rodzina nie mo\u017ce by\u0107 p\u0142odna, je\u015bli postrzega siebie jako zbyt odmienn\u0105 lub \u201eoddzielon\u0105\u201d. Aby unikn\u0105\u0107 tego ryzyka, nale\u017cy pami\u0119ta\u0107, \u017ce rodzina Jezusa, pe\u0142na \u0142aski i m\u0105dro\u015bci, nie by\u0142a postrzegana jako rodzina \u201edziwna\u201d, jako dom obcy i daleki od ludu. W\u0142a\u015bnie dlatego ludzie z trudem rozpoznawali m\u0105dro\u015b\u0107 Jezusa i m\u00f3wili: \u201eSk\u0105d On to ma? […] Czy nie jest to cie\u015bla, syn Maryi?\u201d(Mk 6, 2-3). \u201eCzy\u017c nie jest On synem cie\u015bli?\u201d (Mt 13, 55). Potwierdza to, i\u017c by\u0142a to rodzina prosta, bliska wobec wszystkich, normalnie w\u0142\u0105czona w lud. Tak\u017ce Jezus nie wzrasta\u0142 w relacji zamkni\u0119tej i wy\u0142\u0105cznej z Maryj\u0105 i J\u00f3zefem, ale ch\u0119tnie przebywa\u0142 w rodzinie poszerzonej, w kt\u00f3rej byli krewni i przyjaciele. Wyja\u015bnia to, dlaczego wracaj\u0105c z Jerozolimy, jego rodzice akceptowali, \u017ce dwunastoletni ch\u0142opiec m\u00f3g\u0142 si\u0119 zagubi\u0107 w karawanie przez ca\u0142y dzie\u0144, s\u0142uchaj\u0105c opowie\u015bci i dziel\u0105c troski wszystkich: \u201ePrzypuszczaj\u0105c, \u017ce jest w towarzystwie p\u0105tnik\u00f3w, uszli dzie\u0144 drogi\u201d (\u0141k 2, 44). Jednak czasami zdarza si\u0119, \u017ce niekt\u00f3re rodziny chrze\u015bcija\u0144skie, z powodu u\u017cywanego j\u0119zyka, swojego sposobu m\u00f3wienia o r\u00f3\u017cnych rzeczach, z powodu swego stylu traktowania, z powodu ci\u0105g\u0142ego powtarzania dw\u00f3ch lub trzech kwestii, s\u0105 postrzegane jako odleg\u0142e, jako odseparowane od spo\u0142ecze\u0144stwa, a nawet ich krewni czuj\u0105 si\u0119 przez nich pogardzani i os\u0105dzani.<\/p>\n\n\n\n

183. Ma\u0142\u017ce\u0144stwo, kt\u00f3re do\u015bwiadcza mocy mi\u0142o\u015bci, wie, \u017ce taka mi\u0142o\u015b\u0107 jest powo\u0142ana, by leczy\u0107 rany opuszczonych, by budowa\u0107 kultur\u0119 spotkania, by walczy\u0107 o sprawiedliwo\u015b\u0107. B\u00f3g powierzy\u0142 rodzinie projekt \u201eprzekszta\u0142cania \u015bwiata w dom\u201d[205]<\/a>, aby wszyscy mogli odczuwa\u0107, \u017ce ka\u017cdy cz\u0142owiek jest bratem: \u201eUwa\u017cne spojrzenie na \u017cycie codzienne dzisiejszych m\u0119\u017cczyzn i kobiet ujawnia natychmiast istniej\u0105c\u0105 wsz\u0119dzie potrzeb\u0119 pot\u0119\u017cnego zastrzyku ducha rodzinnego. […] Nie tylko organizacja wsp\u00f3lnego \u017cycia coraz bardziej jest utrudniana przez biurokracj\u0119, kt\u00f3rej ca\u0142kowicie obce s\u0105 podstawowe wi\u0119zi ludzkie, ale nawet obyczaje spo\u0142eczne i polityczne przejawiaj\u0105 cz\u0119sto oznaki pogorszenia jako\u015bci\u201d[206]<\/a>. Natomiast rodziny otwarte i solidarne czyni\u0105 miejsce dla ubogich, s\u0105 zdolne do nawi\u0105zania przyja\u017ani z tymi, kt\u00f3rzy maj\u0105 od nich gorzej. Je\u015bli naprawd\u0119 zale\u017cy im na Ewangelii, to nie mog\u0105 zapomnie\u0107 o tym, co Jezus m\u00f3wi: \u201eWszystko, co uczynili\u015bcie jednemu z tych braci moich najmniejszych, Mnie\u015bcie uczynili\u201d (Mt 25, 40). Kr\u00f3tko m\u00f3wi\u0105c, \u017cyj\u0105 tym, czego si\u0119 od nas w tym tek\u015bcie tak wymownie wymaga: \u201eGdy wydajesz obiad albo wieczerz\u0119, nie zapraszaj swoich przyjaci\u00f3\u0142 ani braci, ani krewnych, ani zamo\u017cnych s\u0105siad\u00f3w, aby ci\u0119 i oni nawzajem nie zaprosili, i mia\u0142by\u015b odp\u0142at\u0119. Lecz kiedy urz\u0105dzasz przyj\u0119cie, zapro\u015b ubogich, u\u0142omnych, chromych i niewidomych. A b\u0119dziesz szcz\u0119\u015bliwy\u201d (\u0141k 14, 12-14). B\u0119dziesz szcz\u0119\u015bliwy! Oto tajemnica szcz\u0119\u015bliwej rodziny.<\/p>\n\n\n\n

184. Swoim \u015bwiadectwem, a tak\u017ce i s\u0142owem, rodziny m\u00f3wi\u0105 innym o Jezusie, przekazuj\u0105 wiar\u0119, wzbudzaj\u0105 pragnienie Boga i ukazuj\u0105 pi\u0119kno Ewangelii i stylu \u017cycia, jaki nam ona proponuje. W ten spos\u00f3b ma\u0142\u017ce\u0144stwa chrze\u015bcija\u0144skie koloruj\u0105 szaro\u015b\u0107, wype\u0142niaj\u0105c przestrze\u0144 publiczn\u0105 barwami braterstwa, wra\u017cliwo\u015bci spo\u0142ecznej, obrony os\u00f3b s\u0142abych oraz ja\u015bniej\u0105cej wiary i czynnej nadziei. Ich p\u0142odno\u015b\u0107 rozszerza si\u0119 i przek\u0142ada na tysi\u0105ce sposob\u00f3w, aby uobecnia\u0107 mi\u0142o\u015b\u0107 Boga w spo\u0142ecze\u0144stwie.<\/p>\n\n\n\n

Pozna\u0107 cia\u0142o<\/p>\n\n\n\n

185. W tym duchu nale\u017cy bardzo powa\u017cnie traktowa\u0107 tekst biblijny, kt\u00f3ry jest cz\u0119sto interpretowany w oderwaniu od kontekstu, lub w spos\u00f3b bardzo og\u00f3lny, i dlatego mo\u017cna przeoczy\u0107 jego sens bardziej bezpo\u015bredni i prosty, kt\u00f3ry ma charakter  wybitnie spo\u0142eczny. Chodzi o 1 Kor 11, 17-34, gdzie \u015bw. Pawe\u0142 stan\u0105\u0142 w obliczu wstydliwej sytuacji wsp\u00f3lnoty. W tym przypadku niekt\u00f3re osoby zamo\u017cne usi\u0142owa\u0142y dyskryminowa\u0107 ubogich. A to oddzielenie mia\u0142o miejsce nawet podczas \u015bwi\u0105tecznej uczty, kt\u00f3ra towarzyszy\u0142a Eucharystii. Podczas gdy bogaci cieszyli si\u0119 swoimi wy\u015bmienitymi posi\u0142kami, ubodzy odgrywali rol\u0119 widz\u00f3w i byli g\u0142odni: \u201etak si\u0119 zdarza, \u017ce jeden jest g\u0142odny, podczas gdy drugi nietrze\u017awy. Czy\u017c nie macie dom\u00f3w, aby tam je\u015b\u0107 i pi\u0107? Czy chcecie zniewa\u017ca\u0107 Bo\u017ce zgromadzenie i zawstydza\u0107 tych, kt\u00f3rzy nic nie maj\u0105?\u201d (1 Kor 11, 21-22).<\/p>\n\n\n\n

186. Eucharystia wymaga w\u0142\u0105czenia do jednego cia\u0142a Ko\u015bcio\u0142a. Osoba, kt\u00f3ra przyjmuje Cia\u0142o i Krew Chrystusa, nie mo\u017ce jednocze\u015bnie obra\u017ca\u0107 tego samego Cia\u0142a dokonuj\u0105c gorsz\u0105cych podzia\u0142\u00f3w i dyskryminacji mi\u0119dzy jego cz\u0142onkami. Chodzi w istocie o \u201erozpoznanie\u201d Cia\u0142a Pa\u0144skiego, uznanie go z wiar\u0105 i mi\u0142o\u015bci\u0105 czy to w znakach sakramentalnych czy te\u017c we wsp\u00f3lnocie. W przeciwnym przypadku po\u017cywamy i pijemy swoje w\u0142asne pot\u0119pienie (por. 1 Kor 11, 29). Ten tekst biblijny jest powa\u017cnym ostrze\u017ceniem dla rodzin, kt\u00f3re zamykaj\u0105 si\u0119 w swojej w\u0142asnej wygodzie i izoluj\u0105, a w szczeg\u00f3lno\u015bci dla rodzin, kt\u00f3re s\u0105 oboj\u0119tne na cierpienie rodzin biednych i bardziej potrzebuj\u0105cych. W ten spos\u00f3b celebracja eucharystyczna staje si\u0119 nieustannym wezwaniem skierowanym do ka\u017cdego, aby \u201ebaczy\u0107 na samego siebie\u201d (por. 1 Kor 11, 28), aby otworzy\u0107 bramy swego domu na wi\u0119ksz\u0105 jedno\u015b\u0107 z tymi, kt\u00f3rzy s\u0105 odrzuceni przez spo\u0142ecze\u0144stwo, a zatem do przyjmowania naprawd\u0119 sakramentu eucharystycznej mi\u0142o\u015bci, kt\u00f3ry czyni nas jednym cia\u0142em. Nie zapominajmy, \u017ce \u201e\u00abmistyka\u00bb tego sakramentu ma charakter spo\u0142eczny\u201d[207]<\/a>. Gdy osoby przyjmuj\u0105ce Komuni\u0119 \u015bw. nie daj\u0105 si\u0119 pobudzi\u0107 do zaanga\u017cowania wzgl\u0119dem ubogich i cierpi\u0105cych lub zgadzaj\u0105 si\u0119 na r\u00f3\u017cne formy podzia\u0142u, pogardy i niesprawiedliwo\u015bci, to Eucharystia przyjmowana jest niegodnie. Natomiast rodziny, kt\u00f3re przyjmuj\u0105 Eucharysti\u0119 z w\u0142a\u015bciw\u0105 dyspozycj\u0105, umacniaj\u0105 swoje pragnienie braterstwa, sw\u00f3j sens spo\u0142eczny i zaanga\u017cowanie na rzecz potrzebuj\u0105cych.<\/p>\n\n\n\n

\u017bycie w szerokiej rodzinie<\/p>\n\n\n\n

187. Ma\u0142e grono rodzinne nie powinno by\u0107 odizolowane od szerszej rodziny, w kt\u00f3rej s\u0105 rodzice, wujowie i ciocie, kuzyni, a nawet s\u0105siedzi. W tej du\u017cej rodzinie mog\u0105 by\u0107 osoby potrzebuj\u0105ce pomocy, a przynajmniej towarzystwa oraz gest\u00f3w sympatii, ale mog\u0105 te\u017c by\u0107 wielkie cierpienia, gdzie trzeba pocieszenia[208]<\/a>. Indywidualizm naszych czas\u00f3w niekiedy prowadzi do zamkni\u0119cia si\u0119 w bezpiecze\u0144stwie ma\u0142ego gniazdka i postrzegania innych jako gro\u017anej udr\u0119ki. Jednak ta izolacja nie daje wi\u0119cej spokoju i szcz\u0119\u015bcia, lecz zamyka serce rodziny i pozbawia j\u0105 szerokiej perspektywy \u017cyciowej.<\/p>\n\n\n\n

By\u0107 dzie\u0107mi<\/p>\n\n\n\n

188. Najpierw porozmawiajmy o naszych rodzicach. Jezus przypomnia\u0142 faryzeuszom, \u017ce opuszczenie rodzic\u00f3w jest sprzeczne z prawem Bo\u017cym (por. Mk 7, 8-13). Utrata \u015bwiadomo\u015bci bycia dzieckiem nikomu nie wychodzi na dobre. W ka\u017cdej osobie, \u201enawet gdy kto\u015b staje si\u0119 doros\u0142y lub jest osob\u0105 w podesz\u0142ym wieku, nawet gdy zostaje rodzicem, gdy zajmuje odpowiedzialne stanowisko, pod tym wszystkim pozostaje to\u017csamo\u015b\u0107 dziecka. Wszyscy jeste\u015bmy czyimi\u015b dzie\u0107mi. A to zawsze przypomina nam o fakcie, \u017ce \u017cycia nie dali\u015bmy sobie sami, ale \u017ce je otrzymali\u015bmy. Wielki dar \u017cycia jest pierwszym podarunkiem, jaki dostali\u015bmy\u201d[209]<\/a>.<\/p>\n\n\n\n

189. Dlatego: \u201eCzwarte przykazanie zobowi\u0105zuje dzieci [\u2026] do czczenia ojca i matki (por. Wj 20, 12). To przykazanie nast\u0119puje zaraz po tych, kt\u00f3re dotycz\u0105 samego Boga. Zawiera ono bowiem co\u015b \u015bwi\u0119tego, co\u015b boskiego, co\u015b, co jest \u017ar\u00f3d\u0142em wszelkiego innego rodzaju szacunku w\u015br\u00f3d ludzi. I w biblijnym sformu\u0142owaniu czwartego przykazania dodane jest: \u00ababy\u015b d\u0142ugo \u017cy\u0142 na ziemi, kt\u00f3r\u0105 Pan, B\u00f3g tw\u00f3j, ci daje\u00bb. Prawid\u0142owa wi\u0119\u017a mi\u0119dzy pokoleniami jest gwarancj\u0105 przysz\u0142o\u015bci i jest gwarancj\u0105 naprawd\u0119 ludzkiej historii. Spo\u0142ecze\u0144stwo z\u0142o\u017cone z dzieci, kt\u00f3re nie szanuj\u0105 rodzic\u00f3w, jest spo\u0142ecze\u0144stwem bez czci […]. Takie spo\u0142ecze\u0144stwo nape\u0142nia si\u0119 m\u0142odymi bezdusznymi i chciwymi\u201d[210]<\/a>.<\/p>\n\n\n\n

190. Jest te\u017c jednak druga strona medalu: \u201em\u0119\u017cczyzna opuszcza ojca swego i matk\u0119 swoj\u0105\u201d (Rdz 2, 24), m\u00f3wi s\u0142owo Bo\u017ce. Czasami to nie nast\u0119puje i ma\u0142\u017ce\u0144stwo nie jest podj\u0119te do ko\u0144ca, poniewa\u017c nie dokona\u0142o si\u0119 takie wyrzeczenie i takie po\u015bwi\u0119cenie. Rodzice nie powinni by\u0107 opuszczeni ani te\u017c zaniedbywani, ale \u017ceby zjednoczy\u0107 si\u0119 w ma\u0142\u017ce\u0144stwie, trzeba ich opu\u015bci\u0107 tak, aby nowy dom by\u0142 miejscem schronienia, ochrony, podstaw\u0105 i projektem, i by mo\u017cliwe by\u0142o naprawd\u0119 stanie si\u0119 \u201ejednym cia\u0142em\u201d. Zdarza si\u0119 w niekt\u00f3rych ma\u0142\u017ce\u0144stwach, \u017ce wiele rzeczy si\u0119 ukrywa przed swym wsp\u00f3\u0142ma\u0142\u017conkiem. Rozmawia si\u0119 o nich natomiast ze swoimi rodzicami, do tego stopnia, \u017ce bardziej si\u0119 licz\u0105 opinie rodzic\u00f3w, ni\u017c uczucia i opinie wsp\u00f3\u0142ma\u0142\u017conka. Nie jest \u0142atwo wytrzyma\u0107 tak\u0105 sytuacj\u0119 na d\u0142u\u017cszy czas. Jest ona mo\u017cliwa tylko tymczasowo, dop\u00f3ki nie utworz\u0105 si\u0119 warunki do rozwoju zaufania i dialogu. Ma\u0142\u017ce\u0144stwo jest wyzwaniem, by znale\u017a\u0107 nowy spos\u00f3b bycia dzie\u0107mi.<\/p>\n\n\n\n

Osoby starsze<\/p>\n\n\n\n

191. \u201eNie odtr\u0105caj mnie w czasie staro\u015bci; gdy si\u0142y ustan\u0105, nie opuszczaj mnie!\u201d (Ps 71, 9). To krzyk cz\u0142owieka starego, kt\u00f3ry obawia si\u0119 zapomnienia i pogardy. Podobnie, jak B\u00f3g nas zach\u0119ca, aby\u015bmy byli Jego narz\u0119dziami i us\u0142yszeli b\u0142agania ubogich, tak ufa, \u017ce us\u0142yszymy krzyk os\u00f3b starszych[211]<\/a>. Jest to wyzwanie dla rodziny i wsp\u00f3lnot, bo \u201eKo\u015bci\u00f3\u0142 nie mo\u017ce i nie chce dostosowa\u0107 si\u0119 do mentalno\u015bci wyra\u017caj\u0105cej zniecierpliwienie, a tym bardziej oboj\u0119tno\u015b\u0107 i pogard\u0119 w stosunku do staro\u015bci. Musimy rozbudzi\u0107 zbiorowe poczucie wdzi\u0119czno\u015bci, uznania, go\u015bcinno\u015bci, dzi\u0119ki kt\u00f3remu osoba starsza poczuje si\u0119 \u017cyw\u0105 cz\u0119\u015bci\u0105 wsp\u00f3lnoty. Starsi to m\u0119\u017cczy\u017ani i kobiety, ojcowie i matki, kt\u00f3rzy przed nami znale\u017ali si\u0119 na tej samej co my drodze, w naszym domu, uczestniczyli w naszej codziennej walce o godne \u017cycie\u201d[212]<\/a>. Dlatego, \u201ejak\u017ce chcia\u0142bym, aby Ko\u015bci\u00f3\u0142 rzuci\u0142 wyzwanie kulturze odrzucania, \u0142\u0105cz\u0105c z wielk\u0105 rado\u015bci\u0105 w nowym u\u015bcisku m\u0142odych i starszych!\u201d[213]<\/a>.<\/p>\n\n\n\n

192. \u015aw. Jan Pawe\u0142 II zach\u0119ci\u0142 nas do zwr\u00f3cenia uwagi na miejsce os\u00f3b starszych w rodzinie, poniewa\u017c istniej\u0105 kultury, kt\u00f3re \u201ew nast\u0119pstwie nieuporz\u0105dkowanego rozwoju przemys\u0142owego i urbanistycznego, doprowadzi\u0142y i nadal prowadz\u0105 do niedopuszczalnego zepchni\u0119cia starszych na margines \u017cycia\u201d[214]<\/a>. Osoby starsze pomagaj\u0105 dostrzec \u201enast\u0119pstwo pokole\u0144\u201d, poprzez \u201echaryzmat zape\u0142niania przedzia\u0142\u00f3w mi\u0119dzy pokoleniami\u201d[215]<\/a>. To w\u0142a\u015bnie dziadkowie cz\u0119sto zapewniaj\u0105 przekazywanie wielkich warto\u015bci swoim wnukom, a \u201ewiele os\u00f3b mo\u017ce potwierdzi\u0107, \u017ce w\u0142a\u015bnie swoim dziadkom zawdzi\u0119cza wprowadzenie w \u017cycie chrze\u015bcija\u0144skie\u201d[216]<\/a>. Ich s\u0142owa, ich przytulenia lub sama ich obecno\u015b\u0107 pomagaj\u0105 dzieciom w rozpoznaniu, \u017ce historia nie zaczyna si\u0119 od nich, \u017ce s\u0105 spadkobiercami d\u0142ugiej drogi oraz \u017ce trzeba respektowa\u0107 poprzedzaj\u0105ce nas t\u0142o dziejowe. Osobie, kt\u00f3ra zrywa wi\u0119zi z histori\u0105, trudno b\u0119dzie nawi\u0105zywa\u0107 trwa\u0142e relacje i uzna\u0107, \u017ce nie jest panem rzeczywisto\u015bci. Zatem, \u201ewra\u017cliwo\u015b\u0107 na osoby starsze jest istotn\u0105 cech\u0105 cywilizacji. Czy w danej cywilizacji okazuje si\u0119 wzgl\u0119dy osobom starszym? Czy jest w niej miejsce dla osoby starszej? Ta cywilizacja b\u0119dzie si\u0119 rozwija\u0142a, je\u015bli b\u0119dzie potrafi\u0142a szanowa\u0107 rozs\u0105dek, m\u0105dro\u015b\u0107 os\u00f3b starszych\u201d[217]<\/a>.<\/p>\n\n\n\n

193. Brak pami\u0119ci historycznej jest powa\u017cn\u0105 wad\u0105 naszego spo\u0142ecze\u0144stwa. To mentalno\u015b\u0107 niedojrza\u0142a: \u201eby\u0142o, min\u0119\u0142o!\u201d. Znajomo\u015b\u0107 i zdolno\u015b\u0107 do zajmowania stanowiska wobec wydarze\u0144 minionych to jedyny spos\u00f3b, aby zbudowa\u0107 sensown\u0105 przysz\u0142o\u015b\u0107. Nie mo\u017cna wychowywa\u0107 bez pami\u0119ci: \u201ePrzypomnijcie sobie dawniejsze dni\u201d (Hbr 10, 32). Opowiadania os\u00f3b  starszych czyni\u0105 wiele dobrego dzieciom i m\u0142odzie\u017cy, poniewa\u017c \u0142\u0105cz\u0105 je z histori\u0105 prze\u017cyt\u0105 czy to przez rodzin\u0119, dany region czy te\u017c ojczyzn\u0119. Rodzina, kt\u00f3ra nie szanuje i nie dba o swoich dziadk\u00f3w b\u0119d\u0105cych jej \u017cyw\u0105 pami\u0119ci\u0105, jest rodzin\u0105 rozbit\u0105. Natomiast rodzina, kt\u00f3ra pami\u0119ta, jest rodzin\u0105, kt\u00f3ra ma przysz\u0142o\u015b\u0107. Dlatego te\u017c, \u201ecywilizacja, w kt\u00f3rej nie ma miejsca dla os\u00f3b starszych lub s\u0105 one odrzucane, bo stwarzaj\u0105 problemy, jest nosicielem wirusa \u015bmierci\u201d[218]<\/a>, poniewa\u017c \u201eodrywa si\u0119 od swoich korzeni\u201d[219]<\/a>. Zjawisko wsp\u00f3\u0142czesnego osierocenia, w zakresie braku ci\u0105g\u0142o\u015bci, wykorzenienia i upadku pewnik\u00f3w kszta\u0142tuj\u0105cych \u017cycie, wzywa nas, aby\u015bmy czynili z naszych rodzin miejsce, w kt\u00f3rym dzieci mog\u0105 si\u0119 zakorzeni\u0107 w glebie zbiorowej historii.<\/p>\n\n\n\n

By\u0107 bra\u0107mi<\/p>\n\n\n\n

194. Relacja mi\u0119dzy bra\u0107mi pog\u0142\u0119bia si\u0119 wraz z up\u0142ywem czasu, a \u201ewi\u0119\u017a braterstwa, kt\u00f3ra powstaje w rodzinie mi\u0119dzy rodze\u0144stwem, tworzy si\u0119 w klimacie wychowania do otwarto\u015bci na innych, jest wielk\u0105 szko\u0142\u0105 wolno\u015bci i pokoju. W rodzinie rodze\u0144stwo uczy si\u0119 ludzkiego wsp\u00f3\u0142\u017cycia [\u2026]. By\u0107 mo\u017ce nie zawsze jeste\u015bmy tego \u015bwiadomi, ale to w\u0142a\u015bnie rodzina wnosi w \u015bwiat braterstwo! Pocz\u0105wszy od tego pierwszego do\u015bwiadczenia braterstwa, umacnianego przez mi\u0142o\u015b\u0107 i wychowanie w rodzinie, styl braterski promieniuje jak obietnica na ca\u0142e spo\u0142ecze\u0144stwo\u201d[220]<\/a>.<\/p>\n\n\n\n

195. Dorastanie w rodze\u0144stwie zapewnia pi\u0119kne do\u015bwiadczenie wzajemnej opieki, pomocy i otrzymywania wsparcia. Dlatego te\u017c \u201ebraterstwo w rodzinie ja\u015bnieje w specjalny spos\u00f3b, kiedy widzimy troskliwo\u015b\u0107, cierpliwo\u015b\u0107, mi\u0142o\u015b\u0107, kt\u00f3rymi s\u0105 otaczani braciszek czy siostrzyczka s\u0142absi, chorzy lub niepe\u0142nosprawni\u201d[221]<\/a>. Musimy uzna\u0107, \u017ce \u201emie\u0107 brata, siostr\u0119, kt\u00f3rzy ci\u0119 kochaj\u0105, to g\u0142\u0119bokie do\u015bwiadczenie, bezcenne, niezast\u0105pione\u201d[222]<\/a>, ale musimy cierpliwie uczy\u0107 dzieci, aby traktowa\u0142y siebie jak bracia. Taka praktyka, czasem m\u0119cz\u0105ca, to prawdziwa szko\u0142a \u017cycia spo\u0142ecznego. W niekt\u00f3rych krajach istnieje silna tendencja, by mie\u0107 tylko jedno dziecko i w\u00f3wczas do\u015bwiadczenie bycia bratem staje si\u0119 czym\u015b rzadkim. W przypadku, gdy nie mo\u017cna mie\u0107 wi\u0119cej ni\u017c jedno dziecko, trzeba znale\u017a\u0107 spos\u00f3b, aby dziecko nie dorasta\u0142o samo lub w izolacji.<\/p>\n\n\n\n

Wielkie serce<\/p>\n\n\n\n

196. Poza ma\u0142ym kr\u0119giem, jaki tworz\u0105 ma\u0142\u017conkowie ze swymi dzie\u0107mi, istnieje tak\u017ce wielka rodzina, kt\u00f3rej nie mo\u017cna pomija\u0107. Poniewa\u017c \u201emi\u0142o\u015b\u0107 pomi\u0119dzy m\u0119\u017cczyzn\u0105 i kobiet\u0105 w ma\u0142\u017ce\u0144stwie i, w formie pochodnej i rozszerzonej, mi\u0142o\u015b\u0107 pomi\u0119dzy cz\u0142onkami tej samej rodziny \u2013 pomi\u0119dzy rodzicami i dzie\u0107mi, pomi\u0119dzy bra\u0107mi i siostrami, pomi\u0119dzy krewnymi i domownikami \u2013 jest o\u017cywiana i podtrzymywana przez wewn\u0119trzny, nieustaj\u0105cy dynamizm, prowadz\u0105cy rodzin\u0119 do coraz g\u0142\u0119bszej i mocniejszej komunii, kt\u00f3ra jest fundamentem i zasad\u0105 wsp\u00f3lnoty ma\u0142\u017ce\u0144skiej i rodzinnej\u201d[223]<\/a>. W\u0142\u0105czaj\u0105 si\u0119 do niej przyjaciele i zaprzyja\u017anione rodziny, \u0142\u0105cznie ze wsp\u00f3lnotami rodzin, kt\u00f3re wspieraj\u0105 si\u0119 nawzajem w swoich trudno\u015bciach oraz zaanga\u017cowaniu spo\u0142ecznym i w swej wierze.<\/p>\n\n\n\n

197. Ta poszerzona rodzina powinna przyj\u0105\u0107 z wielk\u0105 mi\u0142o\u015bci\u0105 nastoletnie matki, dzieci porzucone przez rodzic\u00f3w, samotne kobiety, kt\u00f3re musz\u0105 prowadzi\u0107 edukacj\u0119 swoich dzieci, osoby niepe\u0142nosprawne, kt\u00f3re wymagaj\u0105 wiele uczucia i blisko\u015bci, ludzi m\u0142odych zmagaj\u0105cych si\u0119 z jakim\u015b uzale\u017cnieniem, osoby niezam\u0119\u017cne, \u017cyj\u0105ce w separacji lub owdowia\u0142e, kt\u00f3re do\u015bwiadczaj\u0105 samotno\u015bci, osoby starsze i chore, kt\u00f3re nie otrzymuj\u0105 wsparcia od swoich dzieci, a\u017c po w\u0142\u0105czenie do swego grona \u201enawet najbardziej poturbowanych przez swoje wybory \u017cyciowe\u201d[224]<\/a>. Mo\u017ce ona r\u00f3wnie\u017c pom\u00f3c w zrekompensowaniu s\u0142abo\u015bci rodzic\u00f3w lub odkryciu i zg\u0142oszeniu mo\u017cliwych sytuacji przemocy lub nawet wyzysku do\u015bwiadczanych przez dzieci, daj\u0105c im zdrow\u0105 mi\u0142o\u015b\u0107 i wsparcie rodzinne, gdy ich rodzice nie mog\u0105 im tego zapewni\u0107.<\/p>\n\n\n\n

198. Wreszcie, nie mo\u017cna zapomina\u0107, \u017ce w tej szerokiej rodzinie s\u0105 r\u00f3wnie\u017c te\u015b\u0107, te\u015bciowa i wszyscy krewni ma\u0142\u017conka. Delikatno\u015b\u0107 w\u0142a\u015bciwa mi\u0142o\u015bci polega na unikaniu postrzegania ich jako konkurent\u00f3w, jako osoby niebezpieczne, jako agresor\u00f3w. Jedno\u015b\u0107 ma\u0142\u017ce\u0144ska wymaga poszanowania ich tradycji i zwyczaj\u00f3w, starania si\u0119 o zrozumienie ich j\u0119zyka, ograniczenia krytyki, zatroszczenia si\u0119 o nich i znalezienia dla nich miejsca w swoim sercu, nawet je\u015bli trzeba zachowa\u0107 s\u0142uszn\u0105 autonomi\u0119 i intymno\u015b\u0107 pary ma\u0142\u017ce\u0144skiej. Takie postawy s\u0105 r\u00f3wnie\u017c doskona\u0142ym sposobem, aby wyrazi\u0107 hojno\u015b\u0107 gotow\u0105 do po\u015bwi\u0119cenia wobec swojego ma\u0142\u017conka.<\/p>\n\n\n\n

Rozdzia\u0142 VI<\/p>\n\n\n\n

Niekt\u00f3re perspektywy duszpasterskie<\/p>\n\n\n\n

199. Dialogi w procesie synodalnym doprowadzi\u0142y do przedstawienia potrzeby wypracowania nowych dr\u00f3g duszpasterskich, kt\u00f3re obecnie postaram si\u0119 og\u00f3lnie podsumowa\u0107. Poszczeg\u00f3lne wsp\u00f3lnoty b\u0119d\u0105 musia\u0142y wypracowa\u0107 propozycje bardziej praktyczne i efektywne, uwzgl\u0119dniaj\u0105ce zar\u00f3wno nauk\u0119 Ko\u015bcio\u0142a, jak i  lokalne potrzeby i wyzwania. Nie maj\u0105c zamiaru przedstawia\u0107 tutaj duszpasterstwa rodzin, zamierzam ograniczy\u0107 si\u0119 jedynie do zebrania pewnych g\u0142\u00f3wnych wyzwa\u0144 duszpasterskich.<\/p>\n\n\n\n

G\u0142oszenie dzisiaj Ewangelii rodziny<\/p>\n\n\n\n

200. Ojcowie synodalni podkre\u015blali, \u017ce rodziny chrze\u015bcija\u0144skie, z uwagi na \u0142ask\u0119 sakramentu ma\u0142\u017ce\u0144stwa s\u0105 g\u0142\u00f3wnymi podmiotami duszpasterstwa rodzinnego, zapewniaj\u0105c nade wszystko \u201eradosne \u015bwiadectwo ma\u0142\u017ce\u0144stw i rodzin, Ko\u015bcio\u0142\u00f3w domowych\u201d[225]<\/a>. W zwi\u0105zku z tym zauwa\u017cyli, \u017ce chodzi \u201eo do\u015bwiadczenie, \u017ce Ewangelia rodziny jest rado\u015bci\u0105, kt\u00f3ra \u00abnape\u0142nia serce i ca\u0142e \u017cycie\u00bb, poniewa\u017c w Chrystusie jeste\u015bmy \u00abwyzwoleni od grzechu, od smutku, od wewn\u0119trznej pustki, od izolacji\u00bb (Evangelii gaudium, 1). W \u015bwietle przypowie\u015bci o siewcy (por. Mt 13, 3-13), naszym zadaniem jest wsp\u00f3\u0142praca w siejbie: reszta jest dzie\u0142em Boga. Nie mo\u017cna te\u017c zapomina\u0107, \u017ce Ko\u015bci\u00f3\u0142, kt\u00f3ry m\u00f3wi o rodzinie, jest znakiem sprzeciwu\u201d[226]<\/a>, ale ma\u0142\u017conkowie s\u0105 wdzi\u0119czni, \u017ce pasterze przedstawiaj\u0105 im motywacje do odwa\u017cnego postawienia na mi\u0142o\u015b\u0107 siln\u0105, solidn\u0105, trwa\u0142\u0105, zdoln\u0105 do stawienia czo\u0142a temu wszystkiemu, co pojawia si\u0119 na ich drodze. Ko\u015bci\u00f3\u0142 chce dotrze\u0107 do rodzin z pokornym zrozumieniem i swoj\u0105 ch\u0119ci\u0105 \u201etowarzyszenia ka\u017cdej i wszystkim rodzinom, aby odkry\u0142y najlepszy spos\u00f3b przezwyci\u0119\u017cenia trudno\u015bci napotykanych na swojej drodze\u201d[227]<\/a>. Nie wystarczy w\u0142\u0105czy\u0107 og\u00f3ln\u0105 trosk\u0119 o rodzin\u0119 w wielkie projekty duszpasterskie. Aby rodziny mog\u0142y sta\u0107 si\u0119 coraz bardziej aktywnymi podmiotami duszpasterstwa rodzinnego, konieczny jest \u201ewysi\u0142ek ewangelizacyjny i katechetyczny skierowany do wn\u0119trza rodziny\u201d[228]<\/a>, kt\u00f3ry dawa\u0142by im wskaz\u00f3wki w tej dziedzinie.<\/p>\n\n\n\n

201. \u201eZ tego wzgl\u0119du ca\u0142y Ko\u015bci\u00f3\u0142 potrzebuje nawr\u00f3cenia misyjnego: nie wolno poprzestawa\u0107 na g\u0142oszeniu czysto teoretycznym i wyizolowanym od rzeczywistych problem\u00f3w ludzi\u201d[229]<\/a>. Duszpasterstwo rodzinne \u201epowinno umo\u017cliwia\u0107 do\u015bwiadczenie, \u017ce Ewangelia rodziny jest odpowiedzi\u0105 na najg\u0142\u0119bsze pragnienia cz\u0142owieka: jego godno\u015bci i pe\u0142nej realizacji we wzajemno\u015bci, w jedno\u015bci i p\u0142odno\u015bci. Nie chodzi tylko o przedstawienie jakich\u015b norm, ale o zaproponowanie warto\u015bci, odpowiadaj\u0105c na ich zapotrzebowanie, kt\u00f3re stwierdzamy dzi\u015b tak\u017ce w krajach najbardziej zlaicyzowanych\u201d[230]<\/a>.  Ponadto \u201epodkre\u015blono potrzeb\u0119 takiej ewangelizacji, kt\u00f3ra otwarcie zwr\u00f3ci\u0142aby uwag\u0119 na uwarunkowania kulturowe, spo\u0142eczne, polityczne i ekonomiczne, takie jak nadmierne przywi\u0105zywanie wagi do logiki rynku, uniemo\u017cliwiaj\u0105ce prawdziwe \u017cycie rodzinne, powoduj\u0105ce dyskryminacj\u0119, ub\u00f3stwo, wykluczenie i przemoc. Dlatego trzeba rozwija\u0107 dialog i prawdziw\u0105 wsp\u00f3\u0142prac\u0119 ze strukturami spo\u0142ecznymi oraz zach\u0119ca\u0107 i wspiera\u0107 osoby \u015bwieckie, kt\u00f3re anga\u017cowa\u0142yby si\u0119 jako chrze\u015bcijanie w dziedzinie kultury i \u017cyciu spo\u0142eczno-politycznym\u201d[231]<\/a>.<\/p>\n\n\n\n

202. \u201eG\u0142\u00f3wny wk\u0142ad do duszpasterstwa rodzin wnoszony jest przez parafi\u0119, b\u0119d\u0105c\u0105 rodzin\u0105 rodzin, w kt\u00f3rej harmonijnie maj\u0105 sw\u00f3j udzia\u0142 ma\u0142e wsp\u00f3lnoty, ruchy i stowarzyszenia ko\u015bcielne\u201d[232]<\/a>. Wraz z duszpasterstwem specyficznie ukierunkowanym na rodziny, dostrzegamy tak\u017ce potrzeb\u0119 \u201ebardziej odpowiedniej formacji kap\u0142an\u00f3w, diakon\u00f3w, zakonnik\u00f3w i zakonnic, katechet\u00f3w oraz innych pracownik\u00f3w duszpasterskich\u201d[233]<\/a>. W odpowiedziach na zapytania przes\u0142ane do wszystkich podkre\u015blono, \u017ce kap\u0142anom cz\u0119sto brakuje odpowiedniej formacji, aby podj\u0105\u0107 z\u0142o\u017cone dzisiejsze problemy rodzin. W tym sensie mo\u017ce by\u0107 tak\u017ce po\u017cyteczne do\u015bwiadczenie wschodniej tradycji ksi\u0119\u017cy \u017conatych \ud83d\ude41 \ud83d\ude42 :(((((.<\/p>\n\n\n\n

203. Klerycy powinni mie\u0107 dost\u0119p do szerszej interdyscyplinarnej formacji dotycz\u0105cej narzecze\u0144stwa i ma\u0142\u017ce\u0144stwa, a nie tylko doktryny. Ponadto, formacja nie zawsze pozwala im na rozwini\u0119cie swojej psychiki i uczuciowo\u015bci. Niekt\u00f3rzy nios\u0105 w swoim \u017cyciu do\u015bwiadczenie w\u0142asnej poranionej rodziny, w kt\u00f3rej rodzice byli nieobecni, i z brakiem stabilno\u015bci emocjonalnej. Podczas formacji nale\u017cy zapewni\u0107 proces dojrzewania, aby przyszli kap\u0142ani posiadali niezb\u0119dn\u0105 dla ich pos\u0142ugi r\u00f3wnowag\u0119 psychiczn\u0105. Wi\u0119zy rodzinne maj\u0105 podstawowe znaczenie dla umocnienia w\u0142a\u015bciwej samooceny seminarzyst\u00f3w. Dlatego jest wa\u017cne, aby rodziny towarzyszy\u0142y ca\u0142emu procesowi seminaryjnemu i drodze do kap\u0142a\u0144stwa, poniewa\u017c w rzeczywisto\u015bci je umacniaj\u0105. W tym sensie zbawienne znaczenie ma po\u0142\u0105czenie pewnego okresu \u017cycia w seminarium z innymi prze\u017cywanymi w parafiach, pozwalaj\u0105cymi na nawi\u0105zanie wi\u0119kszego kontaktu z konkretn\u0105 rzeczywisto\u015bci\u0105 rodzin. Tym bardziej, \u017ce przez ca\u0142e \u017cycie duszpasterskie kap\u0142an spotyka si\u0119 przede wszystkim z rodzinami. \u201eObecno\u015b\u0107 os\u00f3b \u015bwieckich i rodzin, a zw\u0142aszcza obecno\u015b\u0107 kobiet w formacji kap\u0142a\u0144skiej sprzyja docenieniu r\u00f3\u017cnorodno\u015bci i komplementarno\u015bci r\u00f3\u017cnych powo\u0142a\u0144 w Ko\u015bciele\u201d[234]<\/a>.<\/p>\n\n\n\n

FORMACJ \u015aWIECKICH PRACOWNIK\u00d3W<\/p>\n\n\n\n

204. Odpowiedzi na pytania ankiety wyra\u017caj\u0105 r\u00f3wnie\u017c stanowczo potrzeb\u0119 formacji \u015bwieckich pracownik\u00f3w duszpasterskich, z pomoc\u0105 psycholog\u00f3w i pedagog\u00f3w, lekarzy rodzinnych, lekarzy pierwszej pomocy medycznej, pracownik\u00f3w socjalnych, kurator\u00f3w nieletnich i rodzinnych, otwartych na przyj\u0119cie wk\u0142adu psychologii, socjologii, seksuologii, jak r\u00f3wnie\u017c poradnictwa. Specjali\u015bci, zw\u0142aszcza ci posiadaj\u0105cy do\u015bwiadczenie towarzyszenia, pomagaj\u0105 we wdra\u017caniu propozycji duszpasterskich w realne sytuacje i konkretne troski rodzin. \u201eProgramy i kursy formacyjne przeznaczone dla os\u00f3b pracuj\u0105cych w duszpasterstwie powinny uczyni\u0107 je zdolnymi do w\u0142\u0105czenia samego programu przygotowania do ma\u0142\u017ce\u0144stwa w szersz\u0105 dynamik\u0119 \u017cycia ko\u015bcielnego\u201d[235]<\/a>. Dobre przygotowanie  duszpasterskie jest wa\u017cne \u201ezw\u0142aszcza  w \u015bwietle szczeg\u00f3lnych sytuacji nadzwyczajnych, wynikaj\u0105cych z przypadk\u00f3w przemocy domowej i nadu\u017cy\u0107 seksualnych\u201d[236]<\/a>.   Wszystko to w \u017caden spos\u00f3b nie pomniejsza, a wr\u0119cz dope\u0142nia podstawow\u0105 warto\u015b\u0107 kierownictwa duchowego, z bezcennym bogactwem duchowym Ko\u015bcio\u0142a i sakramentalnego pojednania.<\/p>\n\n\n\n

Prowadzenie narzeczonych na drodze przygotowania do ma\u0142\u017ce\u0144stwa<\/p>\n\n\n\n

205. Ojcowie synodalni m\u00f3wili wielokrotnie, \u017ce trzeba pom\u00f3c m\u0142odym ludziom w odkryciu warto\u015bci i bogactwa ma\u0142\u017ce\u0144stwa[237]<\/a>. Powinni oni mie\u0107 mo\u017cliwo\u015b\u0107 poznania atrakcyjno\u015bci pe\u0142nej jedno\u015bci, kt\u00f3ra uwznio\u015bla i udoskonala spo\u0142eczny wymiar \u017cycia, przyznaje seksualno\u015bci jej najwspanialszy sens, a jednocze\u015bnie promuje dobro dzieci i daje im najlepsze warunki dla ich dojrzewania i wychowania.<\/p>\n\n\n\n

206. \u201eZ\u0142o\u017cona rzeczywisto\u015b\u0107 spo\u0142eczna oraz wyzwania, przed jakimi stoi dzi\u015b rodzina, wymagaj\u0105 wi\u0119kszego zaanga\u017cowania ca\u0142ej wsp\u00f3lnoty chrze\u015bcija\u0144skiej w przygotowanie narzeczonych do ma\u0142\u017ce\u0144stwa. Trzeba przypomnie\u0107 o znaczeniu cn\u00f3t. W\u015br\u00f3d nich czysto\u015b\u0107 jest cennym warunkiem autentycznego rozwoju prawdziwej mi\u0142o\u015bci mi\u0119dzyosobowej. W odniesieniu do tej potrzeby Ojcowie synodalni byli zgodni, \u017ce istnieje konieczno\u015b\u0107 wi\u0119kszego zaanga\u017cowania ca\u0142ej wsp\u00f3lnoty, z podkre\u015bleniem szczeg\u00f3lnego znaczenia \u015bwiadectwa samych rodzin, a tak\u017ce zakorzenienia przygotowania do ma\u0142\u017ce\u0144stwa w procesie inicjacji chrze\u015bcija\u0144skiej, z zaakcentowaniem powi\u0105zania ma\u0142\u017ce\u0144stwa ze chrztem oraz innymi sakramentami. Dostrze\u017cono tak\u017ce potrzeb\u0119 specyficznych program\u00f3w przygotowania do ma\u0142\u017ce\u0144stwa, kt\u00f3re by\u0142yby prawdziwym do\u015bwiadczeniem uczestnictwa w \u017cyciu ko\u015bcielnym i pog\u0142\u0119bia\u0142yby r\u00f3\u017cne aspekty \u017cycia rodzinnego\u201d[238]<\/a>.<\/p>\n\n\n\n

207. Zach\u0119cam wsp\u00f3lnoty chrze\u015bcija\u0144skie, by uzna\u0142y, \u017ce towarzyszenie narzeczonym na drodze ich mi\u0142o\u015bci jest dobrem dla nich samych. Jak s\u0142usznie stwierdzili biskupi w\u0142oscy, osoby zawieraj\u0105ce ma\u0142\u017ce\u0144stwo s\u0105 dla wsp\u00f3lnoty chrze\u015bcija\u0144skiej \u201ecennym bogactwem, poniewa\u017c szczerze anga\u017cuj\u0105c si\u0119 we wzrastanie w mi\u0142o\u015bci i we wzajemnym darze, mog\u0105 przyczyni\u0107 si\u0119 do odnowy ca\u0142ej tkanki organizmu ko\u015bcielnego: szczeg\u00f3lna forma przyja\u017ani, jak\u0105 oni \u017cyj\u0105, mo\u017ce udziela\u0107 si\u0119 innym i przyczynia\u0107 si\u0119 do rozwoju przyja\u017ani i braterstwa wsp\u00f3lnoty chrze\u015bcija\u0144skiej, do kt\u00f3rej nale\u017c\u0105\u201d[239]<\/a>. Istnieje wiele uprawnionych sposob\u00f3w organizowania bezpo\u015bredniego przygotowania do ma\u0142\u017ce\u0144stwa, a ka\u017cdy Ko\u015bci\u00f3\u0142 lokalny rozezna, kt\u00f3ry z nich jest najlepszy, zapewniaj\u0105c odpowiedni\u0105 formacj\u0119, kt\u00f3ra jednocze\u015bnie nie zniech\u0119ci m\u0142odych do sakramentu. Nie chodzi o przedstawienie im ca\u0142ego katechizmu lub nasycenie ich zbyt wieloma kwestiami. Tak\u017ce i w tym wypadku prawd\u0105 jest, \u017ce \u201enie obfito\u015b\u0107 wiedzy, ale wewn\u0119trzne odczuwanie i smakowanie rzeczy zadowala i nasyca dusz\u0119\u201d[240]<\/a>. Wa\u017cniejsza jest jako\u015b\u0107 ni\u017c ilo\u015b\u0107, a priorytetowo nale\u017cy potraktowa\u0107 \u2013 wraz z odnowionym przepowiadaniem kerygmy \u2013 te tre\u015bci, kt\u00f3re przekazywane w spos\u00f3b atrakcyjny i przyjazny pomog\u0105 im zaanga\u017cowa\u0107 si\u0119 w proces trwaj\u0105cy ca\u0142e \u017cycie \u201ez wielkoduszno\u015bci\u0105 i wolno\u015bci\u0105\u201d[241]<\/a>. Jest to rodzaj \u201einicjacji\u201d do sakramentu ma\u0142\u017ce\u0144stwa, kt\u00f3ry zapewni im niezb\u0119dne elementy, aby mogli go przyj\u0105\u0107 z najlepsz\u0105 dyspozycj\u0105 i rozpocz\u0105\u0107 \u017cycie rodzinne z pewn\u0105 solidno\u015bci\u0105.<\/p>\n\n\n\n

208. Ponadto nale\u017cy znale\u017a\u0107 sposoby, poprzez rodziny misyjne, w\u0142asne rodziny narzeczonych i r\u00f3\u017cne \u015brodki duszpasterskie, by zaoferowa\u0107 przygotowanie dalsze, kt\u00f3re spowodowa\u0142oby dojrzewanie ich mi\u0142o\u015bci poprzez towarzyszenie wype\u0142nione blisko\u015bci\u0105 i \u015bwiadectwem. Cz\u0119sto bardzo u\u017cyteczne s\u0105 grupy narzeczonych, a tak\u017ce propozycje dobrowolnych konferencji na r\u00f3\u017cne tematy, naprawd\u0119 istotne dla m\u0142odych. Niezb\u0119dne s\u0105 jednak pewne wydarzenia zindywidualizowane, bior\u0105c pod uwag\u0119, \u017ce g\u0142\u00f3wnym celem jest pomoc ka\u017cdemu, aby nauczy\u0142 si\u0119 kocha\u0107 t\u0119 konkretn\u0105 osob\u0119, z kt\u00f3r\u0105 pragnie dzieli\u0107 ca\u0142e \u017cycie. Uczenie si\u0119 mi\u0142o\u015bci, nie jest czym\u015b, co mo\u017ce by\u0107 improwizowane ani nie mo\u017ce by\u0107 celem kr\u00f3tkiego kursu poprzedzaj\u0105cego ma\u0142\u017ce\u0144stwo. W\u0142a\u015bciwie ka\u017cdy przygotowuje si\u0119 do ma\u0142\u017ce\u0144stwa od chwili swego urodzenia. To wszystko, czym go obdarzy\u0142a jego rodzina, powinno mu pozwoli\u0107 na nauczenie si\u0119 z w\u0142asnej historii i uczyni\u0107 go zdolnym do pe\u0142nego i ostatecznego zobowi\u0105zania. Prawdopodobnie tymi, kt\u00f3rzy przychodz\u0105 przygotowani najlepiej do zawarcia zwi\u0105zku ma\u0142\u017ce\u0144skiego, s\u0105 osoby, kt\u00f3re nauczy\u0142y si\u0119 od w\u0142asnych rodzic\u00f3w, czym jest ma\u0142\u017ce\u0144stwo chrze\u015bcija\u0144skie, w kt\u00f3rym obydwoje wybrali siebie bezwarunkowo i stale ponawiaj\u0105 t\u0119 decyzj\u0119. W tym sensie, wszystkie dzia\u0142ania duszpasterskie zmierzaj\u0105ce do pomocy ma\u0142\u017conkom, by wzrastali w mi\u0142o\u015bci i prze\u017cywaniu Ewangelii w rodzinie s\u0105 bezcenne, aby ich dzieci przygotowa\u0142y si\u0119 do swego przysz\u0142ego \u017cycia ma\u0142\u017ce\u0144skiego. Nie mo\u017cna te\u017c zapomina\u0107 o cennym wk\u0142adzie duszpasterstwa ludowego. Aby poda\u0107 prosty przyk\u0142ad, przypominam dzie\u0144 \u015bw. Walentego, kt\u00f3ry w niekt\u00f3rych krajach jest lepiej wykorzystywany przez handlowc\u00f3w ni\u017c przez kreatywno\u015b\u0107 duszpasterzy.<\/p>\n\n\n\n

209. Przygotowanie os\u00f3b, kt\u00f3re ju\u017c si\u0119 zar\u0119czy\u0142y, kiedy wsp\u00f3lnota parafialna potrafi im towarzyszy\u0107 odpowiednio wcze\u015bnie, powinno da\u0107 im tak\u017ce mo\u017cliwo\u015b\u0107 rozpoznania niezgodno\u015bci lub zagro\u017ce\u0144. Mo\u017cna w ten spos\u00f3b zda\u0107 sobie spraw\u0119, \u017ce nierozs\u0105dne jest postawienie na t\u0119 relacj\u0119, aby nie nara\u017ca\u0107 si\u0119  na przewidywalne niepowodzenie, kt\u00f3re b\u0119dzie mia\u0142o bardzo bolesne konsekwencje. Problem polega na tym, \u017ce pocz\u0105tkowe ol\u015bnienie prowadzi do usi\u0142owania ukrycia lub relatywizowania wielu rzeczy, unikania niezgodno\u015bci  i tak przesuwa si\u0119 trudno\u015bci na przysz\u0142o\u015b\u0107. Narzeczonych nale\u017cy pobudza\u0107 i pomaga\u0107 im, aby mogli wyrazi\u0107 to, czego ka\u017cdy oczekuje od ewentualnego ma\u0142\u017ce\u0144stwa, swego sposobu rozumienia, czym jest mi\u0142o\u015b\u0107 i zaanga\u017cowanie, czego pragnie od drugiej osoby, jaki typ wsp\u00f3lnego \u017cycia chce planowa\u0107. Rozmowy takie pomog\u0105 dostrzec, \u017ce w rzeczywisto\u015bci niewiele jest punkt\u00f3w wsp\u00f3lnych i \u017ce samo wzajemne zauroczenie nie wystarczy, aby utrzyma\u0107 zwi\u0105zek. Nic nie jest bardziej zmienne, niepewne i nieprzewidywalne, ni\u017c po\u017c\u0105danie i nigdy nie nale\u017cy zach\u0119ca\u0107 do decyzji o zawarciu ma\u0142\u017ce\u0144stwa, je\u017celi nie dosz\u0142o do pog\u0142\u0119bienia innych motywacji, kt\u00f3re daj\u0105 tym zar\u0119czynom realn\u0105 szans\u0119 stabilno\u015bci.<\/p>\n\n\n\n

210. W ka\u017cdym razie, je\u015bli wyra\u017anie zostan\u0105 rozpoznane s\u0142abo\u015bci drugiej osoby, to trzeba mie\u0107 realistyczn\u0105 ufno\u015b\u0107, \u017ce jest si\u0119 w stanie jej pom\u00f3c w rozwoju tego, co w niej najlepsze, aby zr\u00f3wnowa\u017cy\u0107 ci\u0119\u017car jej krucho\u015bci stanowczym zainteresowaniem w promowaniu jej jako cz\u0142owieka. Oznacza to zaakceptowanie i siln\u0105 wol\u0119 stani\u0119cia w obliczu pewnych wyrzecze\u0144, chwil trudnych i sytuacji konfliktowych oraz determinacj\u0119, aby si\u0119 na to przygotowa\u0107. Trzeba umie\u0107 wykry\u0107 sygna\u0142y ostrzegawcze zagro\u017ce\u0144, na jakie relacja mo\u017ce napotka\u0107, aby przed \u015blubem znale\u017a\u0107 \u015brodki pozwalaj\u0105ce pomy\u015blnie stawi\u0107 im czo\u0142o. Niestety wielu przychodzi do \u015blubu nie znaj\u0105c si\u0119 nawzajem. Jedynie wsp\u00f3lnie si\u0119 bawili, mieli wsp\u00f3lne do\u015bwiadczenia, ale nie stawili czo\u0142a wyzwaniu, by ukaza\u0107 samych siebie i nauczy\u0107 si\u0119, kim naprawd\u0119 jest druga osoba.<\/p>\n\n\n\n

211. Zar\u00f3wno przygotowanie bli\u017csze, jak i towarzyszenie d\u0142u\u017csze, powinny przekona\u0107 narzeczonych, aby nie postrzegali pobrania si\u0119 jako ko\u0144ca drogi, ale aby podj\u0119li ma\u0142\u017ce\u0144stwo jako powo\u0142anie, kt\u00f3re wymaga stanowczej i realistycznej decyzji, aby wsp\u00f3lnie przej\u015b\u0107 przez wszystkie pr\u00f3by i chwile trudne. Duszpasterstwo przedma\u0142\u017ce\u0144skie i duszpasterstwo ma\u0142\u017ce\u0144stw powinny by\u0107 przede wszystkim duszpasterstwem wi\u0119zi, gdzie wnoszone s\u0105 elementy, kt\u00f3re pomagaj\u0105 zar\u00f3wno w dojrzewaniu mi\u0142o\u015bci, jak i w przezwyci\u0119\u017caniu chwil trudnych. Tym wk\u0142adem s\u0105 nie tylko przekonania doktrynalne. Nie mo\u017ce si\u0119 ono sprowadza\u0107 tylko do cennych bogactw duchowych, jakie Ko\u015bci\u00f3\u0142 oferuje zawsze, ale musz\u0105 to by\u0107 tak\u017ce i drogi praktyczne, poradnictwo dobrze zakorzenione w realiach, strategie zaczerpni\u0119te z do\u015bwiadczenia, poradnictwo psychologiczne. Wszystko to tworzy pedagogik\u0119 mi\u0142o\u015bci, kt\u00f3ra nie mo\u017ce pomija\u0107 obecnej wra\u017cliwo\u015bci ludzi m\u0142odych, aby ich mo\u017cna by\u0142o mobilizowa\u0107 wewn\u0119trznie. R\u00f3wnocze\u015bnie w przygotowaniu narzeczonych nale\u017ca\u0142oby potrafi\u0107 im wskaza\u0107 miejsca i ludzi, konsultor\u00f3w lub dyspozycyjne rodziny, do kt\u00f3rych mogliby si\u0119 zwr\u00f3ci\u0107, aby szuka\u0107 pomocy, gdy pojawiaj\u0105 si\u0119 trudno\u015bci. Nigdy nie wolno jednak zapomina\u0107 o zaproponowaniu sakramentu pojednania. Pozwala on zanurzy\u0107 grzechy i b\u0142\u0119dy z poprzedniego \u017cycia oraz z tej relacji w mi\u0142osierdziu przebaczaj\u0105cego Boga i Jego uzdrawiaj\u0105cej mocy.<\/p>\n\n\n\n

Przygotowanie uroczysto\u015bci<\/p>\n\n\n\n

212. Przygotowanie bli\u017csze do \u015blubu koncentruje si\u0119 na zaproszeniach, strojach, weselu i niezliczonych szczeg\u00f3\u0142ach, kt\u00f3re zu\u017cywaj\u0105 zar\u00f3wno wiele \u015brodk\u00f3w ekonomicznych, jak te\u017c energii i rado\u015bci. Narzeczeni przychodz\u0105 do \u015blubu zdyszani i wycie\u0144czeni, zamiast po\u015bwi\u0119ci\u0107 najlepsze si\u0142y na przygotowanie si\u0119 jako para na wielki krok, jaki razem uczyni\u0105. T\u0119 mentalno\u015b\u0107 mo\u017cna spotka\u0107 r\u00f3wnie\u017c w niekt\u00f3rych zwi\u0105zkach nieformalnych, kt\u00f3re nie mog\u0105 si\u0119 zdecydowa\u0107 na sakrament ma\u0142\u017ce\u0144stwa, bo my\u015bl\u0105 o kosztach zwi\u0105zanych z organizacj\u0105 wesela, zamiast da\u0107 pierwsze\u0144stwo wzajemnej mi\u0142o\u015bci i jej formalizacji wobec innych os\u00f3b. Drodzy narzeczeni: miejcie odwag\u0119 by\u0107 innymi, nie dajcie si\u0119 poch\u0142on\u0105\u0107 spo\u0142ecze\u0144stwu konsumpcyjnemu i pozorom. Liczy si\u0119 mi\u0142o\u015b\u0107, kt\u00f3ra was jednoczy, umocniona i u\u015bwi\u0119cona przez \u0142ask\u0119. Jeste\u015bcie zdolni wybra\u0107 wesele skromne i proste, aby umie\u015bci\u0107 mi\u0142o\u015b\u0107 ponad wszystkim. Pracownicy duszpasterscy i ca\u0142a wsp\u00f3lnota mog\u0105 pom\u00f3c, aby ten priorytet sta\u0142 si\u0119 norm\u0105, a nie wyj\u0105tkiem.<\/p>\n\n\n\n

213. W przygotowaniu bardziej bezpo\u015brednim wa\u017cne jest wyja\u015bnienie nowo\u017ce\u0144com sensu ka\u017cdego gestu podczas celebracji liturgicznej, aby im pom\u00f3c w jej zrozumieniu i g\u0142\u0119bokim prze\u017cyciu. Przypomnijmy, \u017ce zobowi\u0105zanie tak wielkie, jak to, kt\u00f3re wyra\u017ca si\u0119 w zgodzie ma\u0142\u017ce\u0144skiej i zjednoczeniu cia\u0142, dope\u0142niaj\u0105cym ma\u0142\u017ce\u0144stwo, kiedy chodzi o dwoje ochrzczonych, mo\u017ce by\u0107 interpretowane jedynie jako znak mi\u0142o\u015bci Syna Bo\u017cego, kt\u00f3ry sta\u0142 si\u0119 cia\u0142em i zjednoczy\u0142 ze swoim Ko\u015bcio\u0142em w przymierzu mi\u0142o\u015bci. W ludziach ochrzczonych s\u0142owa i gesty przekszta\u0142caj\u0105 si\u0119 w j\u0119zyk ukazuj\u0105cy wiar\u0119. Cia\u0142o, wraz ze znaczeniami, jakie B\u00f3g zechcia\u0142 w nie tchn\u0105\u0107 stwarzaj\u0105c je, \u201estaje si\u0119 j\u0119zykiem szafarzy sakramentu, \u015bwiadomych tego, \u017ce w przymierzu ma\u0142\u017ce\u0144skim m\u0119\u017cczyzny i kobiety w\u0142a\u015bnie poprzez \u00abmow\u0119 cia\u0142a\u00bb wyra\u017ca si\u0119 i urzeczywistnia tajemnica\u201d[242]<\/a>.<\/p>\n\n\n\n

214. Niekiedy narzeczeni nie postrzegaj\u0105 teologicznego i duchowego ci\u0119\u017caru zgody, kt\u00f3ra rzuca \u015bwiat\u0142o na znaczenie wszystkich nast\u0119pnych gest\u00f3w. Trzeba podkre\u015bli\u0107, \u017ce s\u0142\u00f3w tych nie mo\u017cna ogranicza\u0107 do tera\u017aniejszo\u015bci. Poci\u0105gaj\u0105 one za sob\u0105 pewn\u0105 totalno\u015b\u0107, obejmuj\u0105c\u0105 przysz\u0142o\u015b\u0107: \u201edop\u00f3ki \u015bmier\u0107 was nie rozdzieli\u201d. Sens zgody ukazuje, \u017ce \u201ewolno\u015b\u0107 i wierno\u015b\u0107 nie s\u0105 ze sob\u0105 sprzeczne, a wr\u0119cz wspieraj\u0105 si\u0119 nawzajem, zar\u00f3wno w relacjach mi\u0119dzyosobowych, jak spo\u0142ecznych. Pomy\u015blmy bowiem o szkodach, jakie w cywilizacji globalnego przekazu powoduje inflacja niedotrzymanych obietnic w r\u00f3\u017cnych dziedzinach i pob\u0142a\u017cliwo\u015b\u0107 dla niedochowywania wierno\u015bci danemu s\u0142owu i podj\u0119tym zobowi\u0105zaniom! […] Uszanowania danego s\u0142owa, wierno\u015bci obietnicy nie mo\u017cna kupi\u0107 ani sprzeda\u0107. Nie mo\u017cna do nich zmusi\u0107 si\u0142\u0105, ale te\u017c i dochowa\u0107 bez po\u015bwi\u0119cenia\u201d[243]<\/a>.<\/p>\n\n\n\n

215. Biskupi Kenii zauwa\u017cyli, \u017ce \u201ewielu m\u0142odych zbyt koncentruje si\u0119 na dniu swego \u015blubu, zapominaj\u0105c o zaanga\u017cowaniu na ca\u0142e \u017cycie, jakie maj\u0105 wkr\u00f3tce wyrazi\u0107\u201d[244]<\/a>. Trzeba pom\u00f3c w zrozumieniu, \u017ce sakrament to nie tylko jaki\u015b moment, kt\u00f3ry potem staje si\u0119 cz\u0119\u015bci\u0105 przesz\u0142o\u015bci i wspomnie\u0144, ale wywiera on sw\u00f3j wp\u0142yw na ca\u0142e \u017cycie ma\u0142\u017ce\u0144skie w spos\u00f3b trwa\u0142y[245]<\/a>. Prokreacyjne znaczenie seksualno\u015bci, j\u0119zyk cia\u0142a i gesty mi\u0142o\u015bci prze\u017cywane w historii pary ma\u0142\u017ce\u0144skiej staj\u0105 si\u0119 \u201etrwa\u0142\u0105 kontynuacj\u0105 j\u0119zyka liturgii\u201d a \u201e\u017cycie ma\u0142\u017ce\u0144skie poniek\u0105d staje si\u0119 liturgi\u0105\u201d[246]<\/a>.<\/p>\n\n\n\n

216. Mo\u017cna r\u00f3wnie\u017c z pomoc\u0105 czyta\u0144 biblijnych rozwa\u017ca\u0107 i ubogaci\u0107 znaczenie wymienianych obr\u0105czek \u015blubnych lub innych znak\u00f3w b\u0119d\u0105cych cz\u0119\u015bci\u0105 obrz\u0119du. Nie by\u0142oby te\u017c dobrze, gdyby narzeczeni przyszli do \u015blubu nie pomodliwszy si\u0119 razem jedno za drugie,  prosz\u0105c  Boga o pomoc, aby byli wierni i hojni, wsp\u00f3lnie pytaj\u0105c Boga, czego od nich oczekuje, a tak\u017ce powierzaj\u0105c swoj\u0105 mi\u0142o\u015b\u0107 przed obrazem Maryi. Osoby towarzysz\u0105ce im w przygotowaniu do ma\u0142\u017ce\u0144stwa powinny tak ich ukierunkowa\u0107, aby potrafili prze\u017cywa\u0107 te chwile modlitwy, kt\u00f3re mog\u0105 im da\u0107 bardzo wiele dobrego. \u201eLiturgia \u015blubna to wydarzenie jedyne w swoim rodzaju, kt\u00f3re prze\u017cywa si\u0119 w atmosferze rodzinnego i wsp\u00f3lnotowego \u015bwi\u0119towania. Pierwszy cud dokonany przez Jezusa mia\u0142 miejsce na weselu w Kanie Galilejskiej: dobre wino cudu Pa\u0144skiego, kt\u00f3re rozwesela rodzenie si\u0119 nowej rodziny, to nowe wino Przymierza Chrystusa z m\u0119\u017cczyznami i kobietami wszystkich czas\u00f3w. […] Cz\u0119sto celebrans ma mo\u017cliwo\u015b\u0107 zwr\u00f3cenia si\u0119 do zgromadzenia, w kt\u00f3rym obecne s\u0105 osoby rzadko uczestnicz\u0105ce w \u017cyciu ko\u015bcielnym lub nale\u017c\u0105ce do innej wsp\u00f3lnoty chrze\u015bcija\u0144skiej czy religijnej. Jest to cenna okazja, aby g\u0142osi\u0107 Ewangeli\u0119 Chrystusa\u201d[247]<\/a>.<\/p>\n\n\n\n

Towarzyszenie w pierwszych latach \u017cycia ma\u0142\u017ce\u0144skiego<\/p>\n\n\n\n

217. Jako wielk\u0105 warto\u015b\u0107 musimy uzna\u0107 zrozumienie, i\u017c ma\u0142\u017ce\u0144stwo jest kwesti\u0105 mi\u0142o\u015bci, \u017ce mog\u0105 si\u0119 pobra\u0107 jedynie osoby, kt\u00f3re wybieraj\u0105 si\u0119 wzajemnie i mi\u0142uj\u0105. Mimo to, kiedy mi\u0142o\u015b\u0107 staje si\u0119 jedynie po\u017c\u0105daniem lub nieokre\u015blon\u0105 uczuciowo\u015bci\u0105, to w\u00f3wczas ma\u0142\u017conkowie doznaj\u0105 niezwyk\u0142ej krucho\u015bci, kiedy uczuciowo\u015b\u0107 si\u0119 za\u0142amuje lub gdy poci\u0105g fizyczny zanika. Poniewa\u017c te nieporozumienia s\u0105 cz\u0119ste, niezb\u0119dne staje si\u0119 towarzyszenie ma\u0142\u017conkom w pierwszych latach wsp\u00f3lnego \u017cycia, aby ubogaci\u0107 i pog\u0142\u0119bi\u0107 \u015bwiadomy i wolny wyb\u00f3r przynale\u017cno\u015bci do siebie i mi\u0142owania siebie a\u017c do ko\u0144ca. Cz\u0119sto okres narzecze\u0144ski nie wystarcza, decyzja pobrania si\u0119 zostaje z r\u00f3\u017cnych powod\u00f3w przyspieszona, podczas gdy na domiar z\u0142ego dojrzewanie m\u0142odych ludzi zosta\u0142o op\u00f3\u017anione. Zatem nowo\u017ce\u0144cy musz\u0105 uzupe\u0142ni\u0107 ten proces, kt\u00f3ry powinien si\u0119 dokona\u0107 w okresie narzecze\u0144stwa.<\/p>\n\n\n\n

218. Z drugiej strony pragn\u0119 podkre\u015bli\u0107, \u017ce wyzwaniem duszpasterstwa rodzin jest dopomo\u017cenie w odkryciu, \u017ce ma\u0142\u017ce\u0144stwa nie mo\u017cna pojmowa\u0107 jako co\u015b zako\u0144czonego. Zwi\u0105zek jest realny, jest nieodwo\u0142alny, i zosta\u0142 potwierdzony i u\u015bwi\u0119cony przez sakrament ma\u0142\u017ce\u0144stwa. Ma\u0142\u017conkowie jednak, jednocz\u0105c si\u0119, staj\u0105 si\u0119 tw\u00f3rcami w\u0142asnej historii i tw\u00f3rcami projektu, kt\u00f3ry trzeba rozwija\u0107 razem. Spojrzenie skierowane jest ku przysz\u0142o\u015bci, kt\u00f3r\u0105 trzeba budowa\u0107 dzie\u0144 po dniu z pomoc\u0105 Bo\u017cej \u0142aski, i w\u0142a\u015bnie dlatego nie wymaga si\u0119 od ma\u0142\u017conka, aby by\u0142 doskona\u0142y. Musimy od\u0142o\u017cy\u0107 na bok z\u0142udzenia i zaakceptowa\u0107 go takim, jakim jest: niedoskona\u0142ym, wezwanym do rozwoju, w drodze. Kiedy spojrzenie na wsp\u00f3\u0142ma\u0142\u017conka jest nieustannie krytyczne, wskazuje to, \u017ce nie podj\u0119to ma\u0142\u017ce\u0144stwa jako projekt, kt\u00f3ry trzeba budowa\u0107 wsp\u00f3lnie, z cierpliwo\u015bci\u0105, zrozumieniem, tolerancj\u0105 i wielkoduszno\u015bci\u0105. Sprawia to, \u017ce mi\u0142o\u015b\u0107 jest stopniowo zast\u0119powana spojrzeniem inkwizytorskim i bezlitosnym, kontrol\u0105 zas\u0142ug i praw ka\u017cdego, roszczeniami, konkurencj\u0105 i samoobron\u0105. W ten spos\u00f3b ma\u0142\u017conkowie staj\u0105 si\u0119 niezdolni, by wspiera\u0107 siebie nawzajem na rzecz dojrzewania obydwojga i rozwoju zwi\u0105zku. Nowym ma\u0142\u017conkom trzeba przedstawia\u0107 to od samego pocz\u0105tku z realistyczn\u0105 jasno\u015bci\u0105, aby u\u015bwiadomili sobie fakt, \u017ce \u201edopiero zaczynaj\u0105\u201d. Wzajemne wypowiedzenie \u201etak\u201d jest pocz\u0105tkiem wsp\u00f3lnej drogi, kt\u00f3rej cel mo\u017ce przewy\u017csza\u0107 to, co mog\u0105 narzuca\u0107 okoliczno\u015bci i mog\u0105ce pojawi\u0107 si\u0119 przeszkody. Otrzymane b\u0142ogos\u0142awie\u0144stwo jest \u0142ask\u0105 i impulsem na tej stale otwartej drodze. Cz\u0119sto pomaga, kiedy obydwoje usi\u0105d\u0105, by porozmawia\u0107 i wypracowa\u0107 sw\u00f3j konkretny plan w jego celach, narz\u0119dziach i szczeg\u00f3\u0142ach.<\/p>\n\n\n\n

219. Przypominam przys\u0142owie m\u00f3wi\u0105ce, \u017ce woda stoj\u0105ca ulega zepsuciu, st\u0119chni\u0119ciu. Dzieje si\u0119 tak, kiedy \u017cycie mi\u0142o\u015bci w pierwszych latach ma\u0142\u017ce\u0144stwa ulega stagnacji, przestaje by\u0107 dynamiczne, przestaje mie\u0107 ten niepok\u00f3j, kt\u00f3ry popycha je do przodu. Wsp\u00f3lny taniec z energi\u0105 m\u0142odej mi\u0142o\u015bci, taniec z tymi oczarowanymi oczyma, ku nadziei, nie mo\u017ce ustawa\u0107. W narzecze\u0144stwie i w pierwszych latach ma\u0142\u017ce\u0144stwa nadzieja ma w sobie moc zaczynu dro\u017cd\u017cy, jest t\u0105, kt\u00f3ra sk\u0142ania, by patrze\u0107 poza sprzeczno\u015bci, konflikty, koniunktury; t\u0105, kt\u00f3ra zawsze sprawia, \u017ce mo\u017cna spojrze\u0107 dalej. To ona wprawia w ruch wszelki niepok\u00f3j, aby trwa\u0107 w drodze ku rozwojowi. Sama nadzieja zach\u0119ca nas do \u017cycia w pe\u0142ni chwil\u0105 obecn\u0105, aby ca\u0142ym sercem wej\u015b\u0107 w \u017cycie rodzinne, poniewa\u017c najlepszym sposobem przygotowania i umocnienia przysz\u0142o\u015bci jest dobre \u017cycie chwil\u0105 obecn\u0105.<\/p>\n\n\n\n

220. Podj\u0119cie wsp\u00f3lnej drogi oznacza przej\u015bcie przez r\u00f3\u017cne etapy, kt\u00f3re wymagaj\u0105 wielkodusznego daru z siebie: od pocz\u0105tkowej fascynacji charakteryzuj\u0105cej si\u0119 po\u017c\u0105daniem zdecydowanie zmys\u0142owym, przechodzi si\u0119 do potrzeby drugiej osoby, odczuwanej jako cz\u0119\u015b\u0107 swego \u017cycia. St\u0105d przechodzi si\u0119 do zasmakowania we wzajemnej przynale\u017cno\u015bci, nast\u0119pnie do pojmowania ca\u0142ego \u017cycia jako projektu obojga, do zdolno\u015bci przedk\u0142adania szcz\u0119\u015bcia drugiej osoby ponad swoje potrzeby i rado\u015bci, postrzegania swego ma\u0142\u017ce\u0144stwa jako dobra dla spo\u0142ecze\u0144stwa. Dojrzewanie mi\u0142o\u015bci wi\u0105\u017ce si\u0119 r\u00f3wnie\u017c z nauczeniem si\u0119 \u201enegocjowania\u201d. Nie jest to postawa interesowna czy te\u017c gra typu komercyjnego, ale w ostatecznym rachunku wype\u0142nianie wzajemnej mi\u0142o\u015bci, bo te negocjacje s\u0105 splotem wzajemnych dar\u00f3w i wyrzecze\u0144 dla dobra rodziny. Na ka\u017cdym nowym etapie \u017cycia ma\u0142\u017ce\u0144skiego musimy usi\u0105\u015b\u0107 do renegocjacji um\u00f3w, tak aby nie by\u0142o zwyci\u0119zc\u00f3w i przegranych, ale aby obydwoje zwyci\u0119\u017cyli. Decyzji w domu nie podejmuje si\u0119 jednostronnie, a obydwoje dziel\u0105 odpowiedzialno\u015b\u0107 za rodzin\u0119, cho\u0107 ka\u017cdy dom jest wyj\u0105tkowy i ka\u017cda synteza ma\u0142\u017ce\u0144ska jest inna.<\/p>\n\n\n\n

221. Jedn\u0105 z przyczyn, kt\u00f3re prowadz\u0105 do rozpadu ma\u0142\u017ce\u0144stwa, s\u0105 zbyt wysokie oczekiwania dotycz\u0105ce \u017cycia ma\u0142\u017ce\u0144skiego. Gdy ukazuje si\u0119 rzeczywisto\u015b\u0107, bardziej ograniczona i problematyczna ni\u017c ta, o kt\u00f3rej si\u0119 marzy\u0142o, rozwi\u0105zaniem nie jest szybkie i nieodpowiedzialne my\u015blenie o separacji, ale podj\u0119cie ma\u0142\u017ce\u0144stwa jako procesu dojrzewania, w kt\u00f3rym ka\u017cde z ma\u0142\u017conk\u00f3w jest narz\u0119dziem Boga, aby dopom\u00f3c do wzrostu drugiego. Mo\u017cliwa jest zmiana, wzrost, rozw\u00f3j dobrych potencjalno\u015bci, jakie ka\u017cdy nosi w sobie. Ka\u017cde ma\u0142\u017ce\u0144stwo jest \u201ehistori\u0105 zbawienia\u201d, a to zak\u0142ada, \u017ce wychodzi z krucho\u015bci, kt\u00f3ra dzi\u0119ki Bo\u017cemu darowi oraz tw\u00f3rczej i hojnej reakcji stopniowo ust\u0119puje miejsca rzeczywisto\u015bci coraz bardziej solidnej i pi\u0119knej. By\u0107 mo\u017ce najwi\u0119kszym zadaniem m\u0119\u017cczyzny i kobiety w mi\u0142o\u015bci jest to, aby uczyni\u0107 siebie nawzajem bardziej m\u0119\u017cczyzn\u0105 i bardziej kobiet\u0105. Przyczyni\u0107 si\u0119 do rozwoju i pom\u00f3c drugiej osobie ukszta\u0142towa\u0107 si\u0119 w swojej w\u0142asnej to\u017csamo\u015bci. Z tego wzgl\u0119du mi\u0142o\u015b\u0107 jest dzie\u0142em dokonywanym osobistym zaanga\u017cowaniem. Kiedy czytamy fragment Biblii o stworzeniu m\u0119\u017cczyzny i kobiety, widzimy najpierw Boga urabiaj\u0105cego m\u0119\u017cczyzn\u0119 (por. Rdz 2, 7), kt\u00f3ry potem dostrzega, \u017ce brakuje czego\u015b istotnego i kszta\u0142tuje kobiet\u0119, i w\u00f3wczas widzi zaskoczenie m\u0119\u017cczyzny: \u201eAch tak, ta dopiero\u2026!\u201d A nast\u0119pnie zdaje si\u0119 s\u0142ysze\u0107 ten wspania\u0142y dialog, w kt\u00f3rym m\u0119\u017cczyzna i kobieta odkrywaj\u0105 siebie nawzajem. Bo nawet w chwilach trudnych druga osoba nadal zaskakuje i otwieraj\u0105 si\u0119 nowe drzwi, \u017ceby si\u0119 spotka\u0107, jakby to by\u0142o po raz pierwszy. Na ka\u017cdym nowym etapie ci\u0105gle na nowo kszta\u0142tuj\u0105 siebie nawzajem. Mi\u0142o\u015b\u0107 sprawia, \u017ce kto\u015b czeka na drug\u0105 osob\u0119 i \u0107wiczy swoj\u0105 cierpliwo\u015b\u0107 rzemie\u015blnika, kt\u00f3r\u0105 odziedziczy\u0142 od Boga.<\/p>\n\n\n\n

222. Towarzyszenie powinno zach\u0119ca\u0107 ma\u0142\u017conk\u00f3w, by byli hojni w przekazywaniu \u017cycia. \u201eZgodnie z charakterem osobowym i w pe\u0142ni ludzkim mi\u0142o\u015bci ma\u0142\u017ce\u0144skiej, w\u0142a\u015bciwym sposobem planowania rodziny jest wzajemny dialog mi\u0119dzy ma\u0142\u017conkami, pozwalaj\u0105cy uzgadnia\u0107 decyzje, poszanowanie okres\u00f3w p\u0142odnych oraz uszanowanie godno\u015bci wsp\u00f3\u0142ma\u0142\u017conka. W tym sensie powinny by\u0107 ponownie odkryte encyklika Humanae vitae (por. nn. 10-14)  i adhortacja apostolska Familiaris consortio (por. nn. 14; 28-35), aby wzbudzi\u0107 gotowo\u015b\u0107 do prokreacji w przeciwie\u0144stwie do mentalno\u015bci, kt\u00f3ra jest cz\u0119sto wroga \u017cyciu […]. Odpowiedzialna decyzja o rodzicielstwie zak\u0142ada formowanie sumienia, kt\u00f3re jest \u00abnajskrytszym o\u015brodkiem i sanktuarium cz\u0142owieka, gdzie pozostaje on sam na sam z Bogiem, kt\u00f3rego g\u0142os rozbrzmiewa w jego wn\u0119trzu\u00bb (Gaudium et spes, 16). Im bardziej ma\u0142\u017conkowie staraj\u0105 si\u0119 s\u0142ucha\u0107 w swoim sumieniu Boga i Jego przykaza\u0144 (por. Rz 2, 15) i poddaj\u0105 si\u0119 towarzyszeniu duchowemu, tym bardziej ich decyzja b\u0119dzie wewn\u0119trznie wolna od subiektywnego os\u0105du i od dostosowania si\u0119 do sposob\u00f3w zachowania si\u0119 ich \u015brodowiska\u201d[248]<\/a>. Pozostaje w mocy wyra\u017ane stwierdzenie Soboru Watyka\u0144skiego II: \u201eniech wsp\u00f3lnym zamys\u0142em i wysi\u0142kiem wyrabiaj\u0105 sobie w\u0142a\u015bciwy os\u0105d, d\u0105\u017c\u0105c zar\u00f3wno do swojego w\u0142asnego dobra, jak i dobra dzieci, czy to ju\u017c narodzonych, czy te\u017c oczekiwanych w przysz\u0142o\u015bci, uwzgl\u0119dniaj\u0105c warunki czasowe oraz okoliczno\u015bci \u017cyciowe, tak materialne, jak i duchowe, a wreszcie niech maj\u0105 na uwadze dobro wsp\u00f3lnoty rodzinnej, spo\u0142ecze\u0144stwa doczesnego i samego Ko\u015bcio\u0142a. Os\u0105d taki ma\u0142\u017conkowie winni wyrobi\u0107 sobie sami, w obliczu Boga\u201d[249]<\/a>.  Z drugiej strony Ko\u015bci\u00f3\u0142 \u201ezach\u0119ca do korzystania z metod opartych na \u00abnaturalnych cyklach p\u0142odno\u015bci\u00bb (Humanae vitae, 11). Nale\u017cy zwraca\u0107 uwag\u0119, \u017ce \u00abmetody te szanuj\u0105 cia\u0142o ma\u0142\u017conk\u00f3w, zach\u0119caj\u0105 do wzajemnej czu\u0142o\u015bci i sprzyjaj\u0105 wychowaniu do autentycznej wolno\u015bci\u00bb (Katechizm Ko\u015bcio\u0142a Katolickiego, 2370). Zawsze trzeba podkre\u015bla\u0107, \u017ce dzieci s\u0105 wspania\u0142ym darem Boga, rado\u015bci\u0105 dla rodzic\u00f3w i dla Ko\u015bcio\u0142a. Poprzez nie Pan odnawia \u015bwiat\u201d[250]<\/a>. <\/p>\n\n\n\n

Niekt\u00f3re pomoce<\/p>\n\n\n\n

223. Ojcowie synodalni wskazali, \u017ce \u201epierwsze lata ma\u0142\u017ce\u0144stwa s\u0105 okresem niezmiernie istotnym i wa\u017cnym, podczas kt\u00f3rego ma\u0142\u017conkowie wzrastaj\u0105 w \u015bwiadomo\u015bci wyzwa\u0144 i znaczenia ma\u0142\u017ce\u0144stwa. St\u0105d wynika potrzeba towarzyszenia duszpasterskiego, kt\u00f3re trwa\u0142oby po celebracji sakramentu (por. Familiaris consortio, cz\u0119\u015b\u0107 III). Bardzo wielkie znaczenie okazuje si\u0119 mie\u0107 w tym duszpasterstwie obecno\u015b\u0107 do\u015bwiadczonych ma\u0142\u017ce\u0144stw. Parafia jest uwa\u017cana za miejsce, w kt\u00f3rym do\u015bwiadczone pary mog\u0105 s\u0142u\u017cy\u0107 m\u0142odszym, z ewentualnym wsp\u00f3\u0142udzia\u0142em stowarzysze\u0144, ruch\u00f3w ko\u015bcielnych i nowych wsp\u00f3lnot. Trzeba zach\u0119ca\u0107 ma\u0142\u017conk\u00f3w do fundamentalnej postawy przyj\u0119cia wielkiego daru dzieci. Trzeba podkre\u015bli\u0107 znaczenie duchowo\u015bci rodziny, modlitwy i uczestnictwa w niedzielnej Eucharystii, zach\u0119caj\u0105c pary do regularnego spotykania si\u0119 w celu krzewienia rozwoju \u017cycia duchowego i solidarno\u015bci w konkretnych potrzebach \u017cyciowych. Wspomniano, \u017ce liturgie, nabo\u017ce\u0144stwa i Eucharystia sprawowane dla rodzin, zw\u0142aszcza w rocznic\u0119 \u015blubu, maj\u0105 istotne znaczenie dla promowania ewangelizacji przez rodzin\u0119\u201d[251]<\/a>.<\/p>\n\n\n\n

224. Ta droga jest kwesti\u0105 czasu. Mi\u0142o\u015b\u0107 potrzebuje czasu dyspozycyjnego i bezinteresownego, kt\u00f3ry inne rzeczy stawia na drugim planie. Potrzebny jest czas, aby rozmawia\u0107, aby obj\u0105\u0107 siebie nawzajem bez pospiechu, aby dzieli\u0107 si\u0119 swoimi planami, a\u017ceby wys\u0142ucha\u0107 si\u0119 nawzajem, spojrze\u0107 sobie w oczy, doceni\u0107, aby umocni\u0107 relacj\u0119. Czasami problemem jest szalone tempo spo\u0142ecze\u0144stwa lub czas narzucony przez zobowi\u0105zania w pracy. Innym razem problem polega na tym, \u017ce czas sp\u0119dzany razem jest byle jaki. Dzielimy jedynie przestrze\u0144 fizyczn\u0105, nie zwracaj\u0105c jednak uwagi jedno na drugie. Pracownicy duszpasterscy i grupy rodzin powinni pom\u00f3c ma\u0142\u017ce\u0144stwom m\u0142odym lub s\u0142abym w nauczeniu si\u0119 spotykania w tych chwilach, zatrzymywania si\u0119 naprzeciw siebie a tak\u017ce dzielenia si\u0119 chwilami milczenia, kt\u00f3re wymagaj\u0105 od nich do\u015bwiadczenia obecno\u015bci wsp\u00f3\u0142ma\u0142\u017conka.<\/p>\n\n\n\n

225. Ma\u0142\u017conkowie, kt\u00f3rzy maj\u0105 du\u017ce do\u015bwiadczenie w zakresie \u201enabywania umiej\u0119tno\u015bci\u201d w tej dziedzinie, mog\u0105 dostarczy\u0107 praktycznych \u015brodk\u00f3w, kt\u00f3re dla nich okaza\u0142y si\u0119 pomocne: planowanie czasu, aby bezinteresownie przebywa\u0107 razem, czas rekreacji z dzie\u0107mi, r\u00f3\u017cne sposoby \u015bwi\u0119towania rzeczy wa\u017cnych, wsp\u00f3lne przestrzenie duchowo\u015bci. Mog\u0105 tak\u017ce uczy\u0107 tego, co pomaga wype\u0142ni\u0107 te chwile tre\u015bci\u0105 i znaczeniem, aby nauczy\u0107 si\u0119 lepszej komunikacji. Ma to niezwyk\u0142e znaczenie, kiedy przygas\u0142a \u015bwie\u017co\u015b\u0107 za\u015blubin. Bo kiedy nie wiadomo, co czyni\u0107 z czasem wsp\u00f3lnym, kt\u00f3re\u015b z ma\u0142\u017conk\u00f3w mo\u017ce w ko\u0144cu szuka\u0107 schronienia w technologii, wymy\u015bli inne obowi\u0105zki, b\u0119dzie szuka\u0107 innych ramion lub b\u0119dzie ucieka\u0107 od niewygodnej intymno\u015bci.<\/p>\n\n\n\n

226. Trzeba tak\u017ce pobudza\u0107 m\u0142ode ma\u0142\u017ce\u0144stwa do wytworzenia w\u0142asnych zwyczaj\u00f3w, daj\u0105cych zdrowe poczucie stabilno\u015bci i ochrony, kt\u00f3re buduje si\u0119  poprzez seri\u0119 wsp\u00f3lnych codziennych rytua\u0142\u00f3w. Warto zawsze rano poca\u0142owa\u0107 si\u0119 nawzajem, b\u0142ogos\u0142awi\u0107 jedno drugie wieczorem, czeka\u0107 na drug\u0105 osob\u0119 i powita\u0107 j\u0105, gdy wraca, czasami wyj\u015b\u0107 razem, dzieli\u0107 si\u0119 pracami domowymi. Jednocze\u015bnie warto przerwa\u0107 nawyki, gdy przychodzi \u015bwi\u0119to, nie traci\u0107 zdolno\u015bci do obchodzenia uroczysto\u015bci w rodzinie, cieszenia si\u0119 i \u015bwi\u0119towania pi\u0119knych do\u015bwiadcze\u0144. M\u0142ode ma\u0142\u017ce\u0144stwa potrzebuj\u0105 wsp\u00f3lnego zadziwienia z powodu dar\u00f3w Bo\u017cych i wsp\u00f3lnego umacniania entuzjazmu dla \u017cycia. Kiedy potrafimy \u015bwi\u0119towa\u0107, to ta zdolno\u015b\u0107 odnawia energi\u0119 mi\u0142o\u015bci, uwalnia j\u0105 od monotonii i wype\u0142nia kolorami i nadziej\u0105 codzienne zwyczaje.<\/p>\n\n\n\n

227. My duszpasterze powinni\u015bmy zach\u0119ca\u0107 rodziny do wzrastania w wierze. Dlatego dobrze jest zach\u0119ca\u0107 je do cz\u0119stej spowiedzi, kierownictwa duchowego, uczestnictwa w rekolekcjach. Nie mo\u017cna zapomina\u0107 o zapraszaniu do tworzenia cotygodniowych przestrzeni modlitwy rodzinnej, poniewa\u017c rodzina, kt\u00f3ra razem si\u0119 modli, trwa razem. Z kolei, gdy odwiedzamy domy, powinni\u015bmy zaprosi\u0107 wszystkich cz\u0142onk\u00f3w rodziny na chwil\u0119 modlitwy jedni za drugich i tak\u017ce, aby powierzy\u0107 rodzin\u0119 w r\u0119ce Pana. R\u00f3wnocze\u015bnie wypada zach\u0119ci\u0107 ka\u017cdego z ma\u0142\u017conk\u00f3w do modlitwy w samotno\u015bci przed Bogiem, bo ka\u017cdy ma swoje tajemne krzy\u017ce. Dlaczego nie powiedzie\u0107 Bogu o tym, co niepokoi serce, prosi\u0107 Go o moc uzdrowienia swoich ran i b\u0142aga\u0107 o \u015bwiat\u0142o, kt\u00f3rego potrzebujemy, by wesprze\u0107 swoje zobowi\u0105zania? Ojcowie synodalni podkre\u015blili r\u00f3wnie\u017c, \u017ce \u201es\u0142owo Bo\u017ce jest dla rodziny \u017ar\u00f3d\u0142em \u017cycia i duchowo\u015bci. Ca\u0142e duszpasterstwo rodzinne musi by\u0107 kszta\u0142towane wewn\u0119trznie i formowa\u0107 cz\u0142onk\u00f3w Ko\u015bcio\u0142a domowego przez modlitewn\u0105 i ko\u015bcieln\u0105 lektur\u0119 Pisma \u015awi\u0119tego. S\u0142owo Bo\u017ce jest nie tylko dobr\u0105 nowin\u0105 dla \u017cycia prywatnego os\u00f3b, ale r\u00f3wnie\u017c kryterium oceny i \u015bwiat\u0142em, by rozezna\u0107 r\u00f3\u017cne wyzwania, przed kt\u00f3rymi staj\u0105 ma\u0142\u017conkowie i rodziny\u201d[252]<\/a>.<\/p>\n\n\n\n

228. Mo\u017ce si\u0119 zdarzy\u0107, \u017ce jedno z ma\u0142\u017conk\u00f3w nie jest ochrzczone lub nie chce \u017cy\u0107 zobowi\u0105zaniami wyp\u0142ywaj\u0105cymi z wiary. W takim przypadku pragnienie drugiego ze wsp\u00f3\u0142ma\u0142\u017conk\u00f3w, aby \u017cy\u0107 i rozwija\u0107 si\u0119 jako chrze\u015bcijanin sprawia, \u017ce oboj\u0119tno\u015b\u0107 wsp\u00f3\u0142ma\u0142\u017conka prze\u017cywana jest z b\u00f3lem. Mimo to mo\u017cna jednak znale\u017a\u0107 pewne wsp\u00f3lne warto\u015bci, kt\u00f3re mo\u017cna z entuzjazmem dzieli\u0107 i piel\u0119gnowa\u0107. W ka\u017cdym razie, mi\u0142owanie wsp\u00f3\u0142ma\u0142\u017conka niewierz\u0105cego, obdarzanie go szcz\u0119\u015bciem, ul\u017cenie jego cierpieniom i dzielenie z nim \u017cycia jest prawdziw\u0105 drog\u0105 u\u015bwi\u0119cenia. Z drugiej strony mi\u0142o\u015b\u0107 jest darem od Boga i tam, gdzie si\u0119 szerzy, pozwala odczu\u0107 swoj\u0105 przemieniaj\u0105c\u0105 moc, czasami w spos\u00f3b tajemniczy, do tego stopnia, \u017ce \u201eu\u015bwi\u0119ca si\u0119 m\u0105\u017c niewierz\u0105cy dzi\u0119ki swej \u017conie, podobnie jak \u015bwi\u0119to\u015b\u0107 osi\u0105gnie niewierz\u0105ca \u017cona przez \u00abbrata\u00bb\u201d (1 Kor 7, 14).<\/p>\n\n\n\n

229. Parafie, ruchy, szko\u0142y i inne instytucje Ko\u015bcio\u0142a mog\u0105 na r\u00f3\u017cne sposoby po\u015bredniczy\u0107 w trosce i o\u017cywianiu rodzin. Na przyk\u0142ad, przy wykorzystaniu takich narz\u0119dzi jak: spotkania ma\u0142\u017ce\u0144stw z s\u0105siedztwa czy zaprzyja\u017anionych,  kr\u00f3tkie rekolekcje dla ma\u0142\u017conk\u00f3w, konferencje specjalist\u00f3w dotycz\u0105ce bardzo konkretnych  nproblem\u00f3w zwi\u0105zanych z \u017cyciem rodzinnym, o\u015brodki poradnictwa ma\u0142\u017ce\u0144skiego, dzia\u0142alno\u015b\u0107 pracownik\u00f3w misyjnych przygotowanych do rozmowy z ma\u0142\u017conkami na temat ich trudno\u015bci i aspiracji, poradnictwa dotycz\u0105cego r\u00f3\u017cnych sytuacji rodzinnych (uzale\u017cnienia, zdrada, przemoc w rodzinie), miejsca rozwijania duchowo\u015bci, warsztaty formacyjne dla rodzic\u00f3w dzieci problemowych, spotkania rodzinne. Kancelaria parafialna powinna by\u0107 w stanie serdecznie przyj\u0105\u0107 i zaj\u0105\u0107 si\u0119 pilnymi sprawami rodzinnymi lub u\u0142atwi\u0107 kontakt z kim\u015b, kto mo\u017ce s\u0142u\u017cy\u0107 im pomoc\u0105. Istnieje r\u00f3wnie\u017c wsparcie duszpasterskie, jakie \u015bwiadcz\u0105 grupy ma\u0142\u017ce\u0144skie, zar\u00f3wno pos\u0142uguj\u0105ce, jak i misyjne, modlitewne, formacyjne i wzajemnego wsparcia. Grupy te stanowi\u0105 okazj\u0119, aby dawa\u0107, aby \u017cy\u0107 otwarciem rodziny na innych, by dzieli\u0107 si\u0119 wiar\u0105, ale jednocze\u015bnie s\u0105 \u015brodkiem do umocnienia ma\u0142\u017conk\u00f3w i ich rozwoju.<\/p>\n\n\n\n

230. !!! To prawda, \u017ce wiele ma\u0142\u017ce\u0144stw znika ze wsp\u00f3lnoty chrze\u015bcija\u0144skiej po \u015blubie, ale wielokrotnie marnujemy pewne okazje, podczas kt\u00f3rych pojawiaj\u0105 si\u0119 na nowo, kiedy mo\u017cemy zaproponowa\u0107 im ponownie w atrakcyjny spos\u00f3b idea\u0142 ma\u0142\u017ce\u0144stwa chrze\u015bcija\u0144skiego i zbli\u017cy\u0107 ich do przestrzeni towarzyszenia. Mam na przyk\u0142ad na my\u015bli chrzest dziecka, pierwsz\u0105 Komuni\u0119 \u015bw., lub gdy uczestnicz\u0105 w pogrzebie lub \u015blubie krewnego lub przyjaciela. Niemal wszystkie ma\u0142\u017ce\u0144stwa ponownie pojawiaj\u0105 si\u0119 przy tych okazjach, kt\u00f3re mo\u017cna by lepiej wykorzysta\u0107. Innym sposobem kontaktu jest wizyta kol\u0119dowa w domach lub peregrynacja obrazu Matki Bo\u017cej, kt\u00f3re daj\u0105 mo\u017cliwo\u015b\u0107 rozwini\u0119cia dialogu duszpasterskiego na temat sytuacji rodziny. Przydatne mo\u017ce by\u0107 r\u00f3wnie\u017c powierzenie ma\u0142\u017ce\u0144stwom dojrzalszym zadania towarzyszenia ma\u0142\u017ce\u0144stwom m\u0142odszym w swoim s\u0105siedztwie, aby si\u0119 z nimi spotyka\u0142y, towarzyszy\u0142y w ich pocz\u0105tkach i zaproponowa\u0142y drog\u0119 rozwoju. Wraz z tempem wsp\u00f3\u0142czesnego \u017cycia, wi\u0119kszo\u015b\u0107 ma\u0142\u017ce\u0144stw nie jest gotowa na cz\u0119ste spotkania, a my nie mo\u017cemy ogranicza\u0107 si\u0119 do duszpasterstwa ma\u0142ych elit. Dzisiaj duszpasterstwo rodzin musi by\u0107 zasadniczo misyjne, wychodz\u0105ce, b\u0119d\u0105ce blisko ludzi, a nie sprowadza\u0107 si\u0119 do fabryki kurs\u00f3w, w kt\u00f3rych uczestniczy niewiele os\u00f3b.<\/p>\n\n\n\n

Rozja\u015bni\u0107 kryzysy, niepokoje i trudno\u015bci<\/p>\n\n\n\n

231. S\u0142owo nale\u017cy si\u0119 tym, kt\u00f3rzy w mi\u0142o\u015bci doprowadzili ju\u017c do dojrza\u0142o\u015bci nowe wino zar\u0119czyn. Kiedy wino si\u0119 zestarzeje z tym do\u015bwiadczeniem drogi, to w\u00f3wczas ukazuje si\u0119, rozkwita w ca\u0142ej swojej pe\u0142ni wierno\u015b\u0107 ma\u0142ych chwil \u017cycia. Jest to wierno\u015b\u0107 oczekiwania i cierpliwo\u015bci. Owa wierno\u015b\u0107 pe\u0142na wyrzecze\u0144 i rado\u015bci jakby rozkwita w wieku, w kt\u00f3rym wszystko staje si\u0119 \u201ezestarza\u0142e\u201d, a oczy ja\u015bniej\u0105, podziwiaj\u0105c dzieci swoich dzieci. Tak by\u0142o od pocz\u0105tku, ale teraz jest to \u015bwiadome, skonsolidowane i dojrza\u0142e w codziennym zaskoczeniu odkrywania dzie\u0144 po dniu, rok po roku. Jak naucza\u0142 \u015bw. Jan od Krzy\u017ca \u201eweterani mi\u0142o\u015bci s\u0105 ju\u017c wy\u0107wiczeni i wypr\u00f3bowani\u201d. Nie podlegaj\u0105 wi\u0119c \u201eni burzliwo\u015bci zmys\u0142\u00f3w, ni \u017cadnym zewn\u0119trznym zapa\u0142om nami\u0119tnym i ognistym, lecz w g\u0142\u0119bi duszy kosztuj\u0105 s\u0142odyczy wina mi\u0142o\u015bci w samej jego istocie, ju\u017c dojrza\u0142ego\u201d[253]<\/a>. Oznacza to, \u017ce s\u0105 zdolni do pokonywania razem kryzys\u00f3w i chwil trudnych, nie uciekaj\u0105c od wyzwa\u0144, ani nie ukrywaj\u0105c trudno\u015bci.<\/p>\n\n\n\n

Wyzwanie kryzys\u00f3w<\/p>\n\n\n\n

232. Historia rodziny nosi \u015blady wszelkiego rodzaju kryzys\u00f3w, kt\u00f3re s\u0105 r\u00f3wnie\u017c cz\u0119\u015bci\u0105 jej dramatycznego pi\u0119kna. Trzeba pom\u00f3c odkry\u0107, \u017ce przezwyci\u0119\u017cony kryzys nie prowadzi do mniej intensywnej relacji, ale do udoskonalenia, konsolidacji i dojrza\u0142o\u015bci wina jedno\u015bci. Nie \u017cyje si\u0119 razem po to, aby by\u0107 coraz mniej szcz\u0119\u015bliwymi, ale aby nauczy\u0107 si\u0119 by\u0107 szcz\u0119\u015bliwymi w nowy spos\u00f3b, wychodz\u0105c od mo\u017cliwo\u015bci otwartych przez nowy etap. Ka\u017cdy kryzys poci\u0105ga za sob\u0105 pewne uczenie si\u0119, kt\u00f3re pozwala na pog\u0142\u0119bienie intensywno\u015bci wsp\u00f3lnego \u017cycia, albo chocia\u017c znalezienie nowego znaczenia do\u015bwiadczenia ma\u0142\u017ce\u0144skiego. \u017badn\u0105 miar\u0105 nie wolno poddawa\u0107 si\u0119 rezygnacji i godzi\u0107 si\u0119 na opadanie, nieuchronne pogorszenie, na przeci\u0119tno\u015b\u0107, kt\u00f3r\u0105 trzeba znosi\u0107. Wr\u0119cz przeciwnie, kiedy ma\u0142\u017ce\u0144stwo podejmowane jest jako zadanie, kt\u00f3re poci\u0105ga za sob\u0105 tak\u017ce pokonywanie przeszk\u00f3d, to ka\u017cdy kryzys jest postrzegany jako okazja, aby si\u0119 spotka\u0107 i razem pi\u0107 najlepsze wino. Dobrze jest towarzyszy\u0107 ma\u0142\u017conkom, aby potrafili zaakceptowa\u0107 kryzysy, jakie mog\u0105 si\u0119 pojawi\u0107, podj\u0105\u0107 wyzwanie i wyznaczy\u0107 im miejsce w \u017cyciu rodzinnym. Do\u015bwiadczeni i uformowani ma\u0142\u017conkowie musz\u0105 by\u0107 gotowi towarzyszy\u0107 innym w tym odkryciu, tak aby kryzysy ich nie przera\u017ca\u0142y, ani nie prowadzi\u0142y ich do pochopnych decyzji. Ka\u017cdy kryzys kryje dobr\u0105 wiadomo\u015b\u0107, kt\u00f3r\u0105 trzeba umie\u0107 us\u0142ysze\u0107, wyt\u0119\u017caj\u0105c s\u0142uch serca.<\/p>\n\n\n\n

233. Natychmiastowa reakcja jest stawianiem oporu wobec wyzwania kryzysu, zaj\u0119ciem postawy obronnej, gdy czujemy, \u017ce wymyka si\u0119 spod naszej kontroli, poniewa\u017c ukazuje niedostatek naszego sposobu \u017cycia, a to nam przeszkadza.  Zatem u\u017cywa si\u0119 metody negowania problem\u00f3w, ukrywania ich, relatywizowania ich znaczenia, postawienia jedynie na up\u0142yw czasu. To jednak op\u00f3\u017ania rozwi\u0105zanie i prowadzi do zu\u017cywania sporej energii na daremne ukrywanie, kt\u00f3re jeszcze bardziej skomplikuje sprawy. Wi\u0119\u017a si\u0119 pogarsza, a  umacnia si\u0119 izolacja, kt\u00f3ra wyrz\u0105dza szkod\u0119 intymno\u015bci. W kryzysie, kt\u00f3rego nie podj\u0119to, najwi\u0119kszy uszczerbek ponosi wzajemna komunikacja. W ten spos\u00f3b, krok po kroku, \u201eosoba, kt\u00f3r\u0105 kocham\u201d staje si\u0119 \u201ekim\u015b, kto mi stale towarzyszy w \u017cyciu\u201d, potem jedynie \u201eojcem lub matk\u0105 moich dzieci\u201d, a na ko\u0144cu kim\u015b obcym.<\/p>\n\n\n\n

234. Aby stawi\u0107 czo\u0142o kryzysowi, trzeba by\u0107 obecnym. Jest to trudne, poniewa\u017c czasami ludzie si\u0119 izoluj\u0105, \u017ceby nie ukazywa\u0107 tego, co czuj\u0105, wycofuj\u0105 si\u0119 w ma\u0142ostkowe i z\u0142udne milczenie. W takich chwilach trzeba tworzy\u0107 przestrzenie, aby m\u00f3wi\u0107 z serca do serca. Problem polega na tym, \u017ce coraz trudniej rozmawia\u0107 ze sob\u0105 w ten spos\u00f3b w sytuacji kryzysowej, je\u015bli nigdy nie nauczyli\u015bmy si\u0119 tego czyni\u0107. Jest to prawdziwa sztuka, kt\u00f3rej uczymy si\u0119 w czasach spokoju, aby wprowadzi\u0107 j\u0105 w \u017cycie w czasach trudnych. Trzeba pom\u00f3c odkry\u0107 najbardziej ukryte przyczyny w sercach ma\u0142\u017conk\u00f3w i potraktowa\u0107 je jak por\u00f3d, kt\u00f3ry minie i pozostawi nowy skarb. Jednak odpowiedzi na przeprowadzone konsultacje wykazuj\u0105, \u017ce w sytuacjach trudnych lub krytycznych wi\u0119kszo\u015b\u0107 nie odwo\u0142uje si\u0119 do opieki duszpasterskiej, poniewa\u017c nie odczuwa, aby by\u0142a ona wszechstronna, sympatyczna, realistyczna, wpisana w realia \u017cyciowe. Dlatego staramy si\u0119 teraz podej\u015b\u0107 do kryzys\u00f3w ma\u0142\u017ce\u0144skich z takim spojrzeniem, kt\u00f3re nie pomija\u0142oby ich ci\u0119\u017caru b\u00f3lu i cierpienia.<\/p>\n\n\n\n

KRYZYSY<\/p>\n\n\n\n

235. Istniej\u0105 powszechne kryzysy, kt\u00f3re zazwyczaj maj\u0105 miejsce we wszystkich ma\u0142\u017ce\u0144stwach, jak kryzys pocz\u0105tk\u00f3w, kiedy musimy nauczy\u0107 si\u0119 pogodzi\u0107 r\u00f3\u017cnice i od\u0142\u0105czy\u0107 si\u0119 od rodzic\u00f3w; lub kryzys zwi\u0105zany z przybyciem dziecka, z jego nowymi wyzwaniami emocjonalnymi; kryzys wychowania dziecka, kt\u00f3re zmienia nawyki rodzic\u00f3w; kryzys wieku dojrzewania dziecka, kt\u00f3re wymaga wiele energii, destabilizuje rodzic\u00f3w i czasem przeciwstawia ich sobie; kryzys \u201epustego gniazda\u201d, kt\u00f3ry zmusza ma\u0142\u017conk\u00f3w do spojrzenia na siebie na nowo; kryzys spowodowany staro\u015bci\u0105 rodzic\u00f3w, wymagaj\u0105cych wi\u0119kszej obecno\u015bci, opieki i trudnych decyzji. S\u0105 to sytuacje wymagaj\u0105ce, wywo\u0142uj\u0105ce strach, poczucie winy, depresj\u0119 lub zm\u0119czenie, kt\u00f3re mog\u0105 powa\u017cnie wp\u0142yn\u0105\u0107 na ma\u0142\u017ce\u0144stwo.<\/p>\n\n\n\n

236. Do nich do\u0142\u0105czaj\u0105 si\u0119 kryzysy osobiste maj\u0105ce wp\u0142yw na ma\u0142\u017ce\u0144stwo, zwi\u0105zane z trudno\u015bciami gospodarczymi, w pracy, emocjonalnymi, spo\u0142ecznymi, duchowymi. Do\u0142\u0105czaj\u0105 si\u0119 do tego okoliczno\u015bci nieoczekiwane, kt\u00f3re mog\u0105 zak\u0142\u00f3ci\u0107 \u017cycie rodzinne i wymagaj\u0105 procesu przebaczenia i pojednania. W tej samej chwili, kiedy staramy si\u0119 podj\u0105\u0107 krok przebaczenia, ka\u017cdy musi si\u0119 zastanawia\u0107 z cich\u0105 pokor\u0105, czy nie stworzy\u0142 warunk\u00f3w, aby narazi\u0107 drug\u0105 osob\u0119 na pope\u0142nienie pewnych b\u0142\u0119d\u00f3w. Niekt\u00f3re rodziny doznaj\u0105 kl\u0119ski, gdy ma\u0142\u017conkowie nawzajem siebie oskar\u017caj\u0105, ale \u201edo\u015bwiadczenie pokazuje, \u017ce przy odpowiednim wsparciu i z jednaj\u0105cym dzia\u0142aniem \u0142aski znaczny procent kryzys\u00f3w ma\u0142\u017ce\u0144skich udaje si\u0119 przezwyci\u0119\u017cy\u0107 w spos\u00f3b zadowalaj\u0105cy. Podstawowym do\u015bwiadczeniem w \u017cyciu rodzinnym jest umiej\u0119tno\u015b\u0107 przebaczenia i poczucie, \u017ce otrzymali\u015bmy przebaczenie\u201d[254]<\/a>.  \u201eTrudna sztuka pojednania, kt\u00f3ra wymaga wsparcia \u0142aski, potrzebuje wielkodusznej wsp\u00f3\u0142pracy krewnych i znajomych, a niekiedy tak\u017ce pomocy zewn\u0119trznej i profesjonalnej\u201d[255]<\/a>.<\/p>\n\n\n\n

237. Cz\u0119stym si\u0119 sta\u0142o, \u017ce je\u015bli kto\u015b czuje, \u017ce nie otrzyma\u0142 tego, czego pragnie, albo je\u015bli nie realizuj\u0105 si\u0119 jego marzenia, to wydaje si\u0119 by\u0107 wystarczaj\u0105cym powodem, \u017ceby zako\u0144czy\u0107 ma\u0142\u017ce\u0144stwo. W ten spos\u00f3b nie b\u0119dzie trwa\u0142ego ma\u0142\u017ce\u0144stwa. Czasami, aby zdecydowa\u0107, \u017ce wszystko si\u0119 sko\u0144czy\u0142o wystarcza rozczarowanie, nieobecno\u015b\u0107 w chwili, gdy druga osoba by\u0142aby potrzebna, zraniona duma lub nieokre\u015blony l\u0119k. Istniej\u0105 sytuacje w\u0142a\u015bciwe nieuchronnej ludzkiej s\u0142abo\u015bci, kt\u00f3rym przypisuje si\u0119 zbyt du\u017cy \u0142adunek emocjonalny. Na przyk\u0142ad poczucie, \u017ce nie w pe\u0142ni nam odwzajemniono nasze uczucia, zazdro\u015b\u0107, r\u00f3\u017cnice, jakie mog\u0105 si\u0119 pojawi\u0107 mi\u0119dzy dwojgiem, atrakcyjno\u015b\u0107 wzbudzona przez inne osoby, nowe zainteresowania, kt\u00f3re maj\u0105 sk\u0142onno\u015b\u0107 do zaw\u0142adni\u0119cia sercem, zmiany fizyczne ma\u0142\u017conka oraz wiele innych rzeczy, kt\u00f3re bardziej ni\u017c zamach na mi\u0142o\u015b\u0107 s\u0105 okazj\u0105 zach\u0119caj\u0105c\u0105, aby po raz kolejny j\u0105 odtworzy\u0107.<\/p>\n\n\n\n

238. W takich okoliczno\u015bciach, niekt\u00f3rzy maj\u0105 dojrza\u0142o\u015b\u0107 niezb\u0119dn\u0105, aby odnowi\u0107 wyb\u00f3r drugiej osoby jako towarzysza drogi, pomimo ogranicze\u0144 relacji i godz\u0105 si\u0119 z faktem, \u017ce nie mo\u017ce ona spe\u0142ni\u0107 wszystkich upragnionych marze\u0144. Unikaj\u0105 uwa\u017cania siebie za jedynych m\u0119czennik\u00f3w, doceniaj\u0105 ma\u0142e lub ograniczone mo\u017cliwo\u015bci, jakie im oferuje \u017cycie rodzinne i d\u0105\u017c\u0105 do umocnienia zwi\u0105zku w konstrukcji wymagaj\u0105cej czasu i wysi\u0142ku. Uznaj\u0105 bowiem w g\u0142\u0119bi, \u017ce ka\u017cdy kryzys jest jakby nowym \u201etak\u201d, umo\u017cliwiaj\u0105cym, aby mi\u0142o\u015b\u0107 odradza\u0142a si\u0119 umocniona, przemieniona, dojrza\u0142a, bardziej rozumna. Wychodz\u0105c z kryzysu mamy odwag\u0119, by poszukiwa\u0107 g\u0142\u0119bokich przyczyn tego, co si\u0119 dzieje, ponownej negocjacji um\u00f3w podstawowych, znajdywania nowej r\u00f3wnowagi i przebycia razem nowego etapu. Z tak\u0105 postaw\u0105 sta\u0142ego otwarcia mo\u017cna stawi\u0107 czo\u0142o wielu trudnym sytuacjom! Ponadto, uznaj\u0105c, \u017ce pojednanie jest mo\u017cliwe, odkrywamy dzi\u015b, \u017ce \u201eszczeg\u00f3lnie pilna wydaje si\u0119 pos\u0142uga wobec tych os\u00f3b, kt\u00f3rych ma\u0142\u017ce\u0144stwo si\u0119 rozpad\u0142o\u201d[256]<\/a>.<\/p>\n\n\n\n

Stare zranienia<\/p>\n\n\n\n

239. Jest zrozumia\u0142e, \u017ce istnieje wiele trudno\u015bci w rodzinach, kiedy kt\u00f3ry\u015b z jej cz\u0142onk\u00f3w nie dojrza\u0142 w swoim sposobie nawi\u0105zywania relacji, poniewa\u017c nie uzdrowi\u0142 ran z jakiego\u015b etapu swego \u017cycia. \u0179le prze\u017cyte w\u0142asne dzieci\u0144stwo i m\u0142odo\u015b\u0107 s\u0105 wyl\u0119garni\u0105 kryzys\u00f3w osobistych, kt\u00f3re w ko\u0144cu maj\u0105 wp\u0142yw na ma\u0142\u017ce\u0144stwo. Je\u015bli wszyscy byliby osobami dojrzewaj\u0105cymi  normalnie, kryzysy by\u0142yby mniej cz\u0119ste i mniej bolesne. Faktem jest jednak, \u017ce czasami osoby potrzebuj\u0105, cho\u0107by w wieku czterdziestu lat, op\u00f3\u017anionego dojrzewania, kt\u00f3re powinny by\u0142y osi\u0105gn\u0105\u0107 pod koniec okresu m\u0142odzie\u0144czego. Czasami kochamy mi\u0142o\u015bci\u0105 egocentryczn\u0105, w\u0142a\u015bciw\u0105 dziecku, zatrzyman\u0105 na pewnej fazie, w kt\u00f3rej rzeczywisto\u015b\u0107 ulega zaburzeniu i \u017cyje si\u0119 kaprysem, i\u017c wszystko powinno kr\u0119ci\u0107 si\u0119 wok\u00f3\u0142 w\u0142asnego ja. Jest to mi\u0142o\u015b\u0107 niemo\u017cliwa do nasycenia, kt\u00f3ra krzyczy i p\u0142acze, kiedy nie otrzymuje tego, czego chce. Innym razem kocha si\u0119 mi\u0142o\u015bci\u0105, kt\u00f3ra zatrzyma\u0142a si\u0119 na etapie m\u0142odzie\u0144czego dojrzewania, naznaczonym konfrontacj\u0105, gorzk\u0105 krytyk\u0105, zwyczajem obwiniania innych, logik\u0105 uczu\u0107 i fantazji, gdzie inni powinni wype\u0142ni\u0107 nasze pustki lub popiera\u0107 nasze kaprysy.<\/p>\n\n\n\n

240. Wiele os\u00f3b ko\u0144czy swoje dzieci\u0144stwo, nigdy nie do\u015bwiadczywszy bycia kochanymi bezwarunkowo, a to rani ich zdolno\u015b\u0107 do obdarzania zaufaniem i dawania siebie. \u0179le prze\u017cyta relacja z w\u0142asnymi rodzicami i rodze\u0144stwem, kt\u00f3ra nigdy nie zosta\u0142a uzdrowiona, ujawnia si\u0119 na nowo i szkodzi \u017cyciu ma\u0142\u017ce\u0144skiemu. Trzeba wi\u0119c przej\u015b\u0107 przez proces wyzwolenia, kt\u00f3rego nigdy wcze\u015bniej nie podj\u0119to. Gdy relacje mi\u0119dzy ma\u0142\u017conkami dobrze nie funkcjonuj\u0105, zanim zostan\u0105 podj\u0119te wa\u017cne decyzje, trzeba si\u0119 upewni\u0107, czy ka\u017cdy przeszed\u0142 ten proces uzdrowienia swej historii. Wymaga to uznania potrzeby uzdrowienia, nieustannego proszenia o \u0142ask\u0119 przebaczenia i przebaczenia sobie, przyj\u0119cia pomocy, poszukiwania motywacji pozytywnych i ponownego pr\u00f3bowania zawsze od nowa. Ka\u017cdy musi by\u0107 bardzo szczery wobec siebie, aby uzna\u0107, \u017ce jego spos\u00f3b prze\u017cywania mi\u0142o\u015bci ma te elementy niedojrza\u0142o\u015bci. Nawet je\u015bli wydaje si\u0119 oczywiste, \u017ce ca\u0142a wina le\u017cy po stronie drugiej osoby, to nigdy nie jest mo\u017cliwe przezwyci\u0119\u017cenie kryzysu, gdy si\u0119 oczekuje, \u017ce tylko druga osoba si\u0119 zmieni. Trzeba r\u00f3wnie\u017c zada\u0107 sobie pytanie, odno\u015bnie do tego, co kto\u015b m\u00f3g\u0142by osobi\u015bcie rozwin\u0105\u0107 czy uleczy\u0107, aby pom\u00f3c przezwyci\u0119\u017cy\u0107 konflikt.<\/p>\n\n\n\n

Towarzyszy\u0107 po rozpadzie i rozwodzie<\/p>\n\n\n\n

241. W niekt\u00f3rych przypadkach, wzi\u0119cie pod uwag\u0119 swojej godno\u015bci i dobra dzieci narzuca postawienie stanowczego kresu nadmiernym roszczeniom drugiej osoby, wielkiej niesprawiedliwo\u015bci, przemocy lub chronicznemu brakowi szacunku. Trzeba przyzna\u0107, \u017ce \u201es\u0105 przypadki, w kt\u00f3rych separacja jest nieunikniona. Niekiedy mo\u017ce sta\u0107 si\u0119 wr\u0119cz z moralnego punktu widzenia konieczna, kiedy chodzi w\u0142a\u015bnie o to, by uchroni\u0107 s\u0142abszego ma\u0142\u017conka lub ma\u0142e dzieci przed powa\u017cniejszymi ranami, powodowanymi przez zn\u0119canie si\u0119 i przemoc, upokorzenia i wyzysk, obco\u015b\u0107 i oboj\u0119tno\u015b\u0107\u201d[257]<\/a>. Jednak \u201enale\u017cy j\u0105 uzna\u0107 za \u015brodek ostateczny, kiedy ju\u017c wszelkie rozs\u0105dne oddzia\u0142ywania oka\u017c\u0105 si\u0119 daremne\u201d[258]<\/a>.<\/p>\n\n\n\n

242. Ojcowie wskazali, \u017ce \u201eszczeg\u00f3lne rozeznanie jest niezb\u0119dne do duszpasterskiego towarzyszenia osobom \u017cyj\u0105cym w separacji, rozwiedzionym i opuszczonym. Trzeba przede wszystkim wys\u0142ucha\u0107 i dowarto\u015bciowa\u0107 cierpienie tych, kt\u00f3rzy do\u015bwiadczyli niesprawiedliwie separacji, rozwodu lub porzucenia albo zostali zmuszeni, wskutek maltretowania przez wsp\u00f3\u0142ma\u0142\u017conka, do zerwania po\u017cycia. Wybaczenie doznanej niesprawiedliwo\u015bci nie jest \u0142atwe, ale jest drog\u0105, kt\u00f3r\u0105 umo\u017cliwia \u0142aska. St\u0105d wyp\u0142ywa konieczno\u015b\u0107 duszpasterstwa pojednania i po\u015bredniczenia tak\u017ce za pomoc\u0105 wyspecjalizowanych o\u015brodk\u00f3w konsultacyjnych, kt\u00f3re winny powsta\u0107 w diecezjach\u201d[259]<\/a>. Jednocze\u015bnie, \u201eosoby rozwiedzione, kt\u00f3re jednak nie zawar\u0142y nowego zwi\u0105zku ma\u0142\u017ce\u0144skiego, b\u0119d\u0105ce cz\u0119sto \u015bwiadkami wierno\u015bci ma\u0142\u017ce\u0144skiej, trzeba zach\u0119ca\u0107 do znajdywania w Eucharystii pokarmu, kt\u00f3ry wspiera je w ich stanie. Lokalna wsp\u00f3lnota i duszpasterze winni towarzyszy\u0107 tym osobom z trosk\u0105, zw\u0142aszcza dzieciom lub gdy s\u0105 w sytuacji powa\u017cnego ub\u00f3stwa\u201d[260]<\/a>. Rozpad ma\u0142\u017ce\u0144stwa staje si\u0119 bardziej traumatyczny i bolesny, gdy mamy do czynienie z ub\u00f3stwem, bo jest znacznie mniej \u015brodk\u00f3w na przeorientowanie \u017cycia. Osoba uboga, kt\u00f3ra traci ochronne \u015brodowisko rodzinne, jest podw\u00f3jnie nara\u017cona na porzucenie i wszelkiego rodzaju zagro\u017cenia dla swej integralno\u015bci.<\/p>\n\n\n\n

243. Wa\u017cne, aby osoby rozwiedzione, \u017cyj\u0105ce w nowych zwi\u0105zkach odczuwa\u0142y, \u017ce s\u0105 cz\u0119\u015bci\u0105 Ko\u015bcio\u0142a, \u017ce \u201enie s\u0105 ekskomunikowane\u201d i nie s\u0105 traktowane jako takie, bo zawsze tworz\u0105 wsp\u00f3lnot\u0119 ko\u015bcieln\u0105[261]<\/a>. Sytuacje te \u201ewymagaj\u0105 uwa\u017cnego rozeznania i towarzyszenia im z wielkim szacunkiem, unikaj\u0105c wszelkiego j\u0119zyka i postawy, kt\u00f3re da\u0142yby im odczu\u0107, \u017ce s\u0105 dyskryminowani, oraz popierania ich udzia\u0142u w \u017cyciu wsp\u00f3lnoty. Troska o te osoby nie jest dla wsp\u00f3lnoty chrze\u015bcija\u0144skiej os\u0142abieniem jej wiary i jej \u015bwiadectwa o nierozerwalno\u015bci ma\u0142\u017ce\u0144skiej, ale raczej w trosce tej wyra\u017ca ona sw\u0105 mi\u0142o\u015b\u0107\u201d[262]<\/a>.<\/p>\n\n\n\n

244. Z drugiej strony wielu Ojc\u00f3w \u201epodkre\u015bli\u0142o potrzeb\u0119 uczynienia jeszcze bardziej dost\u0119pnymi i sprawnymi, by\u0107 mo\u017ce ca\u0142kowicie darmowymi, procedur stwierdzenia przypadk\u00f3w niewa\u017cno\u015bci [ma\u0142\u017ce\u0144stwa]\u201d[263]<\/a>. Opiesza\u0142o\u015b\u0107 procesu irytuje i nu\u017cy ludzi. Moje niedawne dwa dokumenty na ten temat[264]<\/a> doprowadzi\u0142y do uproszczenia procedur dla ewentualnej deklaracji niewa\u017cno\u015bci ma\u0142\u017ce\u0144stwa. Poprzez nie chcia\u0142em te\u017c \u201ewyra\u017anie stwierdzi\u0107, \u017ce biskup osobi\u015bcie w swoim Ko\u015bciele, w kt\u00f3rym jest ustanowiony pasterzem i g\u0142ow\u0105, tym samym jest s\u0119dzi\u0105 wobec wiernych, kt\u00f3rzy zostali mu powierzeni\u201d[265]<\/a>. \u201eZastosowanie tych dokument\u00f3w stanowi zatem wielk\u0105 odpowiedzialno\u015b\u0107 dla ordynariuszy diecezjalnych, wezwanych, aby osobi\u015bcie os\u0105dza\u0107 pewne sprawy, a w ka\u017cdym przypadku zapewni\u0107 \u0142atwiejszy dost\u0119p wiernych do ko\u015bcielnego wymiaru sprawiedliwo\u015bci. Wi\u0105\u017ce si\u0119 to z przygotowaniem dostatecznej liczby pracownik\u00f3w, duchownych i \u015bwieckich, kt\u00f3rzy po\u015bwi\u0119ciliby si\u0119 priorytetowo tej s\u0142u\u017cbie ko\u015bcielnej. Trzeba te\u017c b\u0119dzie zapewni\u0107 osobom \u017cyj\u0105cym w separacji czy ma\u0142\u017ce\u0144stwom prze\u017cywaj\u0105cym kryzys pos\u0142ug\u0119 informacji, doradztwa i mediacji, powi\u0105zan\u0105 z duszpasterstwem rodzinnym, z kt\u00f3rej mog\u0142yby korzysta\u0107 tak\u017ce osoby przed dochodzeniem wst\u0119pnym procesu ma\u0142\u017ce\u0144skiego (por. Mitis Iudex, art. 2-3)\u201d[266]<\/a>.<\/p>\n\n\n\n

245. Ojcowie synodalni podkre\u015blili r\u00f3wnie\u017c \u201eskutki separacji lub rozwodu dla dzieci, kt\u00f3re w ka\u017cdym wypadku s\u0105 niewinnymi ofiarami takiej sytuacji\u201d[267]<\/a>. Ponad wszelkie rozwa\u017cania, jakie chciano by poczyni\u0107, s\u0105 one pierwsz\u0105 trosk\u0105, kt\u00f3rej nie mo\u017ce przys\u0142ania\u0107 \u017caden inny interes lub cel. Rodzic\u00f3w \u017cyj\u0105cych w separacji b\u0142agam: \u201enigdy, nigdy, nigdy nie traktujcie dzieci jak zak\u0142adnik\u00f3w! Rozeszli\u015bcie si\u0119 z powodu licznych trudno\u015bci i przyczyn, \u017cycie wystawi\u0142o was na t\u0119 pr\u00f3b\u0119, lecz niech ci\u0119\u017car tej separacji nie spada na dzieci, niech nie b\u0119d\u0105 one u\u017cywane jako zak\u0142adnicy przeciwko drugiemu ma\u0142\u017conkowi, niech wzrastaj\u0105 s\u0142ysz\u0105c, \u017ce mama m\u00f3wi dobrze o tacie, cho\u0107 nie s\u0105 razem, i \u017ce tato m\u00f3wi dobrze o mamie\u201d[268]<\/a>. Czym\u015b nieodpowiedzialnym jest niszczenie obrazu ojca lub matki, aby pozyska\u0107 uczucia dziecka, aby zem\u015bci\u0107 si\u0119 lub broni\u0107, bo to zniszczy \u017cycie wewn\u0119trzne tego dziecka i spowoduje rany trudne do uleczenia.<\/p>\n\n\n\n

246. Ko\u015bci\u00f3\u0142, cho\u0107 rozumie sytuacje konfliktowe, przez jakie musz\u0105 przej\u015b\u0107 ma\u0142\u017conkowie, nie mo\u017ce przesta\u0107 by\u0107 g\u0142osem najs\u0142abszych, kt\u00f3rymi s\u0105 cierpi\u0105ce dzieci, cz\u0119sto w milczeniu. Pytam si\u0119, czy dzi\u015b, \u201emimo naszej pozornie rozwini\u0119tej wra\u017cliwo\u015bci i wszystkich naszych wyrafinowanych analiz psychologicznych, nie stali\u015bmy si\u0119 nieczuli na rany w duszy dzieci? […] Czy czujemy ci\u0119\u017car g\u00f3ry, kt\u00f3ra przyt\u0142acza dusz\u0119 dziecka w rodzinach, w kt\u00f3rych osoby \u017ale si\u0119 do siebie odnosz\u0105 i wyrz\u0105dzaj\u0105 sobie krzywd\u0119, a w ko\u0144cu zrywaj\u0105 wi\u0119\u017a wierno\u015bci ma\u0142\u017ce\u0144skiej?\u201d[269]<\/a>. Takie z\u0142e do\u015bwiadczenia nie pomagaj\u0105 tym dzieciom w dojrzewaniu, aby mog\u0142y by\u0107 zdolne do podj\u0119cia zobowi\u0105za\u0144 definitywnych. Z tego wzgl\u0119du wsp\u00f3lnoty chrze\u015bcija\u0144skie nie powinny pozostawia\u0107 samym sobie rozwiedzionych rodzic\u00f3w \u017cyj\u0105cych w nowym zwi\u0105zku. Wr\u0119cz przeciwnie, powinny ich w\u0142\u0105cza\u0107 i towarzyszy\u0107 im w ich roli wychowawczej. Bo \u201ejak mogliby\u015bmy zaleca\u0107 tym rodzicom, by robili, co w ich mocy, a\u017ceby wychowywa\u0107 dzieci do \u017cycia chrze\u015bcija\u0144skiego przez dawanie przyk\u0142adu przekonanej i praktykowanej wiary, gdyby\u015bmy trzymali ich z dala od \u017cycia wsp\u00f3lnoty, jakby byli ekskomunikowani? Trzeba post\u0119powa\u0107 w taki spos\u00f3b, by nie dok\u0142ada\u0107 dodatkowych ci\u0119\u017car\u00f3w do tych, kt\u00f3re dzieci w tych sytuacjach ju\u017c musz\u0105 d\u017awiga\u0107!\u201d[270]<\/a>. Pomoc rodzicom w leczeniu ich ran i ich duchowe przyj\u0119cie jest r\u00f3wnie\u017c dobre dla dzieci, kt\u00f3re potrzebuj\u0105 rodzinnego oblicza Ko\u015bcio\u0142a, kt\u00f3ry je przyjmuje w tym traumatycznym do\u015bwiadczeniu. Rozw\u00f3d jest z\u0142em i bardzo niepokoj\u0105cy jest wzrost liczby rozwod\u00f3w. Z tego wzgl\u0119du niew\u0105tpliwie naszym najwa\u017cniejszym zadaniem duszpasterskim w odniesieniu do rodzin jest umocnienie mi\u0142o\u015bci i pomaganie w leczeniu ran, aby\u015bmy mogli zapobiec poszerzaniu si\u0119 tego dramatu naszych czas\u00f3w.<\/p>\n\n\n\n

Pewne skomplikowane sytuacje<\/p>\n\n\n\n

247. \u201eKwestie zwi\u0105zane z ma\u0142\u017ce\u0144stwami mieszanymi wymagaj\u0105 szczeg\u00f3lnej uwagi. Ma\u0142\u017ce\u0144stwa pomi\u0119dzy katolikami a innymi ochrzczonymi \u00abju\u017c dzi\u0119ki swej szczeg\u00f3lnej fizjonomii, zawieraj\u0105 wiele element\u00f3w, kt\u00f3re nale\u017cy docenia\u0107 i rozwija\u0107 tak z uwagi na ich wewn\u0119trzn\u0105 warto\u015b\u0107, jak r\u00f3wnie\u017c ze wzgl\u0119du na ewentualny wk\u0142ad, kt\u00f3ry mog\u0105 wnie\u015b\u0107 w ruch ekumeniczny\u00bb. W tym celu \u00abtrzeba stara\u0107 si\u0119 […] o serdeczn\u0105 wsp\u00f3\u0142prac\u0119 pomi\u0119dzy duchownym katolickim i niekatolickim, poczynaj\u0105c od przygotowania do ma\u0142\u017ce\u0144stwa i \u015blubu\u00bb (Familiaris consortio, 78). Odno\u015bnie do wsp\u00f3lnego uczestnictwa w Eucharystii przypominamy, \u017ce \u00abdecyzj\u0119 o dopuszczeniu, lub nie, niekatolickiej strony ma\u0142\u017ce\u0144stwa do komunii eucharystycznej winno si\u0119 podj\u0105\u0107 zgodnie z og\u00f3lnymi normami istniej\u0105cymi w tej dziedzinie, zar\u00f3wno w odniesieniu do chrze\u015bcijan wschodnich, jak te\u017c do innych chrze\u015bcijan, uwzgl\u0119dniaj\u0105c przy tym t\u0119 szczeg\u00f3ln\u0105 sytuacj\u0119 przyjmowania sakramentu ma\u0142\u017ce\u0144stwa chrze\u015bcija\u0144skiego przez dwie osoby ochrzczone. Chocia\u017c ma\u0142\u017conkowie w ma\u0142\u017ce\u0144stwie mieszanym maj\u0105 wsp\u00f3lne sakramenty chrztu i ma\u0142\u017ce\u0144stwa, udzia\u0142 w Eucharystii mo\u017ce by\u0107 tu tylko wyj\u0105tkowy i powinno si\u0119 w ka\u017cdym przypadku zachowywa\u0107 normy podane ni\u017cej\u00bb (Papieska Rada ds. Popierania Jedno\u015bci Chrze\u015bcijan, Dyrektorium w sprawie realizacji zasad i norm dotycz\u0105cych ekumenizmu, 25 marca 1993, 159-160)\u201d[271]<\/a>.   <\/p>\n\n\n\n

248. \u201eMa\u0142\u017ce\u0144stwa, gdzie wyst\u0119puje r\u00f3\u017cnica religii, stanowi\u0105 uprzywilejowane miejsce dialogu mi\u0119dzyreligijnego […]. Wi\u0105\u017c\u0105 si\u0119 ze szczeg\u00f3lnymi trudno\u015bciami, zar\u00f3wno w odniesieniu do to\u017csamo\u015bci chrze\u015bcija\u0144skiej rodziny, jak i wychowania religijnego dzieci […]. Wzrastaj\u0105ca w krajach misyjnych, a nawet w krajach o d\u0142ugiej tradycji chrze\u015bcija\u0144skiej liczba rodzin sk\u0142adaj\u0105cych si\u0119 z ma\u0142\u017conk\u00f3w, pomi\u0119dzy kt\u00f3rymi wyst\u0119puje r\u00f3\u017cnica religii, domaga si\u0119 pilnego zapewnienia opieki duszpasterskiej, zr\u00f3\u017cnicowanej w zale\u017cno\u015bci od r\u00f3\u017cnych kontekst\u00f3w spo\u0142ecznych i kulturowych. W niekt\u00f3rych krajach, gdzie nie ma wolno\u015bci religijnej, ma\u0142\u017conek chrze\u015bcija\u0144ski, aby m\u00f3c si\u0119 pobra\u0107, zmuszony jest do przej\u015bcia na inn\u0105 religi\u0119, i nie mo\u017ce zawrze\u0107 ma\u0142\u017ce\u0144stwa kanonicznego z zachowaniem r\u00f3\u017cnicy religii ani ochrzci\u0107 dzieci. Musimy zatem podkre\u015bli\u0107 konieczno\u015b\u0107, aby wolno\u015b\u0107 religijna by\u0142a przestrzegana w odniesieniu do wszystkich\u201d[272]<\/a>. \u201eAby konstruktywnie radzi\u0107 sobie z r\u00f3\u017cnorodno\u015bci\u0105 dotycz\u0105c\u0105 wiary, nale\u017cy zwr\u00f3ci\u0107 szczeg\u00f3ln\u0105 uwag\u0119 na osoby, kt\u00f3re jednocz\u0105 si\u0119 w takich ma\u0142\u017ce\u0144stwach, nie tylko w okresie poprzedzaj\u0105cym \u015blub. Szczeg\u00f3lne wyzwania napotykaj\u0105 ma\u0142\u017ce\u0144stwa i rodziny, w kt\u00f3rych jeden z partner\u00f3w jest katolikiem a druga strona osob\u0105 niewierz\u0105c\u0105. W takich przypadkach trzeba \u015bwiadczy\u0107 o zdolno\u015bci Ewangelii do wej\u015bcia w te sytuacje, aby umo\u017cliwi\u0107 edukacj\u0119 dzieci w wierze chrze\u015bcija\u0144skiej\u201d[273]<\/a>.   <\/p>\n\n\n\n

249. \u201eSzczeg\u00f3lne trudno\u015bci stanowi\u0105 sytuacje dotycz\u0105ce dost\u0119pu do chrztu os\u00f3b, kt\u00f3re znajduj\u0105 si\u0119 w skomplikowanej sytuacji ma\u0142\u017ce\u0144skiej. Chodzi o osoby, kt\u00f3re zawar\u0142y trwa\u0142y zwi\u0105zek ma\u0142\u017ce\u0144ski w okresie, kiedy przynajmniej jedna z nich nie zna\u0142a wiary chrze\u015bcija\u0144skiej. Biskupi s\u0105 powo\u0142ani, aby w tych przypadkach dokona\u0107 rozeznania duszpasterskiego wsp\u00f3\u0142miernego do duchowego dobra tych os\u00f3b\u201d[274]<\/a>. <\/p>\n\n\n\n

250. Ko\u015bci\u00f3\u0142 przyswaja sobie postaw\u0119 Pana Jezusa, kt\u00f3ry w bezgranicznej mi\u0142o\u015bci ofiarowa\u0142 samego siebie ka\u017cdemu cz\u0142owiekowi bez wyj\u0105tku[275]<\/a>. Wraz z Ojcami synodalnymi zwr\u00f3ci\u0142em uwag\u0119 na sytuacj\u0119 rodzin, kt\u00f3re prze\u017cywaj\u0105 do\u015bwiadczenie posiadania w swoim gronie osoby o sk\u0142onno\u015bci homoseksualnej \u2013 do\u015bwiadczenie nie\u0142atwe ani dla rodzic\u00f3w, ani dla dzieci. Dlatego chcemy przede wszystkim potwierdzi\u0107, \u017ce ka\u017cda osoba, niezale\u017cnie od swojej sk\u0142onno\u015bci seksualnej, musi by\u0107 szanowana w swej godno\u015bci i przyj\u0119ta z szacunkiem, z trosk\u0105, by unikn\u0105\u0107 \u00abjakichkolwiek oznak nies\u0142usznej dyskryminacji\u00bb\u201d[276]<\/a>, a zw\u0142aszcza wszelkich form agresji i przemocy. W odniesieniu do rodzin, nale\u017cy natomiast zapewni\u0107 im pe\u0142ne szacunku towarzyszenie, aby osoby o sk\u0142onno\u015bci homoseksualnej mia\u0142y konieczn\u0105 pomoc w zrozumieniu i pe\u0142nej realizacji woli Bo\u017cej w ich \u017cyciu[277]<\/a>.<\/p>\n\n\n\n

251. W trakcie dyskusji na temat godno\u015bci i misji rodziny, Ojcowie synodalni zauwa\u017cyli, \u017ce \u201eodno\u015bnie do projekt\u00f3w zr\u00f3wnywania zwi\u0105zk\u00f3w os\u00f3b homoseksualnych z ma\u0142\u017ce\u0144stwem, nie istnieje \u017cadna podstawa do por\u00f3wnywania czy zak\u0142adania analogii, nawet dalekiej, mi\u0119dzy zwi\u0105zkami homoseksualnymi a planem Bo\u017cym dotycz\u0105cym ma\u0142\u017ce\u0144stwa i rodziny\u201d. To niedopuszczalne, \u201eaby Ko\u015bcio\u0142y lokalne doznawa\u0142y nacisk\u00f3w w tej materii oraz aby organizmy mi\u0119dzynarodowe uzale\u017cnia\u0142y pomoc finansow\u0105 dla kraj\u00f3w ubogich od wprowadzenia praw ustanawiaj\u0105cych \u00abma\u0142\u017ce\u0144stwo\u00bb mi\u0119dzy osobami tej samej p\u0142ci\u201d[278]<\/a>. <\/p>\n\n\n\n

252. Rodziny niepe\u0142ne cz\u0119sto bior\u0105 si\u0119 z sytuacji, gdy \u201eojcowie lub matki biologiczne, nigdy nie chcieli po\u0142\u0105czy\u0107 si\u0119 w \u017cyciu rodzinnym, z sytuacji przemocy, gdy jedno z rodzic\u00f3w zosta\u0142o zmuszone do ucieczki razem z dzie\u0107mi, \u015bmierci jednego z rodzic\u00f3w, porzucenia rodziny przez jednego z rodzic\u00f3w, a tak\u017ce innych sytuacji. Niezale\u017cnie od przyczyny, rodzic, kt\u00f3ry mieszka z dzieckiem musi znale\u017a\u0107 wsparcie i pokrzepienie innych rodzin, kt\u00f3re tworz\u0105 wsp\u00f3lnot\u0119 chrze\u015bcija\u0144sk\u0105, a tak\u017ce ze strony parafialnych organ\u00f3w duszpasterskich. Rodziny te s\u0105 cz\u0119sto dodatkowo gn\u0119bione z powodu powa\u017cnych problem\u00f3w ekonomicznych, niepewno\u015bci pracy, trudno\u015bci w utrzymaniu dzieci, braku mieszkania\u201d[279]<\/a>.<\/p>\n\n\n\n

Gdy \u015bmier\u0107 wbija swoje \u017c\u0105d\u0142o<\/p>\n\n\n\n

253. Czasami \u017cycie rodzinne staje wobec wyzwania \u015bmierci osoby bliskiej. Nie mo\u017cemy pomin\u0105\u0107 oferowania \u015bwiat\u0142a wiary, \u017ceby towarzyszy\u0107 rodzinom cierpi\u0105cym w takich chwilach[280]<\/a>. Opuszczenie rodziny, kiedy rani j\u0105 \u015bmier\u0107, by\u0142oby brakiem mi\u0142osierdzia, zaprzepaszczeniem szansy duszpasterskiej, a taka postawa mog\u0142aby nam zamkn\u0105\u0107 drzwi na ka\u017cde inne dzia\u0142anie ewangelizacyjne.<\/p>\n\n\n\n

254. Rozumiem udr\u0119k\u0119 tych, kt\u00f3rzy stracili osob\u0119 bardzo mi\u0142owan\u0105, wsp\u00f3\u0142ma\u0142\u017conka, z kt\u00f3rym dzielili tak wiele. Sam Jezus wzruszy\u0142 si\u0119 i zap\u0142aka\u0142 podczas \u017ca\u0142obnego czuwania po \u015bmierci przyjaciela (J 11, 33.35). A jak\u017ce nie rozumie\u0107 \u017calu tych, kt\u00f3rzy stracili dziecko? Bowiem utrata \u201eniejako zatrzymuje czas: otwiera otch\u0142a\u0144, kt\u00f3ra poch\u0142ania przesz\u0142o\u015b\u0107, a tak\u017ce przysz\u0142o\u015b\u0107. […] A niekiedy wr\u0119cz obci\u0105\u017ca si\u0119 win\u0105 Boga. Ile os\u00f3b \u2013 ja je rozumiem \u2013 gniewa si\u0119 na Boga\u201d[281]<\/a>. \u201eWdowie\u0144stwo jest do\u015bwiadczeniem szczeg\u00f3lnie trudnym […]. Niekt\u00f3rzy, gdy przychodzi na nich to do\u015bwiadczenie, potrafi\u0105 skoncentrowa\u0107 swe energie, z jeszcze wi\u0119kszym po\u015bwi\u0119ceniem, na swoich dzieciach i wnukach, odnajduj\u0105c w tym wyrazie mi\u0142o\u015bci now\u0105 misj\u0119 edukacyjn\u0105. [… ] Ci, kt\u00f3rzy nie mog\u0105 liczy\u0107 na obecno\u015b\u0107 cz\u0142onk\u00f3w rodziny, kt\u00f3rym mogliby si\u0119 po\u015bwi\u0119ci\u0107 i od kt\u00f3rych mogliby otrzyma\u0107 mi\u0142o\u015b\u0107 i blisko\u015b\u0107, powinni by\u0107 wspierani przez wsp\u00f3lnot\u0119 chrze\u015bcija\u0144sk\u0105 ze szczeg\u00f3ln\u0105 wra\u017cliwo\u015bci\u0105 i dyspozycyjno\u015bci\u0105, zw\u0142aszcza je\u017celi znajduj\u0105 si\u0119 w warunkach n\u0119dzy\u201d[282]<\/a>.<\/p>\n\n\n\n

255. Zazwyczaj \u017ca\u0142oba po zmar\u0142ych trwa do\u015b\u0107 d\u0142ugo, a kiedy duszpasterz pragnie towarzyszy\u0107 w tym procesie, musi dostosowa\u0107 si\u0119 do potrzeb ka\u017cdego z jej etap\u00f3w. Ca\u0142y proces jest poprzecinany pytaniami: dotycz\u0105cymi przyczyn \u015bmierci, odno\u015bnie do tego, co mo\u017cna by\u0142o zrobi\u0107, co prze\u017cywa\u0142a dana osoba w chwili poprzedzaj\u0105cej \u015bmier\u0107. Poprzez szczer\u0105 i cierpliw\u0105 drog\u0119 modlitwy i uwolnienia wewn\u0119trznego powraca pok\u00f3j. W pewnym punkcie \u017ca\u0142oby trzeba pom\u00f3c w odkryciu, \u017ce my, kt\u00f3rzy utracili\u015bmy ukochan\u0105 osob\u0119, mamy jeszcze do wype\u0142nienia pewn\u0105 misj\u0119 i \u017ce nie warto przed\u0142u\u017ca\u0107 cierpienia, jakby by\u0142o ono aktem ho\u0142du. Osoba mi\u0142owana nie potrzebuje naszego cierpienia, ani te\u017c nie jest dla niej pochlebstwem burzenie naszego \u017cycia. Nie jest tak\u017ce najlepszym wyrazem mi\u0142o\u015bci wspominanie jej i wymienianie ca\u0142y czas, poniewa\u017c oznacza to trwanie w przywi\u0105zaniu do pewnej przesz\u0142o\u015bci, kt\u00f3ra ju\u017c nie istnieje, a nie mi\u0142o\u015bci realnej osoby, kt\u00f3ra jest teraz po tamtej stronie. Jej obecno\u015b\u0107 fizyczna nie jest ju\u017c mo\u017cliwa, ale je\u015bli \u015bmier\u0107 jest czym\u015b pot\u0119\u017cnym, to \u201ejak \u015bmier\u0107 pot\u0119\u017cna jest mi\u0142o\u015b\u0107\u201d (Pnp 8, 6). Mi\u0142o\u015b\u0107 ma intuicj\u0119, kt\u00f3ra pozwala jej s\u0142ucha\u0107 bez d\u017awi\u0119k\u00f3w i widzie\u0107 w niewidzialnym. Nie oznacza to wyobra\u017cania sobie ukochanej osoby, tak\u0105 jaka by\u0142a, ale umiej\u0119tno\u015b\u0107 zaakceptowania jej przemienionej, takiej jak\u0105 jest teraz. Jezus zmartwychwsta\u0142y, kiedy jego przyjaci\u00f3\u0142ka Maria chcia\u0142a Go zatrzyma\u0107 na si\u0142\u0119, poprosi\u0142, by Go nie dotyka\u0142a (por. J 20, 17),  aby j\u0105 doprowadzi\u0107 na inne spotkanie.<\/p>\n\n\n\n

256. Pociesza nas \u015bwiadomo\u015b\u0107, \u017ce nie istnieje ca\u0142kowite zniszczenie tych, kt\u00f3rzy umieraj\u0105, a wiara nas zapewnia, \u017ce zmartwychwsta\u0142y Pan nigdy nas nie opu\u015bci. W ten spos\u00f3b mo\u017cemy zapobiec, aby \u015bmier\u0107 \u201ezatru\u0142a nasze \u017cycie, by unicestwi\u0142a nasze uczucia, by wtr\u0105ci\u0142a nas w najmroczniejsz\u0105 otch\u0142a\u0144\u201d[283]<\/a>. Biblia m\u00f3wi o Bogu, kt\u00f3ry stworzy\u0142 nas z mi\u0142o\u015bci, i \u017ce uczyni\u0142 nas takimi, i\u017c nasze \u017cycie nie ko\u0144czy si\u0119 \u015bmierci\u0105 (por. Mdr 3, 2-3). \u015aw. Pawe\u0142 m\u00f3wi o spotkaniu z Chrystusem, bezpo\u015brednio po \u015bmierci: \u201epragn\u0119 odej\u015b\u0107, a by\u0107 z Chrystusem\u201d (Flp 1, 23). Z Nim, po \u015bmierci czeka nas to, co B\u00f3g przygotowa\u0142 tym, kt\u00f3rzy Go mi\u0142uj\u0105 (1 Kor 2, 9). Pi\u0119knie wyra\u017ca to prefacja liturgii za zmar\u0142ych: \u201echo\u0107 nas zasmuca nieunikniona konieczno\u015b\u0107 \u015bmierci, znajdujemy pociech\u0119 w obietnicy przysz\u0142ej nie\u015bmiertelno\u015bci. Albowiem \u017cycie Twoich wiernych, o Panie, zmienia si\u0119, ale si\u0119 nie ko\u0144czy\u201d. Bowiem \u201enasi bliscy nie znikn\u0119li w mrokach nico\u015bci: nadzieja daje nam pewno\u015b\u0107, \u017ce s\u0105 oni w dobrych i silnych r\u0119kach Boga\u201d[284]<\/a>.<\/p>\n\n\n\n

257. Jednym ze sposob\u00f3w komunikowania si\u0119 z bliskimi, kt\u00f3rzy zmarli jest modlitwa za nich[285]<\/a>. Biblia m\u00f3wi, \u017ce \u201emodlitwa za zmar\u0142ych\u201d jest \u201emy\u015bl\u0105 \u015bwi\u0119t\u0105 i pobo\u017cn\u0105\u201d (2 Mch 12, 44-45). Modlitwa za zmar\u0142ych \u201enie tylko mo\u017ce im pom\u00f3c, lecz tak\u017ce sprawia, \u017ce staje si\u0119 skuteczne ich wstawiennictwo za nami\u201d[286]<\/a>. Apokalipsa przedstawia m\u0119czennik\u00f3w wstawiaj\u0105cych si\u0119 za tymi, kt\u00f3rzy cierpi\u0105 niesprawiedliwo\u015b\u0107 na ziemi (por. Ap 6, 9-11), w solidarno\u015bci z tym pielgrzymuj\u0105cym \u015bwiatem. Niekt\u00f3rzy \u015bwi\u0119ci, przed \u015bmierci\u0105, pocieszali swoich bliskich, obiecuj\u0105c im, \u017ce b\u0119d\u0105 blisko, aby im pomaga\u0107. \u015aw. Teresa z Lisieux obiecywa\u0142a, \u017ce b\u0119dzie nadal czyni\u0107 dobro z Nieba[287]<\/a>. \u015aw. Dominik twierdzi\u0142, \u017ce \u201eb\u0119dzie bardziej u\u017cyteczny po \u015bmierci […] b\u0119dzie skuteczniej pomaga\u0142 ni\u017c za \u017cycia\u201d[288]<\/a>.  S\u0105 to wi\u0119zy mi\u0142o\u015bci[289]<\/a>, bo \u201e\u0142\u0105czno\u015b\u0107 pielgrzym\u00f3w z bra\u0107mi, kt\u00f3rzy zasn\u0119li w pokoju Chrystusowym, bynajmniej nie ustaje, przeciwnie, […] umacnia si\u0119 jeszcze dzi\u0119ki wzajemnemu udzielaniu sobie d\u00f3br duchowych\u201d[290]<\/a>.<\/p>\n\n\n\n

258. Je\u015bli zaakceptujemy \u015bmier\u0107, to mo\u017cemy si\u0119 na ni\u0105 przygotowa\u0107. Drog\u0105 jest  wzrastanie w mi\u0142o\u015bci wobec tych, kt\u00f3rzy pod\u0105\u017caj\u0105 wraz z nami, a\u017c do dnia, w kt\u00f3rym \u201e\u015bmierci ju\u017c odt\u0105d nie b\u0119dzie. Ani \u017ca\u0142oby, ni krzyku, ni trudu\u201d (Ap 21, 4). W ten spos\u00f3b przygotujemy si\u0119 tak\u017ce na spotkanie naszych bliskich, kt\u00f3rzy zmarli. Tak jak Jezus da\u0142 matce syna, kt\u00f3ry zmar\u0142 (por. \u0141k 7, 15), to samo uczyni z nami. Nie marnujmy energii zatrzymuj\u0105c si\u0119 przez ca\u0142e lata w przesz\u0142o\u015bci. Im lepiej \u017cyjemy na tej ziemi, tym wi\u0119cej szcz\u0119\u015bcia b\u0119dziemy mogli dzieli\u0107 z naszymi najbli\u017cszymi w niebie. Im bardziej uda si\u0119 nam dojrze\u0107 i rozwin\u0105\u0107 si\u0119, tym wi\u0119cej pi\u0119knych rzeczy b\u0119dziemy mogli wnie\u015b\u0107 na niebia\u0144sk\u0105 uczt\u0119.<\/p>\n\n\n\n

Rozdzia\u0142 VII<\/p>\n\n\n\n

Umocni\u0107 wychowanie dzieci<\/p>\n\n\n\n

259. Rodzice zawsze wp\u0142ywaj\u0105 na rozw\u00f3j moralny swoich dzieci, na dobre i na z\u0142e. Dlatego najlepiej, je\u015bli zaakceptuj\u0105 t\u0119 nieuniknion\u0105 odpowiedzialno\u015b\u0107 i wype\u0142niaj\u0105 j\u0105 \u015bwiadomie, entuzjastycznie, rozs\u0105dnie i we w\u0142a\u015bciwy spos\u00f3b. Pragn\u0119 szczeg\u00f3lnie zatrzyma\u0107 si\u0119 na tej kwestii, poniewa\u017c ta wychowawcza rola rodziny jest wa\u017cna i sta\u0142a si\u0119 bardzo skomplikowana.<\/p>\n\n\n\n

Gdzie s\u0105 dzieci?<\/p>\n\n\n\n

260. Rodzina nie mo\u017ce zrezygnowa\u0107 z bycia miejscem wsparcia, towarzyszenia, prowadzenia, chocia\u017c musi na nowo odkrywa\u0107 swoje metody i znajdowa\u0107 nowe \u015brodki. Musi wzi\u0105\u0107 pod uwag\u0119, na co mog\u0105 by\u0107 nara\u017cone jej dzieci. W tym celu nie mo\u017ce unika\u0107 pyta\u0144 o to, kim s\u0105 ci, kt\u00f3rzy zajmuj\u0105 si\u0119 zapewnianiem im zabawy i rozrywki, kt\u00f3rzy wchodz\u0105 do ich dom\u00f3w przez ekrany, kim s\u0105 ci, kt\u00f3rym je powierza, aby je prowadzili w wolnym czasie. Tylko chwile, jakie z nimi sp\u0119dzamy, rozmawiaj\u0105c z prostot\u0105 i mi\u0142o\u015bci\u0105 o rzeczach wa\u017cnych i stwarzanie przez nas godnych mo\u017cliwo\u015bci, kt\u00f3re mog\u0142yby wype\u0142ni\u0107 ich czas wolny, pozwalaj\u0105 na unikni\u0119cie szkodliwej inwazji. Czuwanie jest zawsze konieczne. Pozostawienie ich samym sobie nigdy nie prowadzi do niczego dobrego. Rodzice powinni ukierunkowywa\u0107 i przestrzega\u0107 dzieci i m\u0142odzie\u017c, aby umia\u0142y sobie poradzi\u0107 z sytuacjami, w jakich mog\u0105 si\u0119 znale\u017a\u0107, jak na przyk\u0142ad zagro\u017cenia agresj\u0105, wykorzystaniem lub narkomani\u0105.<\/p>\n\n\n\n

261. Jednak obsesja nie wychowuje i nie mo\u017cna mie\u0107 kontroli nad wszystkimi sytuacjami, kt\u00f3re mog\u0105 zdarzy\u0107 si\u0119 dziecku. Zachowuje tutaj swoj\u0105 wa\u017cno\u015b\u0107 zasada, \u017ce \u201eczas jest wa\u017cniejszy ni\u017c przestrze\u0144\u201d[291]<\/a>. Oznacza to, \u017ce wa\u017cniejsze jest generowanie proces\u00f3w ni\u017c dominacja przestrzeni. Je\u015bli rodzic ma obsesj\u0119, by wiedzie\u0107, gdzie jest dziecko i chce kontrolowa\u0107 ka\u017cdy jego ruch, to b\u0119dzie si\u0119 stara\u0142 jedynie zapanowa\u0107 nad jego przestrzeni\u0105. W ten spos\u00f3b nie wychowa go, ani nie umocni, nie przygotuje go do stawienia czo\u0142a wyzwaniom. Liczy si\u0119 przede wszystkim to, aby zrodzi\u0107 w dziecku z wielk\u0105 mi\u0142o\u015bci\u0105 procesy dojrzewaniaw jego wolno\u015bci, uczeniu si\u0119, kompleksowym rozwoju, piel\u0119gnowaniu prawdziwej autonomii. Tylko w ten spos\u00f3b dziecko b\u0119dzie mia\u0142o w sobie cechy, kt\u00f3rych potrzebuje, aby umie\u0107 si\u0119 broni\u0107 oraz dzia\u0142a\u0107 inteligentnie i przebiegle w trudnych okoliczno\u015bciach. Zatem wielkim pytaniem nie jest, gdzie fizycznie jest dziecko, z kim przebywa w danej chwili, ale gdzie jest w sensie egzystencjalnym, gdzie si\u0119 mie\u015bci z punktu widzenia swoich przekona\u0144, swoich cel\u00f3w, swoich pragnie\u0144, swoich plan\u00f3w \u017cyciowych. Dlatego pytam rodzic\u00f3w: \u201eCzy staramy si\u0119 zrozumie\u0107, \u00abgdzie\u00bb naprawd\u0119 s\u0105 dzieci w swojej w\u0119dr\u00f3wce? Gdzie naprawd\u0119 jest ich dusza, czy wiemy? A przede wszystkim \u2013 czy chcemy to wiedzie\u0107?\u201d[292]<\/a>.<\/p>\n\n\n\n

262. Gdyby dojrza\u0142o\u015b\u0107 by\u0142a jedynie rozwijaniem czego\u015b, co jest ju\u017c obecne w kodzie genetycznym, nie by\u0142oby wiele do zrobienia. Roztropno\u015b\u0107, dobry os\u0105d sytuacji i zdrowy rozs\u0105dek nie zale\u017c\u0105 od czysto ilo\u015bciowych czynnik\u00f3w wzrostu, ale od ca\u0142ego \u0142a\u0144cucha element\u00f3w, kt\u00f3re si\u0119 syntetyzuj\u0105 we wn\u0119trzu jednostki; a dok\u0142adniej w centrum jej wolno\u015bci. Nieuchronne jest to, \u017ce ka\u017cde dziecko zaskakuje nas planami wyp\u0142ywaj\u0105cymi z tej wolno\u015bci, \u0142ami\u0105cymi nasze schematy, i to dobrze, \u017ce tak si\u0119 dzieje. Wychowanie poci\u0105ga za sob\u0105 zadanie krzewienia odpowiedzialnej wolno\u015bci, kt\u00f3ra w punktach kluczowych potrafi podejmowa\u0107 decyzje rozs\u0105dne i inteligentne; wychowanie os\u00f3b, kt\u00f3re bez zastrze\u017ce\u0144 rozumiej\u0105, \u017ce ich \u017cycie i \u017cycie ich wsp\u00f3lnot spoczywa w ich  r\u0119kach, i \u017ce ta wolno\u015b\u0107 jest ogromnym darem.<\/p>\n\n\n\n

Etyczna edukacja dzieci<\/p>\n\n\n\n

263. O ile rodzice potrzebuj\u0105 szko\u0142y, aby swoim dzieciom zapewni\u0107 edukacj\u0119 podstawow\u0105, to nie mog\u0105 ca\u0142kowicie przekaza\u0107 innym ich formacji moralnej. Rozw\u00f3j emocjonalny i etyczny osoby wymaga fundamentalnego do\u015bwiadczenia: przekonania, \u017ce nasi rodzice s\u0105 godni zaufania. Stanowi to obowi\u0105zek edukacyjny: zrodzenie z mi\u0142o\u015bci\u0105 i \u015bwiadectwem ufno\u015bci w dzieciach, inspirowanie w nich mi\u0142uj\u0105cego szacunku. Kiedy dziecko ju\u017c nie czuje, \u017ce jest cenne dla swoich rodzic\u00f3w, pomimo tego, \u017ce nie jest doskona\u0142e lub nie dostrzega, \u017ce otaczaj\u0105 je prawdziw\u0105 trosk\u0105, w\u00f3wczas powstaj\u0105 w nim g\u0142\u0119bokie rany, powoduj\u0105ce wiele trudno\u015bci w jego dojrzewaniu. Ta nieobecno\u015b\u0107, to emocjonalne zaniedbanie, powoduje g\u0142\u0119bsze cierpienie ni\u017c ewentualne napomnienie, jakie mog\u0142oby otrzyma\u0107 z powodu z\u0142ego dzia\u0142ania.<\/p>\n\n\n\n

264. Zadanie rodzic\u00f3w obejmuje wychowanie woli oraz rozwijanie dobrych nawyk\u00f3w i emocjonalnych sk\u0142onno\u015bci ku dobru. Oznacza to, \u017ce pojawiaj\u0105 si\u0119 po\u017c\u0105dane zachowania, kt\u00f3rych trzeba si\u0119 nauczy\u0107 i sk\u0142onno\u015bci wymagaj\u0105ce dojrzewania. Zawsze jednak jest to proces, kt\u00f3ry zmierza od niedoskona\u0142o\u015bci ku wi\u0119kszej pe\u0142ni. Pragnienie, aby dostosowa\u0107 si\u0119 do spo\u0142ecze\u0144stwa lub zdolno\u015b\u0107 do wyrzeczenia si\u0119 natychmiastowej satysfakcji, aby dostosowa\u0107 si\u0119 do pewnej normy i zapewni\u0107 sobie dobre wsp\u00f3\u0142\u017cycie jest ju\u017c samo w sobie warto\u015bci\u0105 pocz\u0105tkow\u0105, stwarzaj\u0105c\u0105 dyspozycj\u0119, by wznie\u015b\u0107 si\u0119 nast\u0119pnie ku wy\u017cszym warto\u015bciom. Kszta\u0142towanie moralne powinno dokonywa\u0107 si\u0119 zawsze za pomoc\u0105 metod aktywnych i dialogu edukacyjnego, anga\u017cuj\u0105cych wra\u017cliwo\u015b\u0107 i j\u0119zyk w\u0142a\u015bciwy dzieciom. Ponadto, kszta\u0142towanie to powinno si\u0119 dokonywa\u0107 w spos\u00f3b indukcyjny, aby dziecko mog\u0142o samo doj\u015b\u0107 do odkrycia znaczenia  pewnych warto\u015bci, zasad i norm, a nie poprzez narzucanie ich jako niepodwa\u017calnych prawd.<\/p>\n\n\n\n

265. By dobrze dzia\u0142a\u0107 nie wystarcza \u201ew\u0142a\u015bciwie oceni\u0107\u201d lub jasno wiedzie\u0107, co nale\u017cy czyni\u0107, ale trzeba wiedzie\u0107, co ma znaczenie priorytetowe. Cz\u0119sto jeste\u015bmy niekonsekwentni wzgl\u0119dem naszych osobistych przekona\u0144, nawet je\u015bli s\u0105 one sta\u0142e. Jakkolwiek sumienie dyktuje nam okre\u015blony os\u0105d moralny, czasami wi\u0119ksz\u0105 w\u0142adz\u0119 maj\u0105 inne rzeczy, kt\u00f3re nas poci\u0105gaj\u0105, je\u015bli nie uda\u0142o nam si\u0119 doj\u015b\u0107 do tego, aby dobro zrozumiane przez umys\u0142 zakorzeni\u0142o si\u0119 w nas jako g\u0142\u0119boka sk\u0142onno\u015b\u0107 emocjonalna, jako zami\u0142owanie do dobra, kt\u00f3re ma wi\u0119ksze znaczenie ni\u017c inne atrakcje i pozwala nam dostrzec, \u017ce to, co poj\u0119li\u015bmy jako dobro, jest tak\u017ce dobrem \u201edla nas\u201d tu i teraz. Skuteczna formacja etyczna oznacza ukazanie osobie, jak bardzo dobre dzia\u0142anie jest tak\u017ce korzystne dla niej samej. Dzi\u015b cz\u0119sto nieskuteczne jest proszenie o co\u015b, co wymaga wysi\u0142ku i wyrzeczenia, bez wyra\u017anego ukazania dobra, kt\u00f3re mo\u017cna w ten spos\u00f3b osi\u0105gn\u0105\u0107.<\/p>\n\n\n\n

266. Konieczne jest rozwijanie sprawno\u015bci. R\u00f3wnie\u017c nawyki nabyte w wieku dzieci\u0119cym odgrywaj\u0105 rol\u0119 pozytywn\u0105, pomagaj\u0105c, aby przyswojone sobie wielkie warto\u015bci przek\u0142ada\u0142y si\u0119 na zdrowe i sta\u0142e zachowania zewn\u0119trzne. Kto\u015b mo\u017ce mie\u0107 uczucia towarzyskie i dobre nastawienie do innych, ale je\u015bli przez d\u0142ugi czas nie przyzwyczai\u0142 si\u0119 na skutek nalega\u0144 doros\u0142ych, by m\u00f3wi\u0107 \u201epoprosz\u0119\u201d, \u201eczy mog\u0119?\u201d, \u201edzi\u0119kuj\u0119\u201d, to jego dobre nastawienie wewn\u0119trzne nie prze\u0142o\u017cy si\u0119 \u0142atwo na te wyra\u017cenia. Umocnienie woli i powtarzanie pewnych dzia\u0142a\u0144 buduj\u0105 post\u0119powanie moralne, a bez \u015bwiadomego, dobrowolnego i docenianego powtarzania pewnych dobrych zachowa\u0144, nie udaje si\u0119 wykszta\u0142towa\u0107 takiego post\u0119powania. Motywacje czy atrakcyjno\u015b\u0107, jakie odczuwamy wobec okre\u015blonej warto\u015bci, nie staj\u0105 si\u0119 cnot\u0105 bez tych w\u0142a\u015bciwie umotywowanych akt\u00f3w.<\/p>\n\n\n\n

267. Wolno\u015b\u0107 jest czym\u015b wspania\u0142ym, ale mo\u017cna j\u0105 utraci\u0107. Edukacja moralna jest kultywowaniem wolno\u015bci poprzez postanowienia, motywacje, zastosowania praktyczne, bod\u017ace, nagrody, przyk\u0142ady, wzory, symbole, refleksje, zach\u0119ty, korygowanie sposobu dzia\u0142ania i dialogi pomagaj\u0105ce osobom w rozwijaniu tych sta\u0142ych zasad wewn\u0119trznych, kt\u00f3re mog\u0105 popycha\u0107 do spontanicznego czynienia dobra. Cnota jest przekonaniem, kt\u00f3re przekszta\u0142ci\u0142o si\u0119 w wewn\u0119trzn\u0105 i stabiln\u0105 zasad\u0119 dzia\u0142ania. \u017bycie cnotami buduje zatem wolno\u015b\u0107, umacnia j\u0105 i wychowuje, chroni\u0105c osob\u0119 przed staniem si\u0119 niewolnikiem dehumanizuj\u0105cych i aspo\u0142ecznych sk\u0142onno\u015bci kompulsywnych. Bowiem sama godno\u015b\u0107 cz\u0142owieka wymaga, aby ka\u017cdy \u201edzia\u0142a\u0142 wed\u0142ug \u015bwiadomego i wolnego wyboru, to znaczy osobi\u015bcie, poruszony i kierowany od wewn\u0105trz\u201d[293]<\/a>.<\/p>\n\n\n\n

Warto\u015b\u0107 sankcji jako bod\u017aca<\/p>\n\n\n\n

268. Niezb\u0119dne jest r\u00f3wnie\u017c uwra\u017cliwienie dziecka czy nastolatka, \u017ce z\u0142e dzia\u0142ania maj\u0105 swoje konsekwencje. Trzeba obudzi\u0107 zdolno\u015b\u0107 postawienia si\u0119 w sytuacji innej osoby i wyrazi\u0107 skruch\u0119 z powodu jej cierpienia, gdy wyrz\u0105dzi\u0142o si\u0119 jej z\u0142o. Niekt\u00f3re sankcje \u2013 wobec agresywnych zachowa\u0144 antyspo\u0142ecznych \u2013 mog\u0105 cz\u0119\u015bciowo spe\u0142nia\u0107 ten cel. Wa\u017cne jest zdecydowane kierowanie dziecka, aby prosi\u0142o o przebaczenie i naprawi\u0142o szkody wyrz\u0105dzone innym. Gdy proces wychowawczy ukazuje swoje owoce w dojrzewaniu wolno\u015bci osobistej, w\u00f3wczas samo dziecko w pewnym momencie zacznie uznawa\u0107 z wdzi\u0119czno\u015bci\u0105, \u017ce dobrem by\u0142o dla niego wzrastanie w danej rodzinie, a tak\u017ce znoszenie wymaga\u0144 stawianych przez proces formacyjny.<\/p>\n\n\n\n

269. Napomnienie jest bod\u017acem, je\u015bli r\u00f3wnocze\u015bnie docenia si\u0119 i uznaje wysi\u0142ki oraz kiedy dziecko odkrywa, \u017ce jego rodzice podtrzymuj\u0105 cierpliw\u0105 ufno\u015b\u0107. Dziecko napomniane z mi\u0142o\u015bci\u0105 czuje, \u017ce jest w kr\u0119gu zainteresowania, dostrzega, \u017ce jest kim\u015b, spostrzega, i\u017c jego rodzice uznaj\u0105 jego mo\u017cliwo\u015bci.  Nie wymaga to, aby rodzice byli nieskazitelni, ale by byli w stanie pokornie uzna\u0107 swoje ograniczenia i okaza\u0107 swoje osobiste wysi\u0142ki, ku temu, by by\u0107 lepszymi. Jednak \u015bwiadectwem, kt\u00f3rego dzieci potrzebuj\u0105 ze strony rodzic\u00f3w, jest to, by nie ulegali i nie dawali si\u0119 ponie\u015b\u0107 z\u0142o\u015bci. Dziecko, kt\u00f3re pope\u0142nia z\u0142y czyn musi by\u0107 napomniane, ale nigdy jako wr\u00f3g, czy kto\u015b na kim roz\u0142adowywana jest w\u0142asna agresywno\u015b\u0107. Ponadto, osoba doros\u0142a powinna uzna\u0107, \u017ce niekt\u00f3re wyst\u0119pki zwi\u0105zane s\u0105 z krucho\u015bci\u0105 i ograniczeniami w\u0142a\u015bciwymi wiekowi. Dlatego szkodliwa by\u0142aby postawa nieustannie karz\u0105ca, kt\u00f3ra nie pomog\u0142aby w dostrze\u017ceniu zr\u00f3\u017cnicowanej powagi dzia\u0142a\u0144, powoduj\u0105c zniech\u0119cenie i podra\u017cnienie: \u201eojcowie, nie pobudzajcie do gniewu waszych dzieci\u201d (Ef 6, 4; por. Kol 3, 21).<\/p>\n\n\n\n

270. Wa\u017cne, aby dyscyplina nie sta\u0142a si\u0119 okaleczeniem pragnienia, ale by\u0142a bod\u017acem, by zawsze i\u015b\u0107 dalej. Jak po\u0142\u0105czy\u0107 dyscyplin\u0119 z dynamizmem wewn\u0119trznym? Jak sprawi\u0107, by dyscyplina by\u0142a ograniczeniem konstruktywnym procesu, kt\u00f3ry powinno podj\u0105\u0107 dziecko, a nie murem, kt\u00f3ry by go niweczy\u0142 czy wymiarem edukacji, kt\u00f3ry by go uniemo\u017cliwia\u0142? Trzeba umie\u0107 znale\u017a\u0107 r\u00f3wnowag\u0119 mi\u0119dzy dwiema r\u00f3wnie szkodliwymi skrajno\u015bciami. Jedn\u0105 by\u0142oby usi\u0142owanie budowania \u015bwiata na miar\u0119 pragnie\u0144 dziecka, kt\u00f3re dorasta czuj\u0105c si\u0119 podmiotem praw, ale nie obowi\u0105zk\u00f3w. Inn\u0105 skrajno\u015bci\u0105 by\u0142oby ukierunkowanie go ku \u017cyciu bez \u015bwiadomo\u015bci swej godno\u015bci, swej unikalnej to\u017csamo\u015bci i swych praw, w udr\u0119ce obowi\u0105zk\u00f3w i przymusie realizacji pragnie\u0144 innych os\u00f3b.<\/p>\n\n\n\n

Cierpliwy realizm<\/p>\n\n\n\n

271. Edukacja moralna oznacza proszenie dziecka lub nastolatka tylko o te rzeczy, kt\u00f3re nie stanowi\u0105 dla niego nieproporcjonalnego po\u015bwi\u0119cenia, wymaganie tylko tyle wysi\u0142ku, ile nie spowoduje uraz\u00f3w lub dzia\u0142a\u0144 czysto przymusowych. Normaln\u0105 drog\u0105 jest proponowanie ma\u0142ych krok\u00f3w, kt\u00f3re mog\u0105 by\u0107 zrozumiane, zaakceptowane i docenione, i poci\u0105gaj\u0105 za sob\u0105 proporcjonalne wyrzeczenie. Natomiast domagaj\u0105c si\u0119 zbyt wiele, nic si\u0119 nie zyska. Osoba, skoro tylko b\u0119dzie mog\u0142a uwolni\u0107 si\u0119 od w\u0142adzy, prawdopodobnie przestanie dobrze czyni\u0107.<\/p>\n\n\n\n

272. Formacja etyczna czasami budzi wzgard\u0119 z powodu do\u015bwiadcze\u0144 porzucenia, rozczarowania, brak\u00f3w emocjonalnych lub z\u0142ego obrazu rodzic\u00f3w. Na warto\u015bci etyczne rzucaj\u0105 sw\u00f3j cie\u0144 wypaczone obrazy postaci ojca czy matki, lub s\u0142abo\u015bci doros\u0142ych. Dlatego trzeba pom\u00f3c m\u0142odzie\u017cy w urzeczywistnianiu analogii: warto\u015bci s\u0105 realizowane zw\u0142aszcza przez pewne osoby bardzo przyk\u0142adne, ale s\u0105 te\u017c realizowane niedoskonale i w r\u00f3\u017cnym stopniu. Poniewa\u017c opory m\u0142odzie\u017cy s\u0105 \u015bci\u015ble powi\u0105zane ze z\u0142ymi do\u015bwiadczeniami, trzeba jej jednocze\u015bnie pomaga\u0107 w przebywaniu drogi uleczenia tego poranionego \u015bwiata wewn\u0119trznego, aby mog\u0142a zyska\u0107 zrozumienie i pojednanie z osobami i spo\u0142ecze\u0144stwem.<\/p>\n\n\n\n

273. Gdy proponujemy warto\u015bci, trzeba i\u015b\u0107 krok po kroku, czyni\u0107 post\u0119py na r\u00f3\u017cne sposoby, w zale\u017cno\u015bci od wieku i konkretnych mo\u017cliwo\u015bci os\u00f3b, nie usi\u0142uj\u0105c stosowa\u0107 sztywnych i niezmiennych metod. Cenny wk\u0142ad psychologii i nauk pedagogicznych wskazuje na potrzeb\u0119 procesu stopniowego w osi\u0105ganiu zmiany zachowa\u0144, ale tak\u017ce, i\u017c wolno\u015b\u0107 wymaga ukierunkowania i bod\u017ac\u00f3w, poniewa\u017c pozostawiona sama sobie nie mo\u017ce zapewni\u0107 dojrzewania. Wolno\u015b\u0107 umieszczona w konkretnym kontek\u015bcie, realna, jest ograniczona i uwarunkowana. Nie jest to czysta mo\u017cliwo\u015b\u0107 wyboru dobra z ca\u0142kowit\u0105 spontaniczno\u015bci\u0105. Nie zawsze odpowiednio dokonuje si\u0119 rozr\u00f3\u017cnienia mi\u0119dzy aktem \u201edobrowolnym\u201d a aktem \u201ewolnym\u201d. Kto\u015b mo\u017ce chcie\u0107 co\u015b z\u0142ego z wielk\u0105 si\u0142\u0105 woli, ale z powodu nieodpartej pasji lub z\u0142ego wychowania. W tym przypadku jego decyzja jest zdecydowanie dobrowolna, nie jest sprzeczna z nastawieniem jego woli, ale nie jest wolna, bo nie wybranie tego z\u0142a sta\u0142o si\u0119 dla niego niemal niemo\u017cliwe. Tak si\u0119 dzieje w przypadku na\u0142ogowego narkomana. Kiedy pragnie narkotyku, to ze wszystkich si\u0142, ale jest tak uzale\u017cniony, \u017ce w danej chwili nie jest w stanie podj\u0105\u0107 innej decyzji. Dlatego jego decyzja jest dobrowolna, ale nie jest wolna. Nie ma sensu \u201epozwolenie, aby swobodnie wybiera\u0142\u201d, poniewa\u017c w rzeczywisto\u015bci nie mo\u017ce wybra\u0107, a nara\u017cenie go na narkotyk jedynie powi\u0119ksza jego uzale\u017cnienie. Potrzebuje pomocy innych oraz procesu wychowawczego.<\/p>\n\n\n\n

\u017bycie rodzinne jako kontekst wychowawczy<\/p>\n\n\n\n

274. Rodzina jest pierwsz\u0105 szko\u0142\u0105 warto\u015bci ludzkich, w kt\u00f3rej mo\u017cna si\u0119 nauczy\u0107 dobrego korzystania z wolno\u015bci. Istniej\u0105 sk\u0142onno\u015bci, kt\u00f3re rozwin\u0119\u0142y si\u0119 w dzieci\u0144stwie, przenikaj\u0105ce g\u0142\u0119bi\u0119 prywatno\u015bci osoby i pozostaj\u0105ce na ca\u0142e \u017cycie jako emocje pozytywne wobec pewnej warto\u015bci lub jako spontaniczne odrzucenie pewnych zachowa\u0144. Wiele os\u00f3b dzia\u0142a przez ca\u0142e \u017cycie w pewien spos\u00f3b, poniewa\u017c uznaj\u0105 go za cenny, gdy\u017c przyswoi\u0142y go sobie od dzieci\u0144stwa, jakby na drodze osmozy: \u201etak mnie nauczono\u201d, \u201eto mi wpojono\u201d. W \u015brodowisku rodzinnym mo\u017cna r\u00f3wnie\u017c uczy\u0107 si\u0119 rozeznawa\u0107 w spos\u00f3b krytyczny przes\u0142ania p\u0142yn\u0105ce z r\u00f3\u017cnych \u015brodk\u00f3w komunikacji spo\u0142ecznej. Niestety, cz\u0119sto wp\u0142yw program\u00f3w telewizyjnych lub pewnych form reklamy oddzia\u0142uje negatywnie i os\u0142abia warto\u015bci otrzymane w \u017cyciu rodzinnym.<\/p>\n\n\n\n

275. W obecnej epoce, w kt\u00f3rej panuj\u0105 niepok\u00f3j i po\u015bpiech technologiczny, niezwykle wa\u017cnym zadaniem rodzin jest wychowywanie zdolno\u015bci oczekiwania. Nie chodzi o zabranianie dzieciom zabawy na urz\u0105dzeniach elektronicznych, ale znalezienie sposobu zrodzenia w nich zdolno\u015bci do odr\u00f3\u017cniania odmiennej logiki i nie stosowania pr\u0119dko\u015bci cyfrowej we wszystkich dziedzinach \u017cycia. Odroczenie nie oznacza zaprzeczenia pragnienia, ale od\u0142o\u017cenie jego zaspokojenia. Kiedy dzieci lub nastolatki nie s\u0105 wychowane, aby przyj\u0105\u0107, \u017ce pewne rzeczy musz\u0105 poczeka\u0107, to staj\u0105 si\u0119 aroganckie, podporz\u0105dkowuj\u0105ce wszystko zaspokojeniu swoich dora\u017anych potrzeb i dorastaj\u0105 z wad\u0105: \u201echc\u0119 wszystko i natychmiast\u201d. Jest to wielkie oszustwo, kt\u00f3re nie sprzyja wolno\u015bci, ale j\u0105 zatruwa. Kiedy natomiast wychowujemy, aby nauczy\u0107 odk\u0142adania pewnych rzeczy i poczekania na stosown\u0105 chwil\u0119, to uczymy w\u00f3wczas, co znaczy by\u0107 panem samego siebie, niezale\u017cnym od swoich impuls\u00f3w. Tak wi\u0119c, gdy dziecko do\u015bwiadcza, \u017ce potrafi wzi\u0105\u0107 za siebie odpowiedzialno\u015b\u0107, to zwi\u0119ksza si\u0119 jego samoocena. Jedocze\u015bnie uczy to je szanowania wolno\u015bci innych. Oczywi\u015bcie nie oznacza to \u017c\u0105dania od dzieci, aby dzia\u0142a\u0142y jak osoby doros\u0142e, ale nie mo\u017cna te\u017c lekcewa\u017cy\u0107 ich zdolno\u015bci do wzrastania w dojrzewaniu odpowiedzialnej wolno\u015bci. W zdrowej rodzinie to uczenie dokonuje si\u0119 w spos\u00f3b zwyczajny poprzez wymogi wsp\u00f3\u0142\u017cycia rodzinnego.<\/p>\n\n\n\n

276. Rodzina jest \u015brodowiskiem podstawowej socjalizacji, poniewa\u017c jest pierwszym miejscem, gdzie uczymy si\u0119 stawa\u0107 wobec innych, wys\u0142uchiwa\u0107 si\u0119 nawzajem, dzieli\u0107 si\u0119, wspiera\u0107, szanowa\u0107, pomaga\u0107, \u017cy\u0107 jedni z drugimi. Funkcj\u0105 edukacji jest wzbudzenie poczucia \u015bwiata i spo\u0142ecze\u0144stwa jako \u201e\u015brodowiska rodzinnego\u201d, jest wychowanie do umiej\u0119tno\u015bci \u201eprzebywania\u201d poza granicami swego domu. W kontek\u015bcie rodzinnym uczymy si\u0119 odnajdywania blisko\u015bci, opieku\u0144czo\u015bci, pozdrawiania si\u0119 nawzajem. Tu \u0142amie si\u0119 pierwszy kr\u0105g \u015bmiertelnego egoizmu, aby uzna\u0107, \u017ce \u017cyjemy obok innych, z innymi, kt\u00f3rzy s\u0105 godni naszej uwagi, naszej \u017cyczliwo\u015bci, naszej mi\u0142o\u015bci. Nie ma wi\u0119zi spo\u0142ecznej bez tego pierwszego codziennego wymiaru, niemal mikroskopijnego: przebywanie razem w blisko\u015bci, mijaj\u0105c si\u0119 ze sob\u0105 w r\u00f3\u017cnych porach dnia, martwi\u0105c si\u0119 o to, co dotyka nas wszystkich, spiesz\u0105c sobie nawzajem z pomoc\u0105 w ma\u0142ych codziennych sprawach. Rodzina musi wynajdywa\u0107 ka\u017cdego dnia nowe sposoby promowania wzajemnego szacunku.<\/p>\n\n\n\n

277. W \u015brodowisku domowym mo\u017cna r\u00f3wnie\u017c przemy\u015ble\u0107 nawyki  konsumpcyjne, aby razem zatroszczy\u0107 si\u0119 o wsp\u00f3lny dom: \u201eRodzina odgrywa g\u0142\u00f3wn\u0105 rol\u0119 w ekologii integralnej, poniewa\u017c jest podstawowym podmiotem spo\u0142ecznym, w kt\u00f3rego wn\u0119trzu zawieraj\u0105 si\u0119 dwie podstawowe zasady ludzkiej cywilizacji na ziemi: zasada wsp\u00f3lnoty i zasada p\u0142odno\u015bci\u201d[294]<\/a>. Podobnie trudne i ci\u0119\u017ckie chwile \u017cycia rodzinnego mog\u0105 mie\u0107 du\u017ce znaczenie wychowawcze. Dzieje si\u0119 tak na przyk\u0142ad, gdy przychodzi choroba: \u201eW obliczu choroby r\u00f3wnie\u017c w rodzinie pojawiaj\u0105 si\u0119 trudno\u015bci, kt\u00f3rych powodem jest ludzka s\u0142abo\u015b\u0107. Lecz na og\u00f3\u0142 w okresie choroby umacniaj\u0105 si\u0119 wi\u0119zi rodzinne. […] Wychowanie, w kt\u00f3rym chroni si\u0119 przed wra\u017cliwo\u015bci\u0105 na ludzk\u0105 chorob\u0119, powoduje osch\u0142o\u015b\u0107 serca. I sprawia, \u017ce dzieci staj\u0105 si\u0119 \u00abznieczulone\u00bb na cierpienie innych, niezdolne do zmierzenia si\u0119 z cierpieniem i do\u015bwiadczania ogranicze\u0144\u201d[295]<\/a>.<\/p>\n\n\n\n

278. Spotkanie edukacyjne mi\u0119dzy rodzicami a dzie\u0107mi mo\u017ce by\u0107 u\u0142atwione lub utrudnione przez coraz bardziej zaawansowane technologie komunikacji i rozrywki. Kiedy s\u0105 one dobrze u\u017cywane, mog\u0105 pomaga\u0107 w \u0142\u0105czeniu cz\u0142onk\u00f3w rodziny pomimo odleg\u0142o\u015bci. Kontakty mog\u0105 by\u0107 cz\u0119ste i pomaga\u0107 w rozwi\u0105zywaniu trudno\u015bci[296]<\/a>. Jednak musi by\u0107 jasne, \u017ce nie zast\u0119puj\u0105 one potrzeby dialogu bardziej osobistego i g\u0142\u0119bokiego, kt\u00f3ry wymaga kontaktu fizycznego, albo przynajmniej us\u0142yszenia g\u0142osu drugiej osoby. Wiemy, \u017ce czasami te \u015brodki oddalaj\u0105, a nie zbli\u017caj\u0105, jak na przyk\u0142ad, kiedy w porze posi\u0142ku ka\u017cdy zajmuje si\u0119 swoim telefonem kom\u00f3rkowym lub kiedy jedno z ma\u0142\u017conk\u00f3w zasypia czekaj\u0105c na drugiego, kt\u00f3ry sp\u0119dza ca\u0142e godziny przy jakim\u015b urz\u0105dzeniu elektronicznym. Tak\u017ce i to powinno by\u0107 przedmiotem dialogu i porozumie\u0144 w rodzinie, daj\u0105cych pierwsze\u0144stwo spotkaniu jej cz\u0142onk\u00f3w bez popadania w nieracjonalne zakazy. Nie mo\u017cna jednak ignorowa\u0107 zagro\u017cenia nowych form komunikacji dla dzieci i m\u0142odzie\u017cy, kt\u00f3re czasem staj\u0105 si\u0119 bezwolne, wyrwane z realnego \u015bwiata. Ten \u201eautyzm technologiczny\u201d \u0142atwiej nara\u017ca je na manipulacje tych, kt\u00f3rzy chc\u0105 wej\u015b\u0107 w g\u0142\u0119bi\u0119 ich \u017cycia z egoistycznymi interesami.<\/p>\n\n\n\n

279. Nie jest te\u017c dobre, je\u015bli rodzice staj\u0105 si\u0119 istotami wszechmocnymi dla swoich dzieci, kt\u00f3re tylko im mog\u0105 zaufa\u0107, bo w ten spos\u00f3b uniemo\u017cliwiaj\u0105 w\u0142a\u015bciwy proces socjalizacji i dojrzewania uczuciowego. Aby uczyni\u0107 skutecznym poszerzenie ojcostwa i macierzy\u0144stwa w szerszej rzeczywisto\u015bci, \u201ewsp\u00f3lnoty chrze\u015bcija\u0144skie s\u0105 wezwane do tego, by wspiera\u0142y misj\u0119 wychowawcz\u0105 rodzin\u201d[297]<\/a>, w szczeg\u00f3lno\u015bci poprzez katechezy pocz\u0105tkowe. By u\u0142atwia\u0107 wychowanie kompleksowe konieczne jest \u201eodnowienie przymierza mi\u0119dzy rodzin\u0105 i wsp\u00f3lnot\u0105 chrze\u015bcija\u0144sk\u0105\u201d[298]<\/a>. Synod zechcia\u0142 podkre\u015bli\u0107 znaczenie szk\u00f3\u0142 katolickich, kt\u00f3re \u201eodgrywaj\u0105 \u017cywotn\u0105 rol\u0119 we wspomaganiu rodzic\u00f3w w ich obowi\u0105zku wychowania swoich dzieci. […] Szko\u0142y katolickie powinny by\u0107 wspierane w swojej misji pomagania uczniom, by rozwijali si\u0119 jako dojrzali doro\u015bli, kt\u00f3rzy mog\u0105 zobaczy\u0107 \u015bwiat oczami mi\u0142o\u015bci Jezusa i kt\u00f3rzy rozumiej\u0105 \u017cycie jako powo\u0142anie do s\u0142u\u017cenia Bogu\u201d[299]<\/a>. Dlatego \u201etrzeba stanowczo podkre\u015bli\u0107 wolno\u015b\u0107 Ko\u015bcio\u0142a do nauczania swej doktryny oraz prawo do sprzeciwu sumienia ze strony wychowawc\u00f3w\u201d[300]<\/a>.<\/p>\n\n\n\n

\u201eTak\u201d dla edukacji seksualnej<\/p>\n\n\n\n

280. Sob\u00f3r Watyka\u0144ski II podni\u00f3s\u0142 potrzeb\u0119 \u201epozytywnego i m\u0105drego wychowania seksualnego\u201d, skierowanego do dzieci i m\u0142odzie\u017cy, \u201eodpowiedniego do wieku\u201d, \u201ewykorzystuj\u0105c post\u0119p nauk psychologicznych, pedagogicznych i dydaktycznych\u201d[301]<\/a>. Powinni\u015bmy zada\u0107 sobie pytanie, czy nasze plac\u00f3wki wychowawcze podj\u0119\u0142y to wyzwanie. Trudno my\u015ble\u0107 o edukacji seksualnej w czasie, gdy istnieje sk\u0142onno\u015b\u0107 do banalizowania i zubo\u017cenia seksualno\u015bci. Mo\u017cna j\u0105 zrozumie\u0107 jedynie w kontek\u015bcie wychowania do mi\u0142o\u015bci, do wzajemnego daru z siebie. W ten spos\u00f3b j\u0119zyk seksualno\u015bci nie ulega smutnemu zubo\u017ceniu, ale staje si\u0119 bardziej rozumny. Impuls seksualny mo\u017cna wychowywa\u0107 w procesie poznawania samego siebie i rozwijania zdolno\u015bci do panowania nad sob\u0105, kt\u00f3re mog\u0105 pom\u00f3c w odkryciu cennych zdolno\u015bci do rado\u015bci i mi\u0142osnego spotkania.<\/p>\n\n\n\n

281. Edukacja seksualna dostarcza informacji, nie zapominaj\u0105c jednak, \u017ce dzieci i m\u0142odzie\u017c nie osi\u0105gn\u0119\u0142y jeszcze pe\u0142nej dojrza\u0142o\u015bci. Informacja musi dociera\u0107  w odpowiednim czasie oraz w spos\u00f3b stosowny do prze\u017cywanego etapu. Nie nale\u017cy nasyca\u0107 ich danymi, bez rozwijania zmys\u0142u krytycznego wobec inwazji propozycji, w obliczu niekontrolowanej pornografii i przeci\u0105\u017cenia bod\u017acami, kt\u00f3re mog\u0105 okaleczy\u0107 seksualno\u015b\u0107. M\u0142odzi ludzie powinni mie\u0107 mo\u017cliwo\u015b\u0107 u\u015bwiadomienia sobie, \u017ce s\u0105 bombardowani przes\u0142aniami, kt\u00f3re nie d\u0105\u017c\u0105 do ich dobra oraz ich dojrza\u0142o\u015bci. Trzeba im pom\u00f3c w rozpoznaniu i poszukiwaniu wp\u0142yw\u00f3w pozytywnych, w czasie, w kt\u00f3rym nabieraj\u0105 dystansu wobec tego wszystkiego, co zniekszta\u0142ca ich zdolno\u015b\u0107 do kochania. Podobnie musimy przyj\u0105\u0107, \u017ce \u201epotrzeb\u0119 nowego i bardziej odpowiedniego j\u0119zyka wida\u0107 przede wszystkim we wprowadzaniu dzieci i m\u0142odzie\u017cy w tematyk\u0119 zwi\u0105zan\u0105 z p\u0142ciowo\u015bci\u0105\u201d[302]<\/a>.<\/p>\n\n\n\n

282. Wielk\u0105 warto\u015b\u0107 ma taka edukacja seksualna, kt\u00f3ra piel\u0119gnuje zdrow\u0105 skromno\u015b\u0107, chocia\u017c niekt\u00f3rzy utrzymuj\u0105, \u017ce to sprawa z innych czas\u00f3w. Jest to naturalna obrona osoby, chroni\u0105cej swe wn\u0119trze i unikaj\u0105cej zamienienia si\u0119 jedynie w przedmiot. Bez skromno\u015bci mo\u017cemy sprowadzi\u0107 uczucie i p\u0142ciowo\u015b\u0107 do obsesji koncentruj\u0105cych nas jedynie na narz\u0105dach p\u0142ciowych, obsesji, kt\u00f3re zniekszta\u0142caj\u0105 nasz\u0105 zdolno\u015b\u0107 kochania oraz sprowadzaj\u0105 je do stan\u00f3w chorobliwych i r\u00f3\u017cnych form przemocy seksualnej, kt\u00f3re powoduj\u0105, \u017ce jeste\u015bmy traktowani w spos\u00f3b nieludzki lub wyrz\u0105dzamy szkod\u0119 innym.<\/p>\n\n\n\n

283. Cz\u0119sto edukacja seksualna skupia si\u0119 na zach\u0119cie do \u201ezabezpieczenia\u201d, d\u0105\u017c\u0105c do \u201ebezpiecznego seksu\u201d. Wyra\u017cenia te sugeruj\u0105 negatywny stosunek do naturalnego prokreatywnego celu seksualno\u015bci, tak jakby ewentualne dziecko by\u0142o wrogiem, przed kt\u00f3rym trzeba si\u0119 broni\u0107. W ten spos\u00f3b krzewiona jest narcystyczna agresja a nie \u017cyczliwo\u015b\u0107. Nieodpowiedzialna jest wszelka zach\u0119ta kierowana do nastolatk\u00f3w, by bawi\u0107 si\u0119 swoim cia\u0142em i swoimi pragnieniami, tak jak gdyby osi\u0105gn\u0119li ju\u017c dojrza\u0142o\u015b\u0107, warto\u015bci, wzajemne zaanga\u017cowanie i cele w\u0142a\u015bciwe ma\u0142\u017ce\u0144stwu. W ten spos\u00f3b beztrosko zach\u0119ca si\u0119 ich do u\u017cywania innej osoby jako przedmiotu eksperyment\u00f3w, aby zrekompensowa\u0107 braki i wielkie ograniczenia. Tymczasem wa\u017cne jest, aby ich nauczy\u0107 drogi prowadz\u0105cej przez r\u00f3\u017cne przejawy mi\u0142o\u015bci, wzajemnej troski, szacunku naznaczonego czu\u0142\u0105 trosk\u0105, bogatego w znaczenia komunikowania si\u0119. Wszystko to przygotowuje bowiem do pe\u0142nego i hojnego daru z siebie, kt\u00f3ry wyrazi si\u0119 po \u015blubie w darze cia\u0142. Zjednoczenie seksualne w ma\u0142\u017ce\u0144stwie przejawi si\u0119 w\u00f3wczas jako znak zaanga\u017cowania ca\u0142o\u015bciowego, ubogaconego ca\u0142\u0105 wcze\u015bniejsz\u0105 drog\u0105.<\/p>\n\n\n\n

284. Nie wolno oszukiwa\u0107 m\u0142odych ludzi, prowadz\u0105c ich do mylenia poziom\u00f3w: \u201ePoci\u0105g seksualny tworzy na kr\u00f3tko z\u0142udzenie zwi\u0105zku, a jednak bez mi\u0142o\u015bci \u00abzwi\u0105zek\u00bb ten pozostawia obcych r\u00f3wnie daleko od siebie, jak byli dot\u0105d\u201d[303]<\/a>. J\u0119zyk cia\u0142a wymaga cierpliwego uczenia si\u0119, pozwalaj\u0105cego na interpretowanie i wychowanie swoich pragnie\u0144, aby naprawd\u0119 da\u0107 siebie nawzajem w darze. Kiedy usi\u0142uje si\u0119 da\u0107 wszystko w jednej chwili, w\u00f3wczas mo\u017cliwe jest, \u017ce nie da si\u0119 niczego. Czym innym jest zrozumienie s\u0142abo\u015bci wynikaj\u0105cych z wieku lub chaosu, a czym innym jest pobudzanie m\u0142odzie\u017cy do przed\u0142u\u017cania niedojrza\u0142o\u015bci w ich sposobie mi\u0142owania. Kto jednak m\u00f3wi dzi\u015b o tych rzeczach? Kto jest w stanie bra\u0107 m\u0142odych ludzi na serio? Kto im pomaga przygotowa\u0107 si\u0119 powa\u017cnie do wspania\u0142ej i hojnej mi\u0142o\u015bci? Nazbyt lekko traktuje si\u0119 edukacj\u0119  seksualn\u0105.<\/p>\n\n\n\n

285. Edukacja seksualna powinna r\u00f3wnie\u017c obejmowa\u0107 poszanowanie i docenienie r\u00f3\u017cnicy, pokazuj\u0105c ka\u017cdemu mo\u017cliwo\u015b\u0107 przezwyci\u0119\u017cenia
zamkni\u0119cia si\u0119 w swoich ograniczeniach, aby si\u0119 otworzy\u0107 na akceptacj\u0119 drugiej osoby. Opr\u00f3cz zrozumia\u0142ych trudno\u015bci, kt\u00f3re mo\u017ce mie\u0107 ka\u017cdy, trzeba pom\u00f3c w akceptacji swojego cia\u0142a, takim jakim zosta\u0142o stworzone, poniewa\u017c \u201elogika dominacji nad w\u0142asnym cia\u0142em przekszta\u0142ca si\u0119 niekiedy w subteln\u0105 logik\u0119 panowania nad stworzeniem. […] Tak\u017ce docenienie w\u0142asnego cia\u0142a w jego kobieco\u015bci lub m\u0119sko\u015bci jest konieczne, aby m\u00f3c rozpozna\u0107 siebie w spotkaniu z innym, r\u00f3\u017cnym od siebie. W ten spos\u00f3b mo\u017cna z rado\u015bci\u0105 przyj\u0105\u0107 specyficzny dar drugiego czy drugiej jako dzie\u0142a Boga Stw\u00f3rcy i wzajemnie si\u0119 ubogaci\u0107\u201d[304]<\/a>. Tylko porzucaj\u0105c strach przed r\u00f3\u017cnorodno\u015bci\u0105 mo\u017cna osi\u0105gn\u0105\u0107 uwolnienie si\u0119  od immanencji w\u0142asnego bytu i zafascynowania sob\u0105 samym. Edukacja seksualna powinna pom\u00f3c w zaakceptowaniu swego cia\u0142a w taki spos\u00f3b, aby osoba nie d\u0105\u017cy\u0142a do \u201ezatarcia r\u00f3\u017cnicy p\u0142ci, bo nie potrafi ju\u017c z ni\u0105 si\u0119 konfrontowa\u0107\u201d[305]<\/a>.<\/p>\n\n\n\n

286. Nie mo\u017cemy te\u017c zapomina\u0107, \u017ce na kszta\u0142towanie swego sposobu istnienia, kobiecego lub m\u0119skiego, nak\u0142adaj\u0105 si\u0119 nie tylko czynniki biologiczne lub genetyczne, ale tak\u017ce r\u00f3\u017cnorodne elementy zwi\u0105zane z temperamentem, histori\u0105 rodzinn\u0105, kultur\u0105, prze\u017cytymi do\u015bwiadczeniami, otrzyman\u0105 formacj\u0105, wp\u0142ywem przyjaci\u00f3\u0142, rodziny i os\u00f3b podziwianych, i innymi konkretnymi okoliczno\u015bciami wymagaj\u0105cymi wysi\u0142ku, aby si\u0119 dostosowa\u0107. To prawda, \u017ce nie mo\u017cemy oddzieli\u0107 tego, co jest m\u0119skie i \u017ce\u0144skie w dziele stworzonym przez Boga, kt\u00f3re jest uprzednie wobec wszystkich naszych decyzji i do\u015bwiadcze\u0144, i gdzie istniej\u0105 elementy biologiczne, kt\u00f3rych nie mo\u017cna ignorowa\u0107. Prawd\u0105 jest jednak r\u00f3wnie\u017c, \u017ce to, co m\u0119skie i kobiece, nie jest czym\u015b sztywnym. Dlatego jest na przyk\u0142ad mo\u017cliwe, \u017ce m\u0119sko\u015b\u0107 m\u0119\u017ca potrafi si\u0119 elastycznie dostosowa\u0107 do sytuacji pracy \u017cony. Podj\u0119cie zada\u0144 domowych lub pewnych aspekt\u00f3w wychowania dzieci nie czyni go mniej m\u0119skim, ani te\u017c nie oznacza jakiej\u015b pora\u017cki, kapitulacji lub wstydu. Trzeba pom\u00f3c dzieciom zaakceptowa\u0107 jako  normalne te s\u0142uszne \u201ewymiany\u201d, kt\u00f3re nie odbieraj\u0105 \u017cadnej godno\u015bci postaci ojca. Sztywno\u015b\u0107 staje si\u0119 przesadn\u0105 manifestacj\u0105 tego, co m\u0119skie lub kobiece i nie wychowuje dzieci i m\u0142odzie\u017cy do wzajemno\u015bci realizuj\u0105cej si\u0119 w rzeczywistych warunkach ma\u0142\u017ce\u0144stwa. Owa sztywno\u015b\u0107 mo\u017ce z kolei uniemo\u017cliwi\u0107 rozw\u00f3j zdolno\u015bci ka\u017cdego, a\u017c do tego stopnia, \u017ce uwa\u017ca si\u0119 za co\u015b ma\u0142o m\u0119skie po\u015bwi\u0119cenie si\u0119 sztuce lub ta\u0144cowi, a ma\u0142o kobiece pe\u0142nienie funkcji kierowniczych. To, Bogu dzi\u0119ki, zmieni\u0142o si\u0119, ale w niekt\u00f3rych miejscach pewne niew\u0142a\u015bciwe koncepcje nadal wp\u0142ywaj\u0105 na ograniczanie uzasadnionej wolno\u015bci i okaleczenie prawdziwego rozwoju konkretnej to\u017csamo\u015bci dzieci oraz ich potencja\u0142u.<\/p>\n\n\n\n

Przekazywanie wiary<\/p>\n\n\n\n

287. Wychowanie dzieci powinno by\u0107 naznaczone procesem przekazywania wiary, kt\u00f3ry napotyka na trudno\u015bci ze wzgl\u0119du na aktualny styl \u017cycia, godziny pracy oraz z\u0142o\u017cono\u015b\u0107 dzisiejszego \u015bwiata, w kt\u00f3rym wiele os\u00f3b utrzymuje  szalone tempo, aby m\u00f3c prze\u017cy\u0107[306]<\/a>. Mimo to, rodzina musi pozosta\u0107 miejscem, w kt\u00f3rym uczymy si\u0119 dostrzegania motyw\u00f3w i pi\u0119kna wiary, modlitwy oraz s\u0142u\u017cby innym. Zaczyna si\u0119 to od chrztu, w kt\u00f3rym, jak powiedzia\u0142 \u015bw. Augustyn, matki, kt\u00f3re wychowuj\u0105 swoje dzieci \u201ewsp\u00f3\u0142dzia\u0142aj\u0105 [z Ko\u015bcio\u0142em] w tych \u015bwi\u0119tych narodzinach\u201d[307]<\/a>. Potem zaczyna si\u0119 proces rozwoju tego nowego \u017cycia. Wiara jest darem Boga, otrzymanym we chrzcie, a nie wynikiem dzia\u0142ania cz\u0142owieka, lecz rodzice s\u0105 narz\u0119dziami Boga, aby ona dojrzewa\u0142a i rozwija\u0142a si\u0119. Dlatego \u201eto pi\u0119kne, kiedy mamy ucz\u0105 ma\u0142e dzieci posy\u0142a\u0107 ca\u0142usy Jezusowi lub Matce Bo\u017cej. Ile\u017c jest w tym czu\u0142o\u015bci! W takich momentach serce dzieci staje si\u0119 miejscem modlitwy\u201d[308]<\/a>. Przekazywanie wiary zak\u0142ada, \u017ce rodzice prze\u017cywaj\u0105 realne do\u015bwiadczenie zaufania Bogu, poszukiwania Go, odczuwania Jego potrzeby, bo tylko w ten spos\u00f3b \u201epokolenie pokoleniu g\u0142osi Jego dzie\u0142a i zwiastuje Jego pot\u0119\u017cne czyny\u201d  (por. Ps 145, 4) i \u201eojciec dzieciom rozg\u0142asza Twoj\u0105 wierno\u015b\u0107\u201d  (Iz 38, 19). Wymaga to, aby\u015bmy modlili si\u0119 o dzia\u0142anie Boga w sercach, tam, gdzie nie mo\u017cemy dotrze\u0107. Ziarno gorczycy, bardzo ma\u0142e nasionko staje si\u0119 wielkim drzewem (por. Mt 13, 31-32), i w ten spos\u00f3b uznajemy dysproporcj\u0119 mi\u0119dzy dzia\u0142aniami a ich skutkiem. W\u00f3wczas poznajemy, \u017ce nie jeste\u015bmy w\u0142a\u015bcicielami daru, ale jego troskliwymi zarz\u0105dcami. Jednak nasz tw\u00f3rczy wysi\u0142ek przyczynia si\u0119 do tego, \u017ce mo\u017cemy wsp\u00f3\u0142pracowa\u0107 z inicjatyw\u0105 Boga. Dlatego te\u017c, \u201enale\u017cy zatroszczy\u0107 si\u0119 o docenienie ma\u0142\u017ce\u0144stw, matek i ojc\u00f3w, jako aktywnych podmiot\u00f3w katechezy […]. Wielk\u0105 pomoc\u0105 jest katecheza rodzinna, jako skuteczna metoda formowania m\u0142odych rodzic\u00f3w, aby u\u015bwiadomi\u0107 im ich misj\u0119 ewangelizator\u00f3w w\u0142asnej rodziny\u201d[309]<\/a>.<\/p>\n\n\n\n

288. Wychowanie w wierze umie dostosowa\u0107 si\u0119 do ka\u017cdego dziecka, poniewa\u017c nabyte narz\u0119dzia czy recepty czasem nie dzia\u0142aj\u0105. Dzieci potrzebuj\u0105 symboli, gest\u00f3w, opowiada\u0144. Nastolatki cz\u0119sto do\u015bwiadczaj\u0105 kryzysu wzgl\u0119dem instytucji i norm. Dlatego trzeba pobudza\u0107 ich osobiste do\u015bwiadczenie wiary i dawa\u0107 im jasne \u015bwiadectwo, kt\u00f3re narzucaj\u0105 si\u0119 z powodu samego ich pi\u0119kna. Rodzice, kt\u00f3rzy chc\u0105 wspomaga\u0107 wiar\u0119 swoich dzieci powinni dostrzega\u0107 zachodz\u0105ce w nich zmiany, wiedz\u0105c, \u017ce do\u015bwiadczenie duchowe nie mo\u017ce by\u0107 narzucone, ale powinno by\u0107 zaproponowane ich wolno\u015bci. Istotne znaczenie ma to, aby dzieci widzia\u0142y w konkretny spos\u00f3b, \u017ce dla ich rodzic\u00f3w modlitwa jest naprawd\u0119 wa\u017cna. Dlatego chwile modlitwy rodzinnej i przejawy pobo\u017cno\u015bci ludowej mog\u0105 mie\u0107 wi\u0119ksz\u0105 si\u0142\u0119 ewangelizacyjn\u0105 od wszelkich katechez i wszystkich przem\u00f3wie\u0144. Pragn\u0119 wyrazi\u0107 szczeg\u00f3ln\u0105 wdzi\u0119czno\u015b\u0107 wszystkim matkom, kt\u00f3re modl\u0105 si\u0119 nieustannie, podobnie jak \u015bw. Monika, za dzieci, kt\u00f3re oddali\u0142y si\u0119 od Chrystusa.<\/p>\n\n\n\n

289. Sprawowanie przekazu wiary dzieciom, w sensie u\u0142atwiania jej wyra\u017cania i rozwoju, pozwala, aby rodzina stawa\u0142a si\u0119 narz\u0119dziem ewangelizacji i spontanicznie zaczyna\u0142a jej przekazywanie wszystkim tym, kt\u00f3rzy staj\u0105 si\u0119 jej bliscy, r\u00f3wnie\u017c poza samym \u015brodowiskiem rodzinnym.  Dzieci, kt\u00f3re dorastaj\u0105 w rodzinach misyjnych, cz\u0119sto staj\u0105 si\u0119 misjonarzami, je\u015bli rodzice potrafi\u0105 prze\u017cywa\u0107 to zadanie w taki spos\u00f3b, aby inni postrzegali ich jako bliskich i przyjaznych, a tak by i dzieci dorasta\u0142y w tym stylu odnoszenia si\u0119 do \u015bwiata, nie rezygnuj\u0105c ze swojej wiary i swoich przekona\u0144. Pami\u0119tajmy, \u017ce sam Jezus jad\u0142 i pi\u0142 z grzesznikami (por. Mk 2, 16; Mt 11, 19), potrafi\u0142 si\u0119 zatrzyma\u0107, aby porozmawia\u0107 z Samarytank\u0105 (por. J 4, 7-26), i przyjmowa\u0107 Nikodema w nocy (por. J 3, 1-21), pozwoli\u0142, aby jego nogi nama\u015bci\u0142a nierz\u0105dnica (por. \u0141k 7, 36-50), i nie cofa\u0142 si\u0119 przed dotykaniem chorych (por. Mk 1,40-45; 7, 33). To samo czynili Jego aposto\u0142owie, kt\u00f3rzy nie odnosili si\u0119 pogardliwie do innych, zamkni\u0119tych w ma\u0142ych grupach os\u00f3b wybranych, odci\u0119tych od \u017cycia ludzi. Cho\u0107 w\u0142adze ich prze\u015bladowa\u0142y, cieszyli si\u0119 sympati\u0105 wszystkich (por. Dz 2, 47; 4, 21.33; 5, 13).<\/p>\n\n\n\n

290. \u201eRodzina staje si\u0119 w ten spos\u00f3b podmiotem dzia\u0142alno\u015bci duszpasterskiej poprzez bezpo\u015brednie g\u0142oszenie Ewangelii i dziedziczenie r\u00f3\u017cnorodnych form \u015bwiadectwa: solidarno\u015bci z ubogimi, otwarcia na r\u00f3\u017cnorodno\u015b\u0107 os\u00f3b, ochrony stworzenia, solidarno\u015bci moralnej i materialnej wobec innych rodzin, a zw\u0142aszcza najbardziej potrzebuj\u0105cych, zaanga\u017cowanie na rzecz promocji dobra wsp\u00f3lnego, r\u00f3wnie\u017c przez przemian\u0119 niesprawiedliwych struktur spo\u0142ecznych, wychodz\u0105c od terytorium, na kt\u00f3rym si\u0119 \u017cyje, praktykuj\u0105c uczynki mi\u0142osierdzia co do cia\u0142a i co do ducha\u201d[310]<\/a>.  Trzeba to umie\u015bci\u0107 w kontek\u015bcie najcenniejszego przekonania chrze\u015bcijan: mi\u0142o\u015bci Ojca, kt\u00f3ry nas wspiera i sprawia nasz rozw\u00f3j, ukazanej w ca\u0142kowitym darze Jezusa Chrystusa, \u017cyj\u0105cego w\u015br\u00f3d nas, uzdalniaj\u0105cego nas do stawienia wsp\u00f3lnie czo\u0142a wszystkim burzom i wszystkim etapom \u017cycia. R\u00f3wnie\u017c w sercu ka\u017cdej rodziny musi rozbrzmiewa\u0107 kerygmat, przy ka\u017cdej okazji stosownej i niestosownej, aby o\u015bwietla\u0142 drog\u0119. Wszyscy powinni\u015bmy m\u00f3c powiedzie\u0107, wychodz\u0105c od tego, czego do\u015bwiadczyli\u015bmy w naszych rodzinach: \u201eMy\u015bmy uwierzyli mi\u0142o\u015bci, jak\u0105 B\u00f3g ma ku nam\u201d (1 J 4, 16). Tylko na podstawie tego do\u015bwiadczenia, duszpasterstwo rodzinne b\u0119dzie mog\u0142o sprawi\u0107, aby rodziny by\u0142y r\u00f3wnocze\u015bnie Ko\u015bcio\u0142ami domowymi i ewangelicznym zaczynem w spo\u0142ecze\u0144stwie.<\/p>\n\n\n\n

Rozdzia\u0142 VIII<\/p>\n\n\n\n

Towarzyszy\u0107, rozpozna\u0107 i w\u0142\u0105czy\u0107 to, co kruche<\/p>\n\n\n\n

291. Ojcowie synodalni stwierdzili, \u017ce cho\u0107 Ko\u015bci\u00f3\u0142 rozumie, i\u017c ka\u017cde zerwanie ma\u0142\u017ce\u0144stwa \u201ejest sprzeczne z wol\u0105 Boga, to ma r\u00f3wnie\u017c \u015bwiadomo\u015b\u0107 s\u0142abo\u015bci wielu swoich dzieci\u201d[311]<\/a>. O\u015bwiecony spojrzeniem Jezusa Chrystusa, Ko\u015bci\u00f3\u0142 \u201ezwraca si\u0119 z mi\u0142o\u015bci\u0105 do tych, kt\u00f3rzy uczestnicz\u0105 w Jego \u017cyciu w spos\u00f3b niepe\u0142ny, uznaj\u0105c, \u017ce \u0142aska Boga dzia\u0142a r\u00f3wnie\u017c w ich \u017cyciu, daj\u0105c im odwag\u0119 do czynienia dobra, troszczenia si\u0119 z mi\u0142o\u015bci\u0105 jedno o drugie i s\u0142u\u017cenia wsp\u00f3lnocie, w kt\u00f3rej \u017cyj\u0105 i pracuj\u0105\u201d[312]<\/a>. Z drugiej strony postawa taka  umacnia si\u0119 w kontek\u015bcie Roku Jubileuszowego po\u015bwi\u0119conego mi\u0142osierdziu. Chocia\u017c zawsze proponuje doskona\u0142o\u015b\u0107 i zach\u0119ca do pe\u0142niejszej odpowiedzi Bogu, \u201eKo\u015bci\u00f3\u0142 musi bacznie i z trosk\u0105 towarzyszy\u0107 swoim dzieciom najs\u0142abszym, naznaczonym mi\u0142o\u015bci\u0105 zranion\u0105 i zagubion\u0105, przywracaj\u0105c nadziej\u0119 i zaufanie, jak \u015bwiat\u0142o latarni morskiej czy te\u017c pochodnia wniesiona po\u015br\u00f3d ludzi, by o\u015bwieci\u0107 tych, kt\u00f3rzy stracili kurs, czy te\u017c s\u0105 w samym \u015brodku burzy\u201d[313]<\/a>. Nie zapominajmy, \u017ce  cz\u0119sto zadanie Ko\u015bcio\u0142a jest podobne do szpitala polowego.<\/p>\n\n\n\n

292. Ma\u0142\u017ce\u0144stwo chrze\u015bcija\u0144skie, b\u0119d\u0105ce odzwierciedleniem jedno\u015bci mi\u0119dzy Chrystusem a Jego Ko\u015bcio\u0142em, realizuje si\u0119 w pe\u0142ni w jedno\u015bci m\u0119\u017cczyzny i kobiety, kt\u00f3rzy oddaj\u0105 si\u0119 sobie nawzajem w wy\u0142\u0105cznej mi\u0142o\u015bci i dobrowolnej wierno\u015bci, nale\u017c\u0105 do siebie a\u017c do \u015bmierci i s\u0105 otwarci na przekazywanie \u017cycia, u\u015bwi\u0119ceni sakramentem, kt\u00f3ry udziela im \u0142aski, aby stawali si\u0119 Ko\u015bcio\u0142em domowym i zaczynem nowego \u017cycia dla spo\u0142ecze\u0144stwa. Inne formy zwi\u0105zk\u00f3w s\u0105 radykalnie sprzeczne z tym idea\u0142em, chocia\u017c niekt\u00f3re z nich realizuj\u0105 go przynajmniej cz\u0119\u015bciowo i analogicznie. Ojcowie synodalni stwierdzili, \u017ce Ko\u015bci\u00f3\u0142 nie zapomina o docenieniu \u201ekonstruktywnych element\u00f3w w sytuacjach, kt\u00f3re nie s\u0105 jeszcze lub ju\u017c nie odpowiadaj\u0105\u201d jego nauczaniu o ma\u0142\u017ce\u0144stwie[314]<\/a>.<\/p>\n\n\n\n

Stopniowo\u015b\u0107 w duszpasterstwie<\/p>\n\n\n\n

293. Ojcowie rozwa\u017cali tak\u017ce szczeg\u00f3ln\u0105 sytuacj\u0119 ma\u0142\u017ce\u0144stwa tylko cywilnego lub, z zachowaniem nale\u017cnych zastrze\u017ce\u0144, tam gdzie mamy do czynienia jedynie ze wsp\u00f3lnym zamieszkiwaniem: \u201eKiedy zwi\u0105zek osi\u0105ga znaczn\u0105 stabilno\u015b\u0107 poprzez wi\u0119\u017a publiczn\u0105, charakteryzuje si\u0119 g\u0142\u0119bokim uczuciem, odpowiedzialno\u015bci\u0105 w odniesieniu do potomstwa, zdolno\u015bci\u0105 do przezwyci\u0119\u017cania pr\u00f3b, to mo\u017ce by\u0107 prze\u017cywany jako okazja, kt\u00f3rej nale\u017cy towarzyszy\u0107 w rozwoju ku sakramentowi ma\u0142\u017ce\u0144stwa\u201d[315]<\/a>. Z drugiej strony niepokoj\u0105ce jest to, \u017ce wielu ludzi m\u0142odych jest dzisiaj nieufnych wobec ma\u0142\u017ce\u0144stwa, wsp\u00f3\u0142\u017cyj\u0105c ze sob\u0105 i odraczaj\u0105c przysi\u0119g\u0119 ma\u0142\u017ce\u0144sk\u0105 na czas nieokre\u015blony, podczas gdy inni k\u0142ad\u0105 kres ju\u017c podj\u0119temu zaanga\u017cowaniu i natychmiast zak\u0142adaj\u0105 nowy zwi\u0105zek. Osoby, kt\u00f3re \u201enale\u017c\u0105 do Ko\u015bcio\u0142a, potrzebuj\u0105 mi\u0142osiernego i dodaj\u0105cego otuchy zainteresowania duszpasterskiego\u201d[316]<\/a>. Rzeczywi\u015bcie zadaniem duszpasterzy jest nie tylko propagowanie ma\u0142\u017ce\u0144stwa chrze\u015bcija\u0144skiego, ale tak\u017ce \u201eduszpasterskie rozeznanie sytuacji tych wszystkich, kt\u00f3rzy nie \u017cyj\u0105 ju\u017c w tej rzeczywisto\u015bci\u201d, \u017ceby \u201enawi\u0105za\u0107 dialog duszpasterski z takimi osobami, aby pozna\u0107 elementy ich \u017cycia, kt\u00f3re mog\u0105 prowadzi\u0107 do wi\u0119kszego otwarcia na Ewangeli\u0119 ma\u0142\u017ce\u0144stwa w ca\u0142ej jej pe\u0142ni\u201d[317]<\/a>. W rozeznaniu duszpasterskim nale\u017cy \u201eokre\u015bli\u0107 elementy, kt\u00f3re mog\u0105 sprzyja\u0107 ewangelizacji oraz wzrostowi ludzkiemu i duchowemu\u201d[318]<\/a>.<\/p>\n\n\n\n

294. \u201eWyb\u00f3r \u015blubu cywilnego lub, w r\u00f3\u017cnych przypadkach, \u017cycia razem bez \u015blubu bardzo cz\u0119sto nie jest motywowany uprzedzeniami lub oporami wobec zwi\u0105zku sakramentalnego, ale sytuacjami kulturowymi lub okoliczno\u015bciami przypadkowymi\u201d[319]<\/a>. W takich sytuacjach mo\u017cna doceni\u0107 te znaki mi\u0142o\u015bci, kt\u00f3re w jaki\u015b spos\u00f3b odzwierciedlaj\u0105 odblask mi\u0142o\u015bci Boga[320]<\/a>. Wiemy, \u017ce \u201estale wzrasta liczba tych, kt\u00f3rzy po d\u0142ugim wsp\u00f3lnym po\u017cyciu prosz\u0105 o sprawowanie sakramentu ma\u0142\u017ce\u0144stwa w Ko\u015bciele. Samo tylko wsp\u00f3\u0142\u017cycie jest cz\u0119sto wyborem wynikaj\u0105cym z og\u00f3lnego sposobu my\u015blenia, przeciwnego instytucjom i podejmowaniu ostatecznych zobowi\u0105za\u0144, ale tak\u017ce z oczekiwania na bezpiecze\u0144stwo egzystencjalne (sta\u0142a praca i zarobek). W jeszcze innych krajach zwi\u0105zki nieformalne s\u0105 bardzo liczne nie tylko wskutek odrzucenia warto\u015bci rodziny i ma\u0142\u017ce\u0144stwa, ale przede wszystkim dlatego, \u017ce zawieranie ma\u0142\u017ce\u0144stwa jest postrzegane jako luksus, ze wzgl\u0119du na uwarunkowania spo\u0142eczne i tak oto bieda materialna popycha do \u017cycia w zwi\u0105zkach nieformalnych (faktycznych)\u201d[321]<\/a>.  Jednak trzeba konfrontowa\u0107 wszystkie te sytuacje w spos\u00f3b konstruktywny, jako pr\u00f3b\u0119 przekszta\u0142cenia ich w mo\u017cliwo\u015b\u0107 pod\u0105\u017cania ku pe\u0142ni ma\u0142\u017ce\u0144stwa i rodziny w \u015bwietle Ewangelii. Chodzi o przyj\u0119cie i towarzyszenie jej cierpliwie i z delikatno\u015bci\u0105[322]<\/a>.  To w\u0142a\u015bnie czyni\u0142 Jezus wobec Samarytanki (por. J 4, 1-26);  skierowa\u0142 s\u0142owo do jej pragnienia prawdziwej mi\u0142o\u015bci, aby j\u0105 uwolni\u0107 z tego wszystkiego, co zaciemnia\u0142o jej \u017cycie i doprowadzi\u0107 j\u0105 do pe\u0142nej rado\u015bci Ewangelii.<\/p>\n\n\n\n

295. W tym wzgl\u0119dzie \u015bw. Jan Pawe\u0142 II zaproponowa\u0142 tak zwane \u201eprawo stopniowo\u015bci\u201d, b\u0119d\u0105c \u015bwiadomym, \u017ce cz\u0142owiek \u201epoznaje, mi\u0142uje i czyni dobro moralne, odpowiednio do etap\u00f3w swego rozwoju\u201d[323]<\/a>. Nie jest to \u201estopniowo\u015b\u0107 prawa\u201d, ale stopniowo\u015b\u0107 w roztropnym wype\u0142nianiu wolnych akt\u00f3w w podmiotach, kt\u00f3re nie s\u0105 w stanie zrozumie\u0107, doceni\u0107 lub w pe\u0142ni realizowa\u0107 wymog\u00f3w prawa. Bowiem prawo jest r\u00f3wnie\u017c darem Boga wskazuj\u0105cym drog\u0119, darem dla wszystkich bez wyj\u0105tku, kt\u00f3ry mo\u017cna prze\u017cywa\u0107 moc\u0105 \u0142aski, chocia\u017c ka\u017cdy cz\u0142owiek rozwija si\u0119 \u201epowoli przez stopniowe w\u0142\u0105czanie dar\u00f3w Bo\u017cych i wymaga\u0144 Jego ostatecznej i najdoskonalszej Mi\u0142o\u015bci w ca\u0142e \u017cycie osobiste i spo\u0142eczne cz\u0142owieka\u201d[324]<\/a>.<\/p>\n\n\n\n

Rozeznanie tak zwanych sytuacji \u201enieregularnych\u201d[325]<\/a><\/p>\n\n\n\n

296. Synod odni\u00f3s\u0142 si\u0119 do r\u00f3\u017cnych sytuacji s\u0142abo\u015bci i niedoskona\u0142o\u015bci. W zwi\u0105zku z tym, chc\u0119 przypomnie\u0107 to, co chcia\u0142em z jasno\u015bci\u0105 przedstawi\u0107 ca\u0142emu Ko\u015bcio\u0142owi, aby si\u0119 nam nie przytrafi\u0142o pomylenie dr\u00f3g: \u201eDwie logiki spotykamy w ca\u0142ych dziejach Ko\u015bcio\u0142a: usuwanie na margines i w\u0142\u0105czanie  […]. Drog\u0105 Ko\u015bcio\u0142a, pocz\u0105wszy od Soboru Jerozolimskiego, jest zawsze droga Jezusa: droga mi\u0142osierdzia i integracji […]. Drog\u0105 Ko\u015bcio\u0142a jest niepot\u0119pianie nikogo na wieczno\u015b\u0107; ofiarowanie mi\u0142osierdzia Boga wszystkim ludziom, kt\u00f3rzy szczerym sercem o to prosz\u0105 […]. Prawdziwa mi\u0142o\u015b\u0107 zawsze jest bowiem niezas\u0142u\u017cona, bezwarunkowa i bezinteresowna!\u201d[326]<\/a>. Dlatego \u201etrzeba unika\u0107 os\u0105d\u00f3w, kt\u00f3re nie uwzgl\u0119dniaj\u0105 z\u0142o\u017cono\u015bci r\u00f3\u017cnych sytuacji i koniecznie zwraca\u0107 uwag\u0119 na spos\u00f3b, w jaki ludzie \u017cyj\u0105 i cierpi\u0105 z powodu stanu, w jakim si\u0119 znajduj\u0105\u201d[327]<\/a>.<\/p>\n\n\n\n

297. Chodzi o w\u0142\u0105czenie wszystkich. Trzeba pom\u00f3c ka\u017cdemu w znalezieniu jego sposobu uczestnictwa we wsp\u00f3lnocie ko\u015bcielnej, aby czu\u0142 si\u0119 przedmiotem \u201eniezas\u0142u\u017conego, bezwarunkowego i bezinteresownego\u201d mi\u0142osierdzia. Nikt nie mo\u017ce by\u0107 pot\u0119piony na zawsze, bo to nie jest logika Ewangelii! Nie mam na my\u015bli tylko rozwiedzionych, \u017cyj\u0105cych w nowych zwi\u0105zkach, ale wszystkich niezale\u017cnie od sytuacji, w jakiej si\u0119 znajduj\u0105. Oczywi\u015bcie, je\u015bli kto\u015b afiszuje si\u0119 z obiektywnym grzechem tak, jakby by\u0142 cz\u0119\u015bci\u0105 idea\u0142u chrze\u015bcija\u0144skiego, czy chcia\u0142by narzuci\u0107 co\u015b innego od tego, czego naucza Ko\u015bci\u00f3\u0142, to nie mo\u017ce domaga\u0107 si\u0119, by uczy\u0107 katechizmu czy przepowiada\u0107, i w tym sensie istnieje co\u015b, co go oddziela od wsp\u00f3lnoty (por. Mt 18, 17). Musi na nowo us\u0142ysze\u0107 Ewangeli\u0119 i wezwanie do nawr\u00f3cenia. Nawet jednak dla takiej osoby mo\u017ce istnie\u0107 jaki\u015b spos\u00f3b uczestniczenia w \u017cyciu wsp\u00f3lnoty: w pracy socjalnej, w spotkaniach modlitewnych lub w tym, co mo\u017ce sugerowa\u0107 jego osobista inicjatywa wraz z rozeznaniem duszpasterza. W odniesieniu do r\u00f3\u017cnych sytuacji zwanych \u201enieregularnymi\u201d, Ojcowie synodalni osi\u0105gn\u0119li og\u00f3lny konsensus, kt\u00f3ry popieram:  \u201eBy podej\u015b\u0107 duszpastersko do os\u00f3b, kt\u00f3re zawar\u0142y ma\u0142\u017ce\u0144stwo cywilne, rozwiedzionych \u017cyj\u0105cych w nowych zwi\u0105zkach, lub kt\u00f3re jedynie mieszkaj\u0105 razem, obowi\u0105zkiem Ko\u015bcio\u0142a jest ukazanie im Bo\u017cej pedagogii \u0142aski w ich \u017cyciu i dopomo\u017cenie im w osi\u0105gni\u0119ciu pe\u0142ni planu Boga\u201d[328]<\/sup><\/a>, co jest zawsze mo\u017cliwe z moc\u0105 Ducha \u015awi\u0119tego.<\/p>\n\n\n\n

298. Osoby rozwiedzione, \u017cyj\u0105ce w nowym zwi\u0105zku, mog\u0105 na przyk\u0142ad znale\u017a\u0107 si\u0119 w bardzo r\u00f3\u017cnych sytuacjach, kt\u00f3re nie powinny by\u0107 skatalogowane lub zamkni\u0119te w zbyt surowych stwierdzeniach, nie pozostawiaj\u0105c miejsca dla odpowiedniego rozeznania osobistego i duszpasterskiego. Czym innym jest drugi zwi\u0105zek, kt\u00f3ry umocni\u0142 si\u0119 z czasem, z nowymi dzie\u0107mi, ze sprawdzon\u0105 wierno\u015bci\u0105, wielkodusznym po\u015bwi\u0119ceniem, zaanga\u017cowaniem chrze\u015bcija\u0144skim, \u015bwiadomo\u015bci\u0105 nieprawid\u0142owo\u015bci swojej sytuacji i wielk\u0105 trudno\u015bci\u0105, by cofn\u0105\u0107 si\u0119 wstecz bez poczucia w sumieniu, \u017ce popad\u0142oby si\u0119 w nowe winy. Ko\u015bci\u00f3\u0142 uznaje sytuacje \u201egdy m\u0119\u017cczyzna i kobieta, kt\u00f3rzy dla wa\u017cnych powod\u00f3w \u2013 jak na przyk\u0142ad wychowanie dzieci \u2013 nie mog\u0105 uczyni\u0107 zado\u015b\u0107 obowi\u0105zkowi rozstania si\u0119\u201d[329]<\/a>. Istnieje tak\u017ce przypadek os\u00f3b, kt\u00f3re podj\u0119\u0142y wielki wysi\u0142ek, aby uratowa\u0107 pierwsze ma\u0142\u017ce\u0144stwo i dozna\u0142y niesprawiedliwego porzucenia, lub \u201etych, kt\u00f3rzy zawarli nowy zwi\u0105zek ze wzgl\u0119du na wychowanie dzieci, cz\u0119sto w sumieniu subiektywnie pewni, \u017ce poprzednie ma\u0142\u017ce\u0144stwo, zniszczone w spos\u00f3b nieodwracalny, nigdy nie by\u0142o wa\u017cne\u201d[330]<\/a>. Inn\u0105 jednak rzecz\u0105 jest nowy zwi\u0105zek, zawarty po niedawnym rozwodzie, ze wszystkimi konsekwencjami cierpienia i zamieszania, kt\u00f3re uderzaj\u0105 w dzieci i ca\u0142e rodziny, lub sytuacja kogo\u015b, kto wielokrotnie nie wype\u0142nia\u0142 swoich zobowi\u0105za\u0144 rodzinnych. Powinno by\u0107 jasne, \u017ce nie jest to idea\u0142, jaki proponuje Ewangelia dla ma\u0142\u017ce\u0144stwa i rodziny. Ojcowie synodalni stwierdzili, \u017ce rozeznanie duszpasterzy zawsze powinno kierowa\u0107 si\u0119 \u201eodpowiednim rozr\u00f3\u017cnieniem\u201d[331]<\/a>, ze spojrzeniem, kt\u00f3re \u201edobrze rozeznaje sytuacje\u201d[332]<\/a>. Wiemy, \u017ce \u201enie mamy prostych odpowiedzi\u201d[333]<\/a>.<\/p>\n\n\n\n

299. Przyjmuj\u0119 rozwa\u017cania wielu Ojc\u00f3w synodalnych, kt\u00f3rzy zechcieli stwierdzi\u0107, \u017ce \u201eosoby ochrzczone, kt\u00f3re si\u0119 rozwiod\u0142y i zawar\u0142y ponowny zwi\u0105zek cywilny, powinny by\u0107 bardziej w\u0142\u0105czane we wsp\u00f3lnoty chrze\u015bcija\u0144skie na r\u00f3\u017cne mo\u017cliwe sposoby, unikaj\u0105c wszelkich okazji do zgorszenia. Kluczem duszpasterskiego towarzyszenia im jest logika integracji, aby nie tylko wiedzia\u0142y, \u017ce nale\u017c\u0105 do Cia\u0142a Chrystusa, kt\u00f3rym jest Ko\u015bci\u00f3\u0142, lecz aby mog\u0142y mie\u0107 tego radosne i owocne do\u015bwiadczenie. S\u0105 ochrzczeni, s\u0105 bra\u0107mi i siostrami, Duch \u015awi\u0119ty rozlewa w nich dary i charyzmaty dla dobra wszystkich. Ich udzia\u0142 mo\u017ce wyra\u017ca\u0107 si\u0119 w r\u00f3\u017cnych pos\u0142ugach ko\u015bcielnych: trzeba zatem rozezna\u0107, kt\u00f3re z r\u00f3\u017cnych form wykluczenia obecnie praktykowanych w dziedzinie liturgicznej, duszpasterskiej, edukacyjnej oraz instytucjonalnej mo\u017cna przezwyci\u0119\u017cy\u0107. Oni nie tylko nie musz\u0105 czu\u0107 si\u0119 ekskomunikowani, ale mog\u0105 \u017cy\u0107 i rozwija\u0107 si\u0119 jako \u017cywe cz\u0142onki Ko\u015bcio\u0142a, odczuwaj\u0105c, \u017ce jest on matk\u0105, kt\u00f3ra ich zawsze przyjmuje, troszczy si\u0119 o nich z mi\u0142o\u015bci\u0105 i wspiera ich na drodze \u017cycia i Ewangelii. Ta integracja jest te\u017c potrzebna ze wzgl\u0119du na trosk\u0119 i chrze\u015bcija\u0144skie wychowanie ich dzieci, kt\u00f3re musz\u0105 by\u0107 uznane za najwa\u017cniejsze\u201d[334]<\/a>.<\/p>\n\n\n\n

300. Bior\u0105c pod uwag\u0119 niezliczon\u0105 r\u00f3\u017cnorodno\u015b\u0107 poszczeg\u00f3lnych sytuacji, takich jak te wymienione powy\u017cej, mo\u017cna zrozumie\u0107, \u017ce nie nale\u017cy oczekiwa\u0107 od Synodu ani te\u017c od tej adhortacji nowych norm og\u00f3lnych typu kanonicznego, kt\u00f3re mo\u017cna by stosowa\u0107 do wszystkich przypadk\u00f3w. Mo\u017cliwa jest tylko nowa zach\u0119ta do odpowiedzialnego rozeznania osobistego i duszpasterskiego indywidualnych przypadk\u00f3w, kt\u00f3re powinno uzna\u0107, \u017ce poniewa\u017c \u201estopie\u0144 odpowiedzialno\u015bci nie jest r\u00f3wny w ka\u017cdym przypadku\u201d[335]<\/a>, to konsekwencje lub skutki danej normy niekoniecznie musz\u0105 by\u0107 takie same[336]<\/a>. Zadaniem kap\u0142an\u00f3w jest \u201etowarzyszenie osobom zainteresowanym na drodze rozeznania, zgodnie z nauczaniem Ko\u015bcio\u0142a i wytycznymi biskupa. W tym procesie przydatne b\u0119dzie dokonanie rachunku sumienia, przez chwile refleksji i skruchy. Osoby rozwiedzione, kt\u00f3re zawar\u0142y ponowny zwi\u0105zek, powinny zada\u0107 sobie pytanie, w jaki spos\u00f3b zachowywa\u0142y si\u0119 wobec swoich dzieci, gdy zwi\u0105zek ma\u0142\u017ce\u0144ski prze\u017cywa\u0142 kryzys; czy by\u0142y pr\u00f3by pojednania; jak wygl\u0105da sytuacja opuszczonego ma\u0142\u017conka; jakie konsekwencje ma nowa relacja dla pozosta\u0142ej rodziny i wsp\u00f3lnoty wiernych; jaki przyk\u0142ad daje ona ludziom m\u0142odym, kt\u00f3rzy przygotowuj\u0105 si\u0119 do ma\u0142\u017ce\u0144stwa. Szczera refleksja mo\u017ce umocni\u0107 zaufanie w mi\u0142osierdzie Bo\u017ce, kt\u00f3re nikomu nie jest odmawiane\u201d[337]<\/a>. Chodzi o proces towarzyszenia i rozeznania, kt\u00f3ry \u201ekieruje tych wiernych do u\u015bwiadomienia sobie swojej sytuacji przed Bogiem. Rozmowa z ksi\u0119dzem, na forum wewn\u0119trznym, przyczynia si\u0119 do tworzenia prawid\u0142owej oceny tego, co utrudnia mo\u017cliwo\u015b\u0107 pe\u0142niejszego uczestnictwa w \u017cyciu Ko\u015bcio\u0142a oraz krok\u00f3w mog\u0105cych mu sprzyja\u0107 i je rozwija\u0107. Bior\u0105c pod uwag\u0119 fakt, \u017ce w samym prawie nie ma stopniowo\u015bci (por. Familiaris consortio, 34), to rozeznanie nigdy nie mo\u017ce nie bra\u0107 pod uwag\u0119 wymaga\u0144 ewangelicznej prawdy i mi\u0142o\u015bci proponowanej przez Ko\u015bci\u00f3\u0142. Aby tak si\u0119 sta\u0142o, trzeba zapewni\u0107 niezb\u0119dne warunki pokory, dyskrecji, mi\u0142o\u015bci do Ko\u015bcio\u0142a i jego nauczania, w szczerym poszukiwaniu woli Bo\u017cej i ch\u0119ci osi\u0105gni\u0119cia na ni\u0105 odpowiedzi doskonalszej\u201d[338]<\/a>. Postawy te maj\u0105 fundamentalne znaczenie, aby unikn\u0105\u0107 powa\u017cnego ryzyka przes\u0142a\u0144 b\u0142\u0119dnych,  jak idea, \u017ce jaki\u015b kap\u0142an mo\u017ce szybko zgodzi\u0107 si\u0119 na \u201ewyj\u0105tki\u201d, lub \u017ce s\u0105 ludzie, kt\u00f3rzy mog\u0105 uzyska\u0107 przywileje sakramentalne w zamian za przys\u0142ugi. Kiedy mamy do czynienia z osob\u0105 odpowiedzialn\u0105 i dyskretn\u0105, kt\u00f3ra nie domaga si\u0119 stawiania swoich pragnie\u0144 ponad dobro wsp\u00f3lne Ko\u015bcio\u0142a, i duszpasterzem, kt\u00f3ry potrafi rozpozna\u0107 powag\u0119 kwestii, jak\u0105 rozwa\u017ca, to unika si\u0119 niebezpiecze\u0144stwa, \u017ce pewne okre\u015blone rozeznanie doprowadzi do my\u015blenia, i\u017c Ko\u015bci\u00f3\u0142 popiera podw\u00f3jn\u0105 moralno\u015b\u0107.<\/p>\n\n\n\n

Okoliczno\u015bci \u0142agodz\u0105ce w rozeznaniu duszpasterskim<\/p>\n\n\n\n

301. Aby w\u0142a\u015bciwie zrozumie\u0107, dlaczego mo\u017cliwe i konieczne jest szczeg\u00f3lne rozeznanie w niekt\u00f3rych sytuacjach zwanych \u201enieregularnymi\u201d, istnieje pewna kwestia, kt\u00f3r\u0105 zawsze nale\u017cy uwzgl\u0119dnia\u0107, aby nigdy nie pomy\u015blano, \u017ce usi\u0142uje si\u0119 minimalizowa\u0107 wymagania Ewangelii. Ko\u015bci\u00f3\u0142 dysponuje solidn\u0105 refleksj\u0105 na temat uwarunkowa\u0144 i okoliczno\u015bci \u0142agodz\u0105cych. Dlatego nie mo\u017cna ju\u017c powiedzie\u0107, \u017ce wszyscy, kt\u00f3rzy s\u0105 w sytuacji tak zwanej \u201enieregularnej\u201d, \u017cyj\u0105 w stanie grzechu \u015bmiertelnego, pozbawieni \u0142aski u\u015bwi\u0119caj\u0105cej. Ograniczenia nie zale\u017c\u0105 tylko od ewentualnej nieznajomo\u015bci normy. Podmiot, cho\u0107 dobrze zna norm\u0119, mo\u017ce mie\u0107 du\u017ce trudno\u015bci w zrozumieniu \u201ewarto\u015bci zawartych w normie moralnej\u201d[339]<\/a>, lub mo\u017ce znale\u017a\u0107 si\u0119 w okre\u015blonych warunkach, kt\u00f3re nie pozwalaj\u0105 mu dzia\u0142a\u0107 inaczej i podj\u0105\u0107 inne decyzje bez nowej winy. Jak to dobrze powiedzieli Ojcowie synodalni, \u201emog\u0105 istnie\u0107 czynniki, kt\u00f3re ograniczaj\u0105 zdolno\u015b\u0107 podejmowania decyzji\u201d[340]<\/a>. \u015aw. Tomasz z Akwinu uzna\u0142, \u017ce kto\u015b mo\u017ce posiada\u0107 \u0142ask\u0119 i mi\u0142osierdzie, ale mo\u017ce nie wype\u0142nia\u0107 kt\u00f3rejkolwiek z cn\u00f3t[341]<\/a>, tak, \u017ce nawet posiadaj\u0105c wszystkie wlane cnoty moralne nie ukazuje wyra\u017anie istnienia \u017cadnej z nich, poniewa\u017c zewn\u0119trzne dzia\u0142anie tej cnoty napotyka na trudno\u015b\u0107: \u201ekiedy powiada si\u0119, \u017ce niekt\u00f3rzy \u015bwi\u0119ci nie posiadali pewnych cn\u00f3t, to jednak mieli sprawno\u015bci wszystkich cn\u00f3t\u201d[342]<\/a>.<\/p>\n\n\n\n

302. Uwzgl\u0119dniaj\u0105c te uwarunkowania, Katechizm Ko\u015bcio\u0142a Katolickiego wyra\u017ca si\u0119 w spos\u00f3b stanowczy: \u201ePoczytalno\u015b\u0107 i odpowiedzialno\u015b\u0107 za dzia\u0142anie mog\u0105 zosta\u0107 zmniejszone, a nawet zniesione, na skutek niewiedzy, nieuwagi, przymusu, strachu, przyzwyczaje\u0144, nieopanowanych uczu\u0107 oraz innych czynnik\u00f3w psychicznych lub spo\u0142ecznych\u201d[343]<\/a>. W innym paragrafie ponownie odnosi si\u0119 do okoliczno\u015bci, kt\u00f3re zmniejszaj\u0105 odpowiedzialno\u015b\u0107 moraln\u0105, i wspomina bardzo szczeg\u00f3\u0142owo o \u201eniedojrza\u0142o\u015bci uczuciowej, nabytych nawykach, stanach l\u0119kowych lub innych czynnikach psychicznych czy spo\u0142ecznych\u201d[344]<\/a>. Z tego powodu, negatywny os\u0105d odno\u015bnie do sytuacji obiektywnej nie oznacza orzeczenia o odpowiedzialno\u015bci lub winie danej osoby[345]<\/a>. W kontek\u015bcie tych przekona\u0144, uwa\u017cam za bardzo odpowiednie to, co zechcia\u0142o stwierdzi\u0107 wielu Ojc\u00f3w synodalnych: \u201eW pewnych okoliczno\u015bciach ludzie napotykaj\u0105 na powa\u017cne trudno\u015bci, by dzia\u0142a\u0107 inaczej. […] Rozeznanie duszpasterskie, uwzgl\u0119dniaj\u0105c prawid\u0142owo uformowane sumienie os\u00f3b, musi czu\u0107 si\u0119 odpowiedzialne za te sytuacje. R\u00f3wnie\u017c skutki pope\u0142nionych czyn\u00f3w nie musz\u0105 by\u0107 takie same w ka\u017cdym przypadku\u201d[346]<\/a>.<\/p>\n\n\n\n

303. \u015awiadomi wagi konkretnych uwarunkowa\u0144, mo\u017cemy doda\u0107, \u017ce ludzkie sumienie powinno by\u0107 lepiej w\u0142\u0105czone do praktyki Ko\u015bcio\u0142a w niekt\u00f3rych sytuacjach, kt\u00f3re obiektywnie odbiegaj\u0105 od naszego rozumienia ma\u0142\u017ce\u0144stwa. Oczywi\u015bcie musimy zach\u0119ca\u0107 do dojrza\u0142o\u015bci sumienia \u015bwiat\u0142ego, uformowanego, kt\u00f3remu towarzyszy odpowiedzialne i powa\u017cne rozeznanie pasterza, i proponowa\u0107 coraz wi\u0119ksze zaufanie do \u0142aski. Sumienie mo\u017ce jednak uzna\u0107 nie tylko to, \u017ce dana sytuacja nie odpowiada obiektywnie og\u00f3lnym postanowieniom Ewangelii. Mo\u017ce tak\u017ce szczerze i uczciwie uzna\u0107 to, co w danej chwili jest odpowiedzi\u0105 wielkoduszn\u0105, jak\u0105 mo\u017cna da\u0107 Bogu i odkry\u0107 z jak\u0105\u015b pewno\u015bci\u0105 moraln\u0105, \u017ce jest to dar, jakiego wymaga sam B\u00f3g po\u015br\u00f3d konkretnej z\u0142o\u017cono\u015bci ogranicze\u0144, chocia\u017c nie jest to jeszcze w pe\u0142ni obiektywny idea\u0142. W ka\u017cdym razie pami\u0119tajmy, \u017ce to rozeznawanie jest dynamiczne i zawsze powinno by\u0107 otwarte na nowe etapy rozwoju i nowe decyzje pozwalaj\u0105ce na zrealizowanie idea\u0142u w pe\u0142niejszy spos\u00f3b.<\/p>\n\n\n\n

Normy i rozeznanie<\/p>\n\n\n\n

304. By\u0142oby czym\u015b ma\u0142ostkowym zatrzymywanie si\u0119, by rozwa\u017ca\u0107 jedynie, czy dzia\u0142anie danej osoby odpowiada, czy te\u017c nie jakiemu\u015b prawu czy normie og\u00f3lnej, bo to nie wystarcza, by rozezna\u0107 i zapewni\u0107 pe\u0142n\u0105 wierno\u015b\u0107 Bogu w konkretnym \u017cyciu ludzkiej istoty. Gor\u0105co prosz\u0119, aby\u015bmy pami\u0119tali o tym, czego uczy \u015bw. Tomasz z Akwinu i aby\u015bmy uczyli si\u0119 przyswaja\u0107 to w rozeznaniu duszpasterskim: \u201eChocia\u017c w og\u00f3lnych zasadach istnieje jaka\u015b konieczno\u015b\u0107, to jednak im bardziej schodzi do szczeg\u00f3\u0142\u00f3w, tym \u0142atwiej o uchybienia. […] W dziedzinie post\u0119powania, nie we wszystkich jest ta sama prawda lub poprawno\u015b\u0107 dzia\u0142ania, gdy chodzi o szczeg\u00f3\u0142y, a tylko gdy chodzi o og\u00f3lne zasady. A i u tych, w kt\u00f3rych jest ta sama poprawno\u015b\u0107 w poszczeg\u00f3lnych sprawach, nie jest wszystkim znana w r\u00f3wnym stopniu. […] Im bardziej schodzi si\u0119 w szczeg\u00f3\u0142y, tym wi\u0119cej mno\u017cy si\u0119 sposob\u00f3w uchybienia\u201d[347]<\/a>. To prawda, \u017ce normy og\u00f3lne stanowi\u0105 pewne dobro, kt\u00f3rego nigdy nie powinno si\u0119 ignorowa\u0107 lub zaniedbywa\u0107, ale w swoich sformu\u0142owaniach nie mog\u0105 obejmowa\u0107 absolutnie wszystkich szczeg\u00f3lnych sytuacji. Jednocze\u015bnie trzeba powiedzie\u0107, \u017ce w\u0142a\u015bnie z tego powodu to, co stanowi cz\u0119\u015b\u0107 rozeznania praktycznego w obliczu konkretnej sytuacji nie mo\u017ce by\u0107 podnoszone do rangi normy. To nie tylko doprowadzi\u0142oby do niezno\u015bnej kazuistyki, ale zagrozi\u0142oby warto\u015bciom, kt\u00f3re powinny by\u0107 strze\u017cone ze szczeg\u00f3ln\u0105 staranno\u015bci\u0105[348]<\/a>.<\/p>\n\n\n\n

305. W zwi\u0105zku z tym duszpasterz nie mo\u017ce czu\u0107 si\u0119 zadowolony, stosuj\u0105c jedynie prawa moralne wobec os\u00f3b \u017cyj\u0105cych w sytuacjach \u201enieregularnych\u201d, jakby by\u0142y kamieniami, kt\u00f3re rzuca si\u0119 w \u017cycie os\u00f3b. Tak jest w przypadku zamkni\u0119tych serc, kt\u00f3re cz\u0119sto chowaj\u0105 si\u0119 nawet za nauczaniem Ko\u015bcio\u0142a, aby \u201ezasi\u0105\u015b\u0107 na katedrze Moj\u017cesza i s\u0105dzi\u0107, czasami z poczuciem wy\u017cszo\u015bci i powierzchownie, trudne przypadki i zranione rodziny\u201d[349]<\/a>. W tym samym duchu wypowiedzia\u0142a si\u0119 Mi\u0119dzynarodowa Komisja Teologiczna: \u201ePrawo naturalne nie mo\u017ce by\u0107 przedstawiane jako zbi\u00f3r ju\u017c ustanowionych regu\u0142, kt\u00f3re narzucaj\u0105 si\u0119 a priori moralnemu podmiotowi, ale jest \u017ar\u00f3d\u0142em inspiracji dla jego wybitnie osobistych zabieg\u00f3w w podejmowaniu decyzji\u201d[350]<\/a>. Ze wzgl\u0119du na uwarunkowania i czynniki \u0142agodz\u0105ce mo\u017cliwe jest, \u017ce po\u015br\u00f3d pewnej obiektywnej sytuacji grzechu osoba, kt\u00f3ra nie jest subiektywnie winna albo nie jest w pe\u0142ni winna, mo\u017ce \u017cy\u0107 w \u0142asce Bo\u017cej, mo\u017ce kocha\u0107, a tak\u017ce mo\u017ce wzrasta\u0107 w \u017cyciu \u0142aski i mi\u0142o\u015bci, otrzymuj\u0105c w tym celu pomoc Ko\u015bcio\u0142a[351]<\/a>. Rozeznanie musi pom\u00f3c w znalezieniu mo\u017cliwych dr\u00f3g odpowiedzenia Bogu i rozwoju po\u015br\u00f3d ogranicze\u0144. Wierz\u0105c, \u017ce wszystko jest bia\u0142e lub czarne, czasami zamykamy drog\u0119 \u0142aski i wzrostu oraz zniech\u0119camy do wysi\u0142k\u00f3w na rzecz \u015bwi\u0119to\u015bci, kt\u00f3re oddaj\u0105 chwa\u0142\u0119 Bogu. Przypomnijmy, \u017ce \u201ema\u0142y krok, po\u015br\u00f3d wielkich ludzkich ogranicze\u0144, mo\u017ce bardziej podoba\u0107 si\u0119 Bogu ni\u017c poprawne na zewn\u0105trz \u017cycie cz\u0142owieka sp\u0119dzaj\u0105cego dni bez stawiania czo\u0142a powa\u017cnym trudno\u015bciom\u201d[352]<\/a>. Konkretne duszpasterstwo szafarzy i wsp\u00f3lnot nie mo\u017ce pomija\u0107 tej rzeczywisto\u015bci.<\/p>\n\n\n\n

306. W ka\u017cdych okoliczno\u015bciach osobom, kt\u00f3re maj\u0105 trudno\u015bci, aby w pe\u0142ni \u017cy\u0107 prawem Bo\u017cym, powinno zabrzmie\u0107 zaproszenie do przebycia via caritatis. Mi\u0142o\u015b\u0107 braterska jest pierwszym prawem chrze\u015bcijan (por. J 15, 12; Ga 5, 14). Nie zapominajmy obietnicy Pisma \u015awi\u0119tego: \u201ePrzede wszystkim miejcie wytrwa\u0142\u0105 mi\u0142o\u015b\u0107 jedni ku drugim, bo mi\u0142o\u015b\u0107 zakrywa wiele grzech\u00f3w\u201d (1 P 4, 8). \u201eOkup swe grzechy uczynkami sprawiedliwymi, a swoje nieprawo\u015bci mi\u0142osierdziem nad ubogimi\u201d (Dn 4, 24). \u201eWoda gasi p\u0142on\u0105cy ogie\u0144, a ja\u0142mu\u017cna g\u0142adzi grzechy\u201d (Syr 3, 30). Podobnie naucza \u015bw. Augustyn: \u201eJak w niebezpiecze\u0144stwie po\u017caru, biegniemy szuka\u0107 wody, aby go ugasi\u0107, [\u2026] podobnie, gdyby z naszej s\u0142omy powsta\u0142 p\u0142omie\u0144 grzechu i z tego powodu byliby\u015bmy poruszeni, je\u017celi nadarzy si\u0119 nam okazja do spe\u0142nienia dzie\u0142a mi\u0142osierdzia, cieszmy si\u0119 z tego dzie\u0142a, tak jakby by\u0142o ono \u017ar\u00f3d\u0142em, kt\u00f3re zostaje nam dane, aby\u015bmy ugasili po\u017car\u201d[353]<\/a>.<\/p>\n\n\n\n

Logika mi\u0142osierdzia duszpasterskiego<\/p>\n\n\n\n

307. Aby unikn\u0105\u0107 wszelkich b\u0142\u0119dnych interpretacji, nale\u017cy pami\u0119ta\u0107, \u017ce Ko\u015bci\u00f3\u0142 w \u017cadnym przypadku nie mo\u017ce wyrzec si\u0119 proponowania pe\u0142nego idea\u0142u ma\u0142\u017ce\u0144stwa, planu Bo\u017cego w ca\u0142ej swej okaza\u0142o\u015bci: \u201eM\u0142odzi ludzie ochrzczeni powinni by\u0107 zach\u0119cani, by nie wahali si\u0119 wobec bogactwa, jakie ich planom mi\u0142o\u015bci zapewnia sakrament ma\u0142\u017ce\u0144stwa, silni wsparciem, jakie otrzymuj\u0105 z \u0142aski Chrystusa i mo\u017cliwo\u015bci pe\u0142nego uczestnictwa w \u017cyciu Ko\u015bcio\u0142a\u201d[354]<\/a>. Letnio\u015b\u0107, wszelkie formy relatywizmu lub przesadny szacunek, z jakim si\u0119 go proponuje, by\u0142by brakiem wierno\u015bci Ewangelii, a tak\u017ce brakiem mi\u0142o\u015bci Ko\u015bcio\u0142a wobec samych m\u0142odych. Zrozumienie sytuacji wyj\u0105tkowych nigdy nie oznacza ukrywania \u015bwiat\u0142a pe\u0142niejszego idea\u0142u ani proponowania mniej, ni\u017c to, co Jezus oferuje cz\u0142owiekowi. Dzisiaj bardziej istotny ni\u017c duszpasterstwo niepowodze\u0144 jest wysi\u0142ek duszpasterski na rzecz umocnienia ma\u0142\u017ce\u0144stw i w ten spos\u00f3b zapobie\u017cenia rozpadom.<\/p>\n\n\n\n

308. Z naszej jednak \u015bwiadomo\u015bci, jak\u0105 wag\u0119 maj\u0105 okoliczno\u015bci \u0142agodz\u0105ce \u2013psychologiczne, historyczne, a nawet biologiczne \u2013 wynika, \u017ce \u201enie pomniejszaj\u0105c warto\u015bci ewangelicznego idea\u0142u, nale\u017cy z mi\u0142osierdziem i cierpliwo\u015bci\u0105 towarzyszy\u0107 mo\u017cliwym etapom rozwoju os\u00f3b formuj\u0105cych si\u0119 dzie\u0144 po dniu\u201d, czyni\u0105c miejsce dla \u201emi\u0142osierdzia Pana, zach\u0119caj\u0105cego nas do czynienia mo\u017cliwego dobra\u201d[355]<\/a>. Rozumiem tych, kt\u00f3rzy wol\u0105 duszpasterstwo bardziej rygorystyczne, nie pozostawiaj\u0105ce miejsca na \u017cadne zamieszanie. Szczerze jednak wierz\u0119, \u017ce Jezus Chrystus pragnie Ko\u015bcio\u0142a zwracaj\u0105cego uwag\u0119 na dobro, jakie Duch \u015awi\u0119ty szerzy po\u015br\u00f3d s\u0142abo\u015bci: Matki, kt\u00f3ra wyra\u017caj\u0105c jednocze\u015bnie jasno obiektywn\u0105 nauk\u0119 \u201enie rezygnuje z mo\u017cliwego dobra, lecz podejmuje ryzyko pobrudzenia si\u0119 ulicznym b\u0142otem\u201d[356]<\/a>. Pasterze proponuj\u0105cy wiernym pe\u0142ny idea\u0142 Ewangelii i nauczanie Ko\u015bcio\u0142a, musz\u0105 im tak\u017ce pomaga\u0107 w przyj\u0119ciu logiki wsp\u00f3\u0142czucia dla s\u0142abych i unikania prze\u015bladowania lub os\u0105d\u00f3w zbyt surowych czy niecierpliwych. Ta sama Ewangelia wzywa nas, by\u015bmy nie os\u0105dzali i nie pot\u0119piali (por. Mt 7, 1; \u0141k 6, 37). Jezus \u201eoczekuje, aby\u015bmy zrezygnowali z poszukiwania osobistych lub wsp\u00f3lnotowych \u015brodk\u00f3w ochronnych, pozwalaj\u0105cych nam zachowa\u0107 dystans w stosunku do istoty ludzkiej udr\u0119ki, tak aby\u015bmy rzeczywi\u015bcie chcieli wej\u015b\u0107 w kontakt z konkretnym \u017cyciem innych i poznali moc czu\u0142o\u015bci. Gdy to czynimy, \u017cycie zawsze nam si\u0119 komplikuje\u201d[357]<\/a>.<\/p>\n\n\n\n

309. Za opatrzno\u015bciowe trzeba uzna\u0107, \u017ce te refleksje rozwijaj\u0105 si\u0119 w kontek\u015bcie Roku Jubileuszowego po\u015bwi\u0119conego mi\u0142osierdziu, bo r\u00f3wnie\u017c w obliczu najbardziej r\u00f3\u017cnorodnych sytuacji maj\u0105cych wp\u0142yw na rodzin\u0119, \u201emisj\u0105 Ko\u015bcio\u0142a jest g\u0142oszenie mi\u0142osierdzia Boga, bij\u0105cego serca Ewangelii, aby w ten spos\u00f3b dotrze\u0107 do serca i umys\u0142u ka\u017cdego cz\u0142owieka. Oblubienica Chrystusa przyswaja sobie postaw\u0119 Syna Bo\u017cego, kt\u00f3ry wszystkim wychodzi naprzeciw, nie pomijaj\u0105c nikogo\u201d[358]<\/a>.  Dobrze wie, \u017ce Jezus przedstawia si\u0119 jako pasterz stu owiec, a nie dziewi\u0119\u0107dziesi\u0119ciu dziewi\u0119ciu. Chce je wszystkie. Wychodz\u0105c z tej \u015bwiadomo\u015bci stanie si\u0119 mo\u017cliwe, \u017ce \u201edo wszystkich, tak wierz\u0105cych, jak i tych, kt\u00f3rzy s\u0105 daleko, dotrze balsam mi\u0142osierdzia jako znak kr\u00f3lestwa Bo\u017cego, kt\u00f3re jest ju\u017c obecne po\u015br\u00f3d nas\u201d[359]<\/a>.<\/p>\n\n\n\n

310. Nie mo\u017cemy zapomnie\u0107, \u017ce \u201emi\u0142osierdzie to nie jest tylko dzia\u0142anie Ojca, lecz staje si\u0119 kryterium pozwalaj\u0105cym zrozumie\u0107, kim s\u0105 Jego prawdziwe dzieci. Jeste\u015bmy wi\u0119c wezwani do \u017cycia mi\u0142osierdziem, poniewa\u017c to my najpierw doznali\u015bmy mi\u0142osierdzia\u201d[360]<\/a>. Nie jest to romantyczna propozycja lub s\u0142aba odpowied\u017a na mi\u0142o\u015b\u0107 Boga, kt\u00f3ra zawsze pragnie promowa\u0107 ludzi, poniewa\u017c \u201earchitrawem, na kt\u00f3rym wspiera si\u0119 \u017cycie Ko\u015bcio\u0142a, jest mi\u0142osierdzie. Wszystko w dzia\u0142aniu duszpasterskim Ko\u015bcio\u0142a powinno by\u0107 przepojone czu\u0142o\u015bci\u0105, z kt\u00f3r\u0105 kieruje si\u0119 do wiernych; w tym, co g\u0142osi i o czym daje \u015bwiadectwo \u015bwiatu, nie mo\u017ce nigdy brakowa\u0107 mi\u0142osierdzia\u201d[361]<\/a>. To prawda, \u017ce czasami \u201ezachowujemy si\u0119 jak kontrolerzy \u0142aski, a nie jak ci, kt\u00f3rzy j\u0105 przekazuj\u0105. Ko\u015bci\u00f3\u0142 jednak nie jest urz\u0119dem celnym, jest ojcowskim domem, gdzie jest miejsce dla ka\u017cdego z jego trudnym \u017cyciem\u201d[362]<\/a>.<\/p>\n\n\n\n

311. Nauczanie teologii moralnej nie powinno pomija\u0107 przyswojenia sobie tych rozwa\u017ca\u0144, bo o ile prawd\u0105 jest, \u017ce musimy dba\u0107 o integralno\u015b\u0107 nauczania moralnego Ko\u015bcio\u0142a, to zawsze nale\u017cy przyk\u0142ada\u0107 szczeg\u00f3ln\u0105 uwag\u0119, aby ukaza\u0107 i zach\u0119ci\u0107 do najwznio\u015blejszych i centralnych warto\u015bci Ewangelii[363]<\/a>, szczeg\u00f3lnie prymatu mi\u0142o\u015bci jako odpowiedzi na bezinteresown\u0105 inicjatyw\u0119 mi\u0142o\u015bci Boga. Czasami wiele kosztuje nas zrobienie w duszpasterstwie miejsca na bezwarunkow\u0105 mi\u0142o\u015b\u0107 Boga[364]<\/a>. Stawiamy tak wiele warunk\u00f3w mi\u0142osierdziu, \u017ce ogo\u0142acamy je z konkretnego sensu i realnego znaczenia, a to jest najgorszy spos\u00f3b rozwodnienia Ewangelii. Prawd\u0105 jest, na przyk\u0142ad, \u017ce mi\u0142osierdzie nie wyklucza sprawiedliwo\u015bci i prawdy, ale trzeba przede wszystkim powiedzie\u0107, \u017ce mi\u0142osierdzie jest pe\u0142ni\u0105 sprawiedliwo\u015bci i najja\u015bniejsz\u0105 manifestacj\u0105 prawdy Bo\u017cej. Dlatego te\u017c nale\u017cy zawsze uzna\u0107 za \u201enieadekwatn\u0105 jak\u0105kolwiek koncepcj\u0119 teologiczn\u0105, kt\u00f3ra ostatecznie kwestionuje wszechmoc Boga, a w szczeg\u00f3lno\u015bci Jego mi\u0142osierdzie\u201d[365]<\/a>.<\/p>\n\n\n\n

312. To stwarza nam kontekst i klimat uniemo\u017cliwiaj\u0105cy rozwijanie zimnej moralno\u015bci przy biurku w traktowaniu kwestii najbardziej delikatnych i stawia nas raczej w kontek\u015bcie rozeznania duszpasterskiego, pe\u0142nego mi\u0142o\u015bci mi\u0142osiernej, kt\u00f3ra zawsze gotowa jest zrozumie\u0107, przebaczy\u0107, towarzyszy\u0107, czeka\u0107, a przede wszystkim w\u0142\u0105cza\u0107. Jest to logika, kt\u00f3ra powinna dominowa\u0107 w Ko\u015bciele, aby \u201edo\u015bwiadczy\u0107 otwarcia serc na tych wszystkich, kt\u00f3rzy \u017cyj\u0105 na najr\u00f3\u017cniejszych peryferiach egzystencjalnych\u201d[366]<\/a>. Zach\u0119cam wiernych, kt\u00f3rzy \u017cyj\u0105 w sytuacjach skomplikowanych, aby z ufno\u015bci\u0105 podchodzili do rozmowy ze swoimi duszpasterzami oraz osobami \u015bwieckimi oddanymi Panu. Nie zawsze znajd\u0105 u nich potwierdzenie swoich w\u0142asnych idei i pragnie\u0144, ale na pewno otrzymaj\u0105 \u015bwiat\u0142o, kt\u00f3re im pozwoli lepiej zrozumie\u0107 to, co si\u0119 dzieje, i b\u0119d\u0105 mogli odkry\u0107 drog\u0119 dojrzewania osobistego. Zach\u0119cam te\u017c duszpasterzy, aby s\u0142uchali z mi\u0142o\u015bci\u0105 i spokojem, ze szczerym pragnieniem, aby doj\u015b\u0107 do sedna dramatu os\u00f3b i zrozumie\u0107 ich punkt widzenia, aby im pom\u00f3c \u017cy\u0107 lepiej i rozpozna\u0107 swoje miejsce w Ko\u015bciele.<\/p>\n\n\n\n

Rozdzia\u0142 IX<\/p>\n\n\n\n

Duchowo\u015b\u0107 ma\u0142\u017ce\u0144ska i rodzinna<\/p>\n\n\n\n

313. Mi\u0142o\u015b\u0107 przybiera r\u00f3\u017cne formy, w zale\u017cno\u015bci od stanu \u017cycia, do kt\u00f3rego ka\u017cdy zosta\u0142 powo\u0142any. Ponad p\u00f3\u0142 wieku temu Sob\u00f3r Watyka\u0144ski II m\u00f3wi\u0105c o apostolstwie \u015bwieckich podkre\u015bli\u0142 duchowo\u015b\u0107 wyp\u0142ywaj\u0105c\u0105 z \u017cycia rodzinnego. Powiedzia\u0142, \u017ce duchowo\u015bci \u015bwieckich \u201eszczeg\u00f3lne znami\u0119 winna nadawa\u0107 przynale\u017cno\u015b\u0107 do stanu ma\u0142\u017ce\u0144skiego i rodziny\u201d[367]<\/a>, oraz \u017ce troski rodzinne \u201enie powinny pozostawa\u0107 poza sfer\u0105 ich \u017cycia duchowego\u201d[368]<\/a>. Ponadto warto zatrzyma\u0107 si\u0119 pokr\u00f3tce na opisie kilku podstawowych cech charakterystycznych tej specyficznej duchowo\u015bci, kt\u00f3ra rozwija si\u0119 w dynamice relacji \u017cycia rodzinnego.<\/p>\n\n\n\n

Duchowo\u015b\u0107 komunii nadprzyrodzonej<\/p>\n\n\n\n

314. Zawsze m\u00f3wili\u015bmy o przebywaniu Boga w sercu osoby, kt\u00f3ra \u017cyje Jego \u0142ask\u0105. Dzisiaj mo\u017cemy ponadto powiedzie\u0107, \u017ce Tr\u00f3jca \u015awi\u0119ta jest obecna w \u015bwi\u0105tyni komunii ma\u0142\u017ce\u0144skiej. Tak jak zamieszkuje w chwale swego ludu (por. Ps 22, 4), tak te\u017c intymnie przebywa w mi\u0142o\u015bci ma\u0142\u017ce\u0144skiej, kt\u00f3ra oddaje chwa\u0142\u0119 Bogu.<\/p>\n\n\n\n

315. Pan zamieszkuje w prawdziwej i konkretnej rodzinie, ze wszystkimi jej cierpieniami, zmaganiami, rado\u015bciami i codziennymi postanowieniami. \u017byj\u0105c w rodzinie trudno udawa\u0107 i k\u0142ama\u0107, nie mo\u017cemy zak\u0142ada\u0107 maski. Je\u015bli t\u0119 autentyczno\u015b\u0107 o\u017cywia mi\u0142o\u015b\u0107, to Pan kr\u00f3luje ze swoj\u0105 rado\u015bci\u0105 i pokojem. Na duchowo\u015b\u0107 mi\u0142o\u015bci rodzinnej sk\u0142ada si\u0119 tysi\u0105ce prawdziwych i konkretnych gest\u00f3w. B\u00f3g ma swoje mieszkanie w tej r\u00f3\u017cnorodno\u015bci dar\u00f3w i spotka\u0144, sprawiaj\u0105cych dojrzewanie jedno\u015bci. To oddanie \u0142\u0105czy \u201ewarto\u015bci ludzkie i Boskie\u201d[369]<\/a>, poniewa\u017c jest pe\u0142ne mi\u0142o\u015bci Boga. Ostatecznie duchowo\u015b\u0107 ma\u0142\u017ce\u0144ska jest duchowo\u015bci\u0105 wi\u0119zi, zamieszka\u0142\u0105 przez Bo\u017c\u0105 mi\u0142o\u015b\u0107.<\/p>\n\n\n\n

316. Dobrze prze\u017cywana komunia rodzinna jest prawdziw\u0105 drog\u0105 do \u015bwi\u0119to\u015bci w \u017cyciu codziennym i drog\u0105 rozwoju mistycznego, \u015brodkiem wewn\u0119trznego zjednoczenia z Bogiem. Wymogi braterskie i wsp\u00f3lnotowe \u017cycia rodzinnego s\u0105 bowiem okazj\u0105 do coraz wi\u0119kszego otwarcia serca, a to umo\u017cliwia coraz pe\u0142niejsze spotkanie z Panem. S\u0142owo Bo\u017ce m\u00f3wi, \u017ce \u201ekto swojego brata nienawidzi, \u017cyje w ciemno\u015bci\u201d  (1 J 2, 11), \u201etrwa w \u015bmierci\u201d (1 J 3, 14) i \u201enie zna Boga\u201d (1 J 4, 8). M\u00f3j poprzednik Benedykt XVI powiedzia\u0142, \u017ce \u201ezamykanie oczu na bli\u017aniego czyni cz\u0142owieka \u015blepym r\u00f3wnie\u017c na Boga\u201d[370]<\/a>,  i \u017ce mi\u0142o\u015b\u0107 jest w gruncie rzeczy jedynym \u015bwiat\u0142em, \u201ekt\u00f3re zawsze na nowo rozprasza mroki ciemnego \u015bwiata\u201d[371]<\/a>. Tylko \u201eje\u017celi mi\u0142ujemy si\u0119 wzajemnie, B\u00f3g trwa w nas i mi\u0142o\u015b\u0107 ku Niemu jest w nas doskona\u0142a\u201d (1 J 4, 12). Poniewa\u017c \u201eosoba ludzka posiada naturalny i strukturalny wymiar spo\u0142eczny\u201d[372]<\/a> i \u201epodstawowym i pierwotnym przejawem spo\u0142ecznego wymiaru osoby jest ma\u0142\u017ce\u0144stwo i rodzina\u201d[373]<\/a>, to duchowo\u015b\u0107 realizuje si\u0119 konkretnie we wsp\u00f3lnocie rodzinnej. Zatem osoby posiadaj\u0105ce g\u0142\u0119bokie pragnienia duchowe nie powinny odczuwa\u0107, \u017ce rodzina oddala je od rozwoju w \u017cyciu Duchem \u015awi\u0119tym, ale \u017ce jest to droga, kt\u00f3rej u\u017cy\u0142 Pan, aby je doprowadzi\u0107 do szczyt\u00f3w zjednoczenia mistycznego.<\/p>\n\n\n\n

Zjednoczeni na modlitwie w \u015bwietle Paschy<\/p>\n\n\n\n

317. Je\u015bli rodzinie udaje si\u0119 skupi\u0107 na Chrystusie, to jednoczy On i rzuca \u015bwiat\u0142o na ca\u0142e \u017cycie rodzinne. Cierpienia i problemy s\u0105 do\u015bwiadczane w jedno\u015bci z krzy\u017cem Pana, a Jego u\u015bcisk pozwala znie\u015b\u0107 najtrudniejsze chwile. W gorzkich dniach rodziny jest miejsce na zjednoczenie z Jezusem opuszczonym, kt\u00f3re mo\u017ce zapobiec rozpadowi. Rodziny osi\u0105gaj\u0105 stopniowo, \u201ez pomoc\u0105 \u0142aski Ducha \u015awi\u0119tego, sw\u0105 \u015bwi\u0119to\u015b\u0107 poprzez \u017cycie ma\u0142\u017ce\u0144skie, uczestnicz\u0105c tak\u017ce w tajemnicy krzy\u017ca Chrystusa, kt\u00f3ry przekszta\u0142ca trudno\u015bci i cierpienia w ofiar\u0119 mi\u0142o\u015bci\u201d[374]<\/a>. Ponadto, chwile rado\u015bci, odpoczynku i \u015bwi\u0119ta, a tak\u017ce seksualno\u015bci s\u0105 do\u015bwiadczane jako udzia\u0142 w pe\u0142ni \u017cycia Jego zmartwychwstania. Ma\u0142\u017conkowie poprzez  r\u00f3\u017cne codzienne gesty tworz\u0105 \u201eprzestrze\u0144 teologaln\u0105, w kt\u00f3rej mo\u017cna do\u015bwiadczy\u0107 mistycznej obecno\u015bci zmartwychwsta\u0142ego Pana\u201d[375]<\/a>.<\/p>\n\n\n\n

318. Modlitwa rodzinna jest uprzywilejowanym \u015brodkiem wyra\u017cania i umacniania tej wiary paschalnej[376]<\/a>. Ka\u017cdego dnia mo\u017cna znale\u017a\u0107 kilka minut, aby zjednoczy\u0107 si\u0119 z \u017cywym Panem, powiedzie\u0107 Jemu o tym, co nas niepokoi, modli\u0107 si\u0119 za potrzeby rodziny, pomodli\u0107 si\u0119 za kogo\u015b, kto prze\u017cywa trudny okres, zwr\u00f3ci\u0107 si\u0119 o pomoc, kocha\u0107, dzi\u0119kowa\u0107 za \u017cycie i dobre rzeczy, prosi\u0107 Matk\u0119 Bo\u017c\u0105, aby nas chroni\u0142a pod swym macierzy\u0144skim p\u0142aszczem. M\u00f3wi\u0105c kr\u00f3tko, ta chwila modlitwy mo\u017ce uczyni\u0107 rodzinie bardzo wiele dobrego. Dla wielu rodzin skarbem duchowo\u015bci s\u0105 r\u00f3\u017cne przejawy pobo\u017cno\u015bci ludowej. Wsp\u00f3lnotowa droga modlitwy osi\u0105ga swoj\u0105 kulminacj\u0119 we wsp\u00f3lnym udziale w Eucharystii, zw\u0142aszcza w kontek\u015bcie odpoczynku niedzielnego. Jezus puka do drzwi rodziny, aby z ni\u0105 dzieli\u0107 Wieczerz\u0119 eucharystyczn\u0105 (por. Ap 3, 20). Tam ma\u0142\u017conkowie mog\u0105 zawsze przypiecz\u0119towa\u0107 paschalne przymierze, kt\u00f3re ich zjednoczy\u0142o, a kt\u00f3re odzwierciedla przymierze Boga z ludzko\u015bci\u0105 przypiecz\u0119towane na krzy\u017cu[377]<\/a>. Eucharystia jest sakramentem Nowego Przymierza, w kt\u00f3rym dokonuje si\u0119 odkupie\u0144cze dzia\u0142anie Chrystusa (por. \u0141k 22, 20). W ten spos\u00f3b mo\u017cna dostrzec g\u0142\u0119bokie wi\u0119zi mi\u0119dzy \u017cyciem ma\u0142\u017ce\u0144skim a Eucharysti\u0105[378]<\/a>. Pokarm Eucharystii jest si\u0142\u0105 i inspiracj\u0105, aby prze\u017cywa\u0107 ka\u017cdego dnia przymierze ma\u0142\u017ce\u0144skie jako \u201eKo\u015bci\u00f3\u0142 domowy\u201d[379]<\/a>.<\/p>\n\n\n\n

Duchowo\u015b\u0107 mi\u0142o\u015bci wy\u0142\u0105cznej i wolnej<\/p>\n\n\n\n

319. W ma\u0142\u017ce\u0144stwie prze\u017cywa si\u0119 r\u00f3wnie\u017c poczucie ca\u0142kowitej przynale\u017cno\u015bci do tylko jednej osoby. Ma\u0142\u017conkowie podejmuj\u0105 wyzwanie i pragnienie, by razem si\u0119 zestarze\u0107 i wypala\u0107, odzwierciedlaj\u0105c w ten spos\u00f3b wierno\u015b\u0107 Boga. Ta stanowcza decyzja, naznaczaj\u0105ca styl \u017cycia, jest \u201ewewn\u0119trznym wymogiem przymierza mi\u0142o\u015bci ma\u0142\u017ce\u0144skiej\u201d[380]<\/a>, bo \u201etemu, kto nie zdecyduje si\u0119 pokocha\u0107 na zawsze, trudno b\u0119dzie m\u00f3c kocha\u0107 naprawd\u0119 cho\u0107by przez jeden dzie\u0144\u201d[381]<\/a>. Nie mia\u0142oby to jednak znaczenia duchowego, gdyby chodzi\u0142o jedynie o prawo prze\u017cywane z rezygnacj\u0105. Jest to przynale\u017cno\u015b\u0107 serc, tam gdzie widzi tylko B\u00f3g (por. Mt 5, 28). Ka\u017cdego ranka po przebudzeniu ponawiana jest przed Bogiem owa decyzja wierno\u015bci, niezale\u017cnie od tego, co si\u0119 w ci\u0105gu dnia wydarzy. A ka\u017cdy k\u0142ad\u0105c si\u0119 spa\u0107 oczekuje, \u017ce si\u0119 zbudzi, aby kontynuowa\u0107 t\u0119 przygod\u0119, ufaj\u0105c w pomoc Pana. W ten spos\u00f3b ka\u017cdy z ma\u0142\u017conk\u00f3w jest dla drugiego znakiem i narz\u0119dziem blisko\u015bci Pana, kt\u00f3ry nie zostawia nas samych: \u201eJa jestem z wami przez wszystkie dni, a\u017c do sko\u0144czenia \u015bwiata\u201d (Mt 28, 20).<\/p>\n\n\n\n

320. Istnieje taki punkt, w kt\u00f3rym mi\u0142o\u015b\u0107 ma\u0142\u017conk\u00f3w osi\u0105ga najwi\u0119ksze wyzwolenie i staje si\u0119 przestrzeni\u0105 s\u0142usznej autonomii: kiedy ka\u017cdy odkrywa, \u017ce jego druga po\u0142owa nie nale\u017cy do niego, ale ma w\u0142a\u015bciciela du\u017co wa\u017cniejszego, swego jedynego Pana. Nikt nie mo\u017ce wymaga\u0107 posiadania najbardziej osobistej i tajemnej intymno\u015bci ukochanej osoby i tylko On mo\u017ce zajmowa\u0107 centrum jej \u017cycia. Jednocze\u015bnie zasada duchowego realizmu sprawia, \u017ce wsp\u00f3\u0142ma\u0142\u017conek nie wymaga, aby druga osoba ca\u0142kowicie zaspokoi\u0142a jego potrzeby. Trzeba, aby droga duchowa ka\u017cdego, jak s\u0142usznie wskazywa\u0142 Dietrich Bonhoeffer, pomaga\u0142a mu w \u201erozczarowaniu si\u0119\u201d drugim[382]<\/a> i zaniechaniu oczekiwania od tej osoby tego, co jest w\u0142a\u015bciwe jedynie mi\u0142o\u015bci Boga. Wymaga to ogo\u0142ocenia wewn\u0119trznego. Wy\u0142\u0105czna przestrze\u0144, jak\u0105 ka\u017cdy z ma\u0142\u017conk\u00f3w zastrzega dla swej osobistej relacji z Bogiem, pozwala nie tylko leczy\u0107 rany wsp\u00f3\u0142\u017cycia, ale tak\u017ce na znalezienie w mi\u0142o\u015bci Boga sensu swego istnienia. Ka\u017cdego dnia musimy modli\u0107 si\u0119 o to dzia\u0142anie Ducha \u015awi\u0119tego, aby owa wewn\u0119trzna wolno\u015b\u0107 by\u0142a mo\u017cliwa.<\/p>\n\n\n\n

Duchowo\u015b\u0107 opieki, pocieszenia i zach\u0119ty<\/p>\n\n\n\n

321. \u201eChrze\u015bcija\u0144scy ma\u0142\u017conkowie s\u0105 dla siebie nawzajem, dla swoich dzieci i innych domownik\u00f3w, wsp\u00f3\u0142pracownikami \u0142aski i \u015bwiadkami wiary\u201d[383]<\/a>. B\u00f3g wzywa ich do przekazywania \u017cycia i opieki. Dlatego rodzina \u201ezawsze by\u0142a najbli\u017cszym \u00abszpitalem\u00bb\u201d[384]<\/a>.  Opiekujmy si\u0119 sob\u0105, wspierajmy si\u0119 i pobudzajmy nawzajem i prze\u017cywajmy to jako cz\u0119\u015b\u0107 naszej duchowo\u015bci rodziny. \u017bycie ma\u0142\u017ce\u0144skie jest uczestnictwem w owocnym dziele Boga, a ka\u017cdy jest dla drugiej osoby nieustann\u0105 prowokacj\u0105 Ducha \u015awi\u0119tego. Bo\u017ca mi\u0142o\u015b\u0107 objawia si\u0119 \u201e\u017cywymi i konkretnymi s\u0142owami, poprzez kt\u00f3re m\u0119\u017cczyzna i kobieta wyra\u017caj\u0105 swoj\u0105 mi\u0142o\u015b\u0107 ma\u0142\u017ce\u0144sk\u0105\u201d[385]<\/a>. Zatem dwoje s\u0105 nawzajem odbiciem Bo\u017cej mi\u0142o\u015bci, kt\u00f3ra pociesza s\u0142owem, spojrzeniem, pomoc\u0105, pieszczot\u0105, u\u015bciskiem. Dlatego te\u017c \u201epragnienie tworzenia rodziny to postanowienie, by by\u0107 cz\u0119\u015bci\u0105 marzenia Boga, decyzja, aby marzy\u0107 wraz z Nim, odwaga uczestniczenia w Jego budowaniu \u015bwiata, odwaga tworzenia z Nim tej historii, budowania \u015bwiata, w kt\u00f3rym nikt nie czu\u0142by si\u0119 samotny\u201d[386]<\/a>.<\/p>\n\n\n\n

322. Ca\u0142e \u017cycie rodziny jest mi\u0142osiernym \u201epastwiskiem\u201d. Ka\u017cdy z trosk\u0105 odmalowuje si\u0119 i pisze w \u017cyciu drugiej osoby: \u201eWy jeste\u015bcie naszym listem, pisanym w sercach naszych, […] napisanym nie atramentem, lecz Duchem Boga \u017cywego (2 Kor 3, 2-3). Ka\u017cdy jest \u201erybakiem ludzi\u201d (\u0141k 5, 10), kt\u00f3ry w imieniu Jezusa \u201ezarzuca sieci\u201d (por. \u0141k 5, 5) ku innym, lub rolnikiem, kt\u00f3ry pracuje w tej \u017cyznej ziemi, jak\u0105 s\u0105 jego bliscy, pobudzaj\u0105c ich do tego, co w nich najlepsze. P\u0142odno\u015b\u0107 ma\u0142\u017ce\u0144ska poci\u0105ga za sob\u0105 promocj\u0119, poniewa\u017c \u201ekocha\u0107 jak\u0105\u015b istot\u0119 \u2013 to oczekiwa\u0107 od niej czego\u015b, co nie da si\u0119 okre\u015bli\u0107 ani przewidzie\u0107, to jednocze\u015bnie dawa\u0107 jej niejako sposobno\u015b\u0107, by odpowiedzia\u0142a temu oczekiwaniu\u201d[387]<\/a>. Jest to oddawanie czci Bogu, poniewa\u017c to On zasia\u0142 wiele dobrych rzeczy w innych ludziach, maj\u0105c nadziej\u0119, \u017ce sprawi\u0105 ich wzrost.<\/p>\n\n\n\n

323. Podziwianie ukochanej osoby oczyma Boga i rozpoznawanie w niej Chrystusa jest g\u0142\u0119bokim do\u015bwiadczeniem duchowym. Wymaga to bezinteresownej dyspozycyjno\u015bci, pozwalaj\u0105cej doceni\u0107 jej godno\u015b\u0107. Mo\u017cna  by\u0107 w pe\u0142ni obecnym dla drugiej osoby, je\u015bli kto\u015b daje siebie nie pytaj\u0105c \u201edlaczego\u201d, zapominaj\u0105c o wszystkim wok\u00f3\u0142. Tak wi\u0119c osoba ukochana zas\u0142uguje na pe\u0142n\u0105 uwag\u0119. Jezus by\u0142 wzorem, bo gdy kto\u015b przychodzi\u0142, aby z Nim rozmawia\u0107, patrzy\u0142 na niego z mi\u0142o\u015bci\u0105 (por. Mk 10, 21). Nikt w Jego obecno\u015bci nie czu\u0142 si\u0119 zaniedbywanym, bowiem Jego s\u0142owa i gesty by\u0142y wyrazem owego pytania: \u201eCo chcesz, abym ci uczyni\u0142?\u201d (Mk 10, 51). To prze\u017cywa si\u0119 w codziennym \u017cyciu rodziny. W niej pami\u0119tamy, \u017ce osoba, kt\u00f3ra z nami \u017cyje, zas\u0142uguje na wszystko, bo ma niesko\u0144czon\u0105 godno\u015b\u0107, b\u0119d\u0105c przedmiotem wielkiej mi\u0142o\u015bci Ojca. W ten spos\u00f3b rozkwita czu\u0142a troska, zdolna do \u201erozbudzenia w drugim rado\u015bci bycia kochanym. Wyra\u017ca si\u0119 ona szczeg\u00f3lnie w zajmowaniu si\u0119 z subteln\u0105 trosk\u0105 ograniczeniami drugiego, zw\u0142aszcza gdy ujawniaj\u0105 si\u0119 w spos\u00f3b oczywisty\u201d[388]<\/a>.<\/p>\n\n\n\n

324. Pod wp\u0142ywem Ducha \u015awi\u0119tego rodzina nie tylko przyjmuje \u017cycie, rodz\u0105c je w swoim \u0142onie, ale si\u0119 otwiera, wykracza poza swoje granice, aby obdarzy\u0107 swoim dobrem r\u00f3wnie\u017c innych, aby otoczy\u0107 ich opiek\u0105 i d\u0105\u017cy\u0107 do ich szcz\u0119\u015bcia. Ta otwarto\u015b\u0107 jest szczeg\u00f3lnie wyra\u017cona w go\u015bcinno\u015bci[389]<\/a>, do kt\u00f3rej s\u0142owo Bo\u017ce zach\u0119ca w sugestywny spos\u00f3b: \u201eNie zapominajmy te\u017c o go\u015bcinno\u015bci, gdy\u017c przez ni\u0105 niekt\u00f3rzy, nie wiedz\u0105c, anio\u0142om dali go\u015bcin\u0119\u201d (Hbr 13,2). Gdy rodzina go\u015bci i wychodzi na spotkanie innych, zw\u0142aszcza ubogich i opuszczonych, jest \u201esymbolem, \u015bwiadectwem i uczestnikiem macierzy\u0144stwa Ko\u015bcio\u0142a\u201d[390]<\/a>. Mi\u0142o\u015b\u0107 spo\u0142eczna, b\u0119d\u0105ca odzwierciedleniem Tr\u00f3jcy \u015awi\u0119tej, jest w istocie tym, co jednoczy duchowy sens rodziny i jej misj\u0119 poza jej granicami, poniewa\u017c uobecnia kerygmat ze wszystkimi jego wymogami wsp\u00f3lnotowymi. Rodzina \u017cyje specyficzn\u0105 duchowo\u015bci\u0105, b\u0119d\u0105c jednocze\u015bnie Ko\u015bcio\u0142em domowym i \u017cywotn\u0105 kom\u00f3rk\u0105, aby zmieni\u0107 \u015bwiat[391]<\/a>.<\/p>\n\n\n\n

***<\/p>\n\n\n\n

325. S\u0142owa Mistrza (por. Mt 22, 30) i \u015bw. Paw\u0142a (por. 1 Kor 7, 29-31) o ma\u0142\u017ce\u0144stwie, nie przez przypadek umieszczone s\u0105 w kontek\u015bcie ostatecznego i definitywnego wymiaru naszej egzystencji, kt\u00f3ry musimy odzyska\u0107. W ten spos\u00f3b ma\u0142\u017conkowie mog\u0105 rozpozna\u0107 sens pokonywanej drogi. Jak to bowiem wiele razy przypominali\u015bmy w tej adhortacji, \u017cadna rodzina nie jest doskona\u0142a i uformowana raz na zawsze, ale wymaga stopniowego rozwoju swej zdolno\u015bci do kochania. Istnieje sta\u0142e wezwanie, kt\u00f3re pochodzi z pe\u0142nej komunii Tr\u00f3jcy \u015awi\u0119tej, niezwyk\u0142ej jedno\u015bci mi\u0119dzy Chrystusem a Jego Ko\u015bcio\u0142em, tej pi\u0119knej wsp\u00f3lnoty, jak\u0105 jest Rodzina z Nazaretu, i z nieskazitelnego braterstwa istniej\u0105cego mi\u0119dzy \u015bwi\u0119tymi w niebie. Kontemplowanie pe\u0142ni, kt\u00f3rej jeszcze nie osi\u0105gn\u0119li\u015bmy pozwala nam tak\u017ce na zrelatywizowanie historycznej drogi, kt\u00f3r\u0105 idziemy jako rodziny, aby\u015bmy przestali wymaga\u0107 od relacji mi\u0119dzyludzkich takiej  doskona\u0142o\u015bci, czysto\u015bci intencji i konsekwencji, kt\u00f3re mo\u017cna znale\u017a\u0107 jedynie w ostatecznym kr\u00f3lestwie. Ponadto kontemplowanie pe\u0142ni uniemo\u017cliwia nam te\u017c surowe os\u0105dzanie tych, kt\u00f3rzy \u017cyj\u0105 w warunkach wielkiej s\u0142abo\u015bci. Wszyscy jeste\u015bmy powo\u0142ani, aby nieustannie d\u0105\u017cy\u0107 ku temu, co nas przekracza, w tym pokonywania naszych ogranicze\u0144, a ka\u017cda rodzina powinna \u017cy\u0107 t\u0105 nieustann\u0105 zach\u0119t\u0105. Rodziny, pod\u0105\u017cajmy naprz\u00f3d i nie ustawajmy! Mamy obietnic\u0119, \u017ce wi\u0119cej jeszcze zawsze przed nami. Nie tra\u0107my nadziei z powodu naszych ogranicze\u0144, ale nie rezygnujmy te\u017c z d\u0105\u017cenia do pe\u0142ni mi\u0142o\u015bci i jedno\u015bci, kt\u00f3re zosta\u0142y nam obiecane.<\/p>\n\n\n\n

Modlitwa do \u015awi\u0119tej Rodziny<\/p>\n\n\n\n

Jezu, Maryjo i J\u00f3zefie,<\/p>\n\n\n\n

w was kontemplujemy<\/p>\n\n\n\n

blask prawdziwej mi\u0142o\u015bci,<\/p>\n\n\n\n

do was zwracamy si\u0119 z ufno\u015bci\u0105.<\/p>\n\n\n\n

\u015awi\u0119ta Rodzino z Nazaretu,<\/p>\n\n\n\n

uczy\u0144 tak\u017ce nasze rodziny<\/p>\n\n\n\n

\u015brodowiskami komunii i Wieczernikami modlitwy,<\/p>\n\n\n\n

autentycznymi szko\u0142ami Ewangelii<\/p>\n\n\n\n

i ma\u0142ymi Ko\u015bcio\u0142ami domowymi.<\/p>\n\n\n\n

\u015awi\u0119ta Rodzino z Nazaretu<\/p>\n\n\n\n

niech nigdy wi\u0119cej w naszych rodzinach nikt nie do\u015bwiadcza<\/p>\n\n\n\n

przemocy, zamkni\u0119cia i podzia\u0142\u00f3w:<\/p>\n\n\n\n

ktokolwiek zosta\u0142 zraniony albo zgorszony,<\/p>\n\n\n\n

niech szybko zazna pocieszenia i uleczenia.<\/p>\n\n\n\n

\u015awi\u0119ta Rodzino z Nazaretu,<\/p>\n\n\n\n

przywr\u00f3ci\u0107 wszystkim \u015bwiadomo\u015b\u0107<\/p>\n\n\n\n

sakralnego i nienaruszalnego charakteru rodziny,<\/p>\n\n\n\n

jej pi\u0119kna w Bo\u017cym zamy\u015ble.<\/p>\n\n\n\n

Jezu, Maryjo i J\u00f3zefie,<\/p>\n\n\n\n

us\u0142yszcie, wys\u0142uchajcie naszego b\u0142agania!<\/p>\n\n\n\n

Amen.<\/p>\n\n\n\n

W Rzymie, u \u015bw. Piotra, w Roku Jubileuszowym Mi\u0142osierdzia, 19 marca, w Uroczysto\u015b\u0107 \u015awi\u0119tego J\u00f3zefa roku 2016, czwartym mojego Pontyfikatu.<\/p>\n\n\n\n

Franciscus<\/p>\n\n\n\n

\n\n\n\n

[1]<\/a> III NADZWYCZAJNE ZGROMADZENIE OG\u00d3LNE SYNODU BISKUP\u00d3W, Relatio Synodi, (18 pa\u017adziernika 2014), 2. Dalej: Relacja Synodu 2014.<\/p>\n\n\n\n

[2]<\/a> XIV ZWYCZAJNE ZGROMADZENIE OG\u00d3LNE SYNODU BISKUP\u00d3W, Relatio finalis, (24 pa\u017adziernika 2015), 3. Dalej: Relacja ko\u0144cowa 2015.<\/p>\n\n\n\n

[3]<\/a> Przem\u00f3wienie na zako\u0144czenie XIV Zwyczajnego Zgromadzenia Og\u00f3lnego Synodu Biskup\u00f3w (24 pa\u017adziernika 2015): L\u2019Osservatore Romano, wyd. polskie, n. 11\/2015, s. 13. Por. Papieska Komisja Biblijna, Fede e Cultura alla luce della Bibbia. Atti della Sessione Plenaria 1979 della Pontificia Commissione Biblica, Torino, 1981; Sob\u00f3r Wat. II, Konst. duszpast. Gaudium et spes o Ko\u015bciele w \u015bwiecie wsp\u00f3\u0142czesnym, 44; Jan Pawe\u0142 II, Enc. Redemptoris missio (7 grudnia 1990), 52: AAS 83 (1991), 300; Adhort. apost. Evangelii gaudium (24 listopada 2013), 69.117: AAS 105 (2013), 1049.1068-1069.<\/p>\n\n\n\n

[4]<\/a> Przem\u00f3wienie podczas spotkania z rodzinami, Santiago de Cuba (22 wrze\u015bnia 2015): L\u2019Osservatore Romano, 24 wrze\u015bnia 2015, s. 7.<\/p>\n\n\n\n

[5]<\/a> Jorge Luis Borges, \u201cCalle desconocida\u201d, w: Fervor de Buenos Aires, Buenos Aires 2011, 23.<\/p>\n\n\n\n

[6]<\/a> Homilia wyg\u0142oszona podczas Mszy \u015bw. sprawowanej w Wy\u017cszym Seminarium Duchownym w Puebla de Los Angeles, (28 stycznia 1979): AAS 71 (1979), 184; Nauczanie Papieskie, II, 1, rok 1979, Pallotinum, Pozna\u0144 1990, s. 80.<\/p>\n\n\n\n

[7]<\/a> Por. tam\u017ce.<\/p>\n\n\n\n

[8]<\/a> JAN PAWE\u0141 II, Adhort. apost. Familiaris consortio (22, listopada 1981), 4: AAS 74 (1982), 84.<\/p>\n\n\n\n

[9]<\/a>  Relacja Synodu 2014, 5.<\/p>\n\n\n\n

[10]<\/a> Konferencja Episkopatu Hiszpanii, Matrimonio y familia (6 lipca 1979), 3.16.23.<\/p>\n\n\n\n

[11]<\/a> Relacja ko\u0144cowa 2015, 5.<\/p>\n\n\n\n

[12]<\/a> Relacja Synodu 2014, 5.<\/p>\n\n\n\n

[13]<\/a> Relacja ko\u0144cowa 2015, 8.<\/p>\n\n\n\n

[14]<\/a> Przem\u00f3wienie w Kongresie Stan\u00f3w Zjednoczonych Ameryki (24 wrze\u015bnia 2015): L\u2019Osservatore Romano, wyd. polskie, n. 10\/2015, s.s. 37-38.<\/p>\n\n\n\n

[15]<\/a> Relacja ko\u0144cowa 2015, 29.<\/p>\n\n\n\n

[16]<\/a> Relacja Synodu 2014, 10.<\/p>\n\n\n\n

[17]<\/a> III NADZWYCZAJNE ZGROMADZENIE OG\u00d3LNE SYNODU BISKUP\u00d3W, Or\u0119dzie (18 wrze\u015bnia 2014): L\u2019Osservatore Romano, wyd. polskie, n. 11\/2014, s. 6.<\/p>\n\n\n\n

[18]<\/a> Relacja Synodu 2014, 10.<\/p>\n\n\n\n

[19]<\/a> Relacja ko\u0144cowa 2015, 7,<\/p>\n\n\n\n

[20]<\/a> Tam\u017ce, 63.<\/p>\n\n\n\n

[21]<\/a> KONFERENCJA BISKUPOW KATOLICKICH KOREI, Towards a culture of life! (15 marca 2007).<\/p>\n\n\n\n

[22]<\/a> Relacja Synodu 2014, 6<\/p>\n\n\n\n

[23]<\/a> PAPIESKA RADA DS. RODZINY, Karta praw rodziny (22 pa\u017adziernika 1983), 11: L\u2019Osservatore Romano,wyd. polskie, n. 10\/1983, s. 6.<\/p>\n\n\n\n

[24]<\/a> Por. Relacja ko\u0144cowa 2015, 11-12.<\/p>\n\n\n\n

[25]<\/a> PAPIESKA RADA DS. RODZINY, Karta praw rodziny (22 pa\u017adziernika 1983), Wprowadzenie: L\u2019Osservatore Romano, wyd. polskie, n. 10\/1983, s. 6.<\/p>\n\n\n\n

[26]<\/a> Tam\u017ce, 9.<\/p>\n\n\n\n

[27]<\/a> Relacja ko\u0144cowa 2015, 14.<\/p>\n\n\n\n

[28]<\/a> Relacja Synodu 2014, 8.<\/p>\n\n\n\n

[29]<\/a> Por. Relacja ko\u0144cowa 2015, 78.<\/p>\n\n\n\n

[30]<\/a> Relacja Synodu 2014, 8.<\/p>\n\n\n\n

[31]<\/a> Relacja ko\u0144cowa 2015, 23; por. Or\u0119dzie na \u015awiatowy Dzie\u0144 Migranta i Uchod\u017acy 2016 (12 wrze\u015bnia 2015). L\u2019Osservatore Romano, wyd. polskie, n. 10\/2015, s.s. 10-12.   <\/p>\n\n\n\n

[32]<\/a> Tam\u017ce, 24.<\/p>\n\n\n\n

[33]<\/a> Tam\u017ce, 21.<\/p>\n\n\n\n

[34]<\/a> Tam\u017ce, 17.<\/p>\n\n\n\n

[35]<\/a> Tam\u017ce, 20.<\/p>\n\n\n\n

[36]<\/a> Por. tam\u017ce, 15<\/p>\n\n\n\n

[37]<\/a> Przem\u00f3wienie na zako\u0144czenie XIV Zgromadzenia Zwyczajnego Og\u00f3lnego Synodu Biskup\u00f3w (24 pa\u017adziernika 2015): L\u2019Osservatore Romano, wyd. polskie, n. 11\/2015, s. 12.<\/p>\n\n\n\n

[38]<\/a> KONFERENCJA EPISKOPATU ARGENTYNY, Navega mar adentro  (31 maja 2003), 42.<\/p>\n\n\n\n

[39]<\/a> KONFERENCJA EPISKOPATU MEKSYKU, Que en Cristo nuestra paz M\u00e9xico tenga vida digna (15 lutego 2009), 67.<\/p>\n\n\n\n

[40]<\/a> Relacja ko\u0144cowa 2015, 25.<\/p>\n\n\n\n

[41]<\/a> Tam\u017ce, 10.<\/p>\n\n\n\n

[42]<\/a> Katecheza (22 kwietnia 2015): L\u2019Osservatore Romano, wyd. polskie, n. 5\/2015, s. 47.<\/p>\n\n\n\n

[43]<\/a> Katecheza (29 kwietnia 2015): L\u2019Osservatore Romano, wyd. polskie, n. 5\/2015, s. 48.<\/p>\n\n\n\n

[44]<\/a> Relacja ko\u0144cowa 2015, 28<\/p>\n\n\n\n

[45]<\/a> Tam\u017ce, 8.<\/p>\n\n\n\n

[46]<\/a> Tam\u017ce, 58.<\/p>\n\n\n\n

[47]<\/a> Tam\u017ce, 33.<\/p>\n\n\n\n

[48]<\/a> Relacja Synodu 2014, 11.<\/p>\n\n\n\n

[49]<\/a> Konferencja Episkopatu Kolumbii, A tiempos dif\u00edciles colombianos nuevos (13 lutego 2003), 3.<\/p>\n\n\n\n

[50]<\/a> Adhort. apost. Evangelii gaudium (24 listopada 2013), 35: AAS 105 (2013), 1034.<\/p>\n\n\n\n

[51]<\/a> Tam\u017ce, 164: AAS 105 (2013), 1088.<\/p>\n\n\n\n

[52]<\/a> Tam\u017ce.<\/p>\n\n\n\n

[53]<\/a> Tam\u017ce, 165: AAS 105 (2013), 1089.<\/p>\n\n\n\n

[54]<\/a> Relacja Synodu 2014, 12.<\/p>\n\n\n\n

[55]<\/a> Tam\u017ce, 14.<\/p>\n\n\n\n

[56]<\/a> Tam\u017ce, 16.<\/p>\n\n\n\n

[57]<\/a> Relacja ko\u0144cowa 2015, 41.<\/p>\n\n\n\n

[58]<\/a> Tam\u017ce, 38.<\/p>\n\n\n\n

[59]<\/a> Relacja Synodu 2014, 17.<\/p>\n\n\n\n

[60]<\/a> Relacja ko\u0144cowa 2015, 43.<\/p>\n\n\n\n

[61]<\/a> Relacja Synodu 2014, 18.<\/p>\n\n\n\n

[62]<\/a> Tam\u017ce, 19.<\/p>\n\n\n\n

[63]<\/a> Relacja ko\u0144cowa 2015, 38.<\/p>\n\n\n\n

[64]<\/a> JAN PAWE\u0141 II, Adhort. apost.  Familiaris consortio (22 listopada 1981), 13:AAS 74 (1982), 94.<\/p>\n\n\n\n

[65]<\/a> Relacja Synodu 2014, 21.<\/p>\n\n\n\n

[66]<\/a> Katechizm Ko\u015bcio\u0142a Katolickiego, 1642.<\/p>\n\n\n\n

[67]<\/a> Tam\u017ce.<\/p>\n\n\n\n

[68]<\/a> Katecheza (6 maja 2015): L\u2019Osservatore Romano, wyd. polskie, n. 6\/2015, s. 41.<\/p>\n\n\n\n

[69]<\/a> LEON WIELKI, Epistula Rustico narbonensi episcopo, inquis. IV: PL 54, 1205A; por. HINKMAR Z REIMS, Epist. 22: PL 126, 142.<\/p>\n\n\n\n

[70]<\/a> Por. PIUS XII, Enc. Mystici Corporis Christi (29 czerwca 1943): AAS 35 (1943), 202: \u201cMatrimonio enim quo coniuges sibi invicem sunt ministri gratiae\u201d.<\/p>\n\n\n\n

[71]<\/a> Por. Kodeks Prawa Kanonicznego, kanony 1116; 1161-1165; Kodeks Kanon\u00f3w Ko\u015bcio\u0142\u00f3w Wschodnich, kanony 832; 848-852.<\/p>\n\n\n\n

[72]<\/a> Tam\u017ce, kan. 1055 \u00a7 2.<\/p>\n\n\n\n

[73]<\/a> Relacja Synodu 2014, 23.<\/p>\n\n\n\n

[74]<\/a> JAN PAWE\u0141 II, Adhort. apost. Familiaris consortio (22 listopada 1981), 9: AAS 74 (1982), 90.<\/p>\n\n\n\n

[75]<\/a> Relacja ko\u0144cowa 2015, 47.<\/p>\n\n\n\n

[76]<\/a> Tam\u017ce.<\/p>\n\n\n\n

[77]<\/a> Homilia podczas Mszy \u015bw. na  zako\u0144czenie VIII \u015awiatowego Spotkania Rodzin w Filadelfii (27 wrze\u015bnia 2015): L\u00b4Osservatore Romano, wyd. polskie, n. 10\/2015, s. 52.<\/p>\n\n\n\n

[78]<\/a> Relacja ko\u0144cowa 2015, 53-54.<\/p>\n\n\n\n

[79]<\/a> Tam\u017ce, 51.<\/p>\n\n\n\n

[80]<\/a> SOB\u00d3R WAT. II, Konst. duszp. Gaudium et spes o Ko\u015bciele w \u015bwiecie wsp\u00f3\u0142czesnym, 48.<\/p>\n\n\n\n

[81]<\/a> Por. Kodeks Prawa Kanonicznego, kan. 1055\u00a7 1: \u201cAd bonum coniugum atque ad prolis generationem et educationem ordinatum\u201d.<\/p>\n\n\n\n

[82]<\/a> Katechizm Ko\u015bcio\u0142a Katolickiego, 2360.<\/p>\n\n\n\n

[83]<\/a> Tam\u017ce, 1654.<\/p>\n\n\n\n

[84]<\/a> SOB\u00d3R WAT. II, Konst. duszp. Gaudium et spes o Ko\u015bciele w \u015bwiecie wsp\u00f3\u0142czesnym, 48.<\/p>\n\n\n\n

[85]<\/a> Katechizm Ko\u015bcio\u0142a Katolickiego, 2366.<\/p>\n\n\n\n

[86]<\/a> Por. PAWE\u0141 VI, Enc. Humanae vitae (25 lipiec 1968), 11-12: AAS 60 (1968), 488-489.<\/p>\n\n\n\n

[87]<\/a> Katechizm Ko\u015bcio\u0142a Katolickiego, 2378.<\/p>\n\n\n\n

[88]<\/a> KONGR. NAUKI WIARY, Instrukcja o szacunku dla rodz\u0105cego si\u0119 \u017cycia ludzkiego i o godno\u015bci jego przekazywania Donum vitae (22 lutego 1987), II, 8: AAS 80 (1988), 97.<\/p>\n\n\n\n

[89]<\/a> Relacja ko\u0144cowa 2015, 63.<\/p>\n\n\n\n

[90]<\/a> Relacja Synodu 2014, 57.<\/p>\n\n\n\n

[91]<\/a> Tam\u017ce, 58.<\/p>\n\n\n\n

[92]<\/a> Tam\u017ce, 57.<\/p>\n\n\n\n

[93]<\/a> Relacja ko\u0144cowa 2015, 64.<\/p>\n\n\n\n

[94]<\/a> Relacja Synodu 2014, 60.<\/p>\n\n\n\n

[95]<\/a> Tam\u017ce, 61.<\/p>\n\n\n\n

[96]<\/a> Kodeks Prawa Kanonicznego,  kan. 1136; por. Kodeks Kanon\u00f3w Ko\u015bcio\u0142\u00f3w Wschodnich, kan. 627.<\/p>\n\n\n\n

[97]<\/a> PAPIESKA RADA DS. RODZINY, Ludzka p\u0142ciowo\u015b\u0107: prawda i znaczenie (8 grudnia 1995), 23.<\/p>\n\n\n\n

[98]<\/a> Katecheza (20 maja 2015), L\u2019Osservatore Romano, wyd. polskie, n. 6\/2015,  s. 45.<\/p>\n\n\n\n

[99]<\/a> Por. JAN PAWE\u0141 II, Adhort. apost. Familiaris consortio (22 listopada 1981), 38:AAS 74 (1982), 129.<\/p>\n\n\n\n

[100]<\/a> Por. Discorso all\u2019Assemblea diocesana di Roma (14 czerwca 2015): L\u2019Osservatore Romano, 15-16 czerwca 2015, s. 8.<\/p>\n\n\n\n

[101]<\/a> Relacja Synodu 2014, 23.<\/p>\n\n\n\n

[102]<\/a> Relacja ko\u0144cowa 2015, 52.<\/p>\n\n\n\n

[103]<\/a> Tam\u017ce, 49-50.<\/p>\n\n\n\n

[104]<\/a> Katechizm Ko\u015bcio\u0142a Katolickiego, 1641.<\/p>\n\n\n\n

[105]<\/a> Por. BENEDYKT XVI, Enc. Deus caritas est (25 grudnia 2005), 2:  AAS 98 (2006), 218.<\/p>\n\n\n\n

[106]<\/a> \u0106wiczenia duchowe, Kontemplacja [pomocna] do uzyskania mi\u0142o\u015bci, 230.<\/p>\n\n\n\n

[107]<\/a> Octavio Paz, Podw\u00f3jny p\u0142omie\u0144, prze\u0142. Piotr Fornelski, Krak\u00f3w 1996, s. 37.<\/p>\n\n\n\n

[108]<\/a> TOMASZ Z AKWINU, Summa Theologiae II-II, q. 114, a. 2, ad 1.<\/p>\n\n\n\n

[109]<\/a> Katecheza (13 maja 2015),  L\u2019Osservatore Romano, wyd. polskie, n. 6\/2015, s. 43.<\/p>\n\n\n\n

[110]<\/a> Summa Theologiae II-II, q. 27, a. 1, ad 2.<\/p>\n\n\n\n

[111]<\/a> Tam\u017ce, a. 1.<\/p>\n\n\n\n

[112]<\/a> Katecheza (13 maja 2015),  L\u2019Osservatore Romano, wyd. polskie, n. 6\/2015, s. 44.<\/p>\n\n\n\n

[113]<\/a> JAN PAWE\u0141 II, Adhort. apost.  Familiaris consortio (22 listopada 1981), 21: AAS 74 (1982), 106.<\/p>\n\n\n\n

[114]<\/a> A sermon delivered at Dexter Avenue Baptist Church,  Montgomery, Alabama, 17 listopada 1957.<\/p>\n\n\n\n

[115]<\/a> \u015aw. Tomasz z Akwinu nazywa mi\u0142o\u015b\u0107 \u201evis unitiva\u201d (Summa Theologiae I, q. 20, a. 1, ad 3), zapo\u017cyczaj\u0105c wyra\u017cenie Dionizego Pseudo-Aeropagity (De divinis nominibus, IV, 12: PG 3, 709).<\/p>\n\n\n\n

[116]<\/a> TOMASZ Z AKWINU, Summa Theologiae II-II, q. 27, a. 2.<\/p>\n\n\n\n

[117]<\/a> Enc. Casti connubii (31 grudnia 1930): AAS 22 (1930), 547-548.<\/p>\n\n\n\n

[118]<\/a> JAN PAWE\u0141 II, Adhort. apost.  Familiaris consortio (22 listopada 1981), 13: AAS 74 (1982), 94.<\/p>\n\n\n\n

[119]<\/a> Katecheza (2 kwietnia 2014): L\u2019Osservatore Romano, wyd. polskie, n. 5\/2014, s. 37. <\/p>\n\n\n\n

[120]<\/a> Tam\u017ce.<\/p>\n\n\n\n

[121]<\/a> JAN PAWE\u0141 II, Adhort. apost.  Familiaris consortio (22 listopada 1981), 9:AAS 74 (1982), 90.<\/p>\n\n\n\n

[122]<\/a> TOMASZ Z AKWINU, Summa contra Gentiles, III, 123; por. ARYSTOTELES, Etyka Nikomachejska, 8,12.<\/p>\n\n\n\n

[123]<\/a> Enc. Lumen fidei (29 czerwca 2013), 52: AAS 105 (2013), 590.<\/p>\n\n\n\n

[124]<\/a> De sacramento matrimonii, I, 2: w: Ten\u017ce, Disputationes, III, 5, 3 (Giuliano, Neapol 1858,  778).<\/p>\n\n\n\n

[125]<\/a> SOB\u00d3R WAT. II, Konst. duszp. Gaudium et spes o Ko\u015bciele w \u015bwiecie wsp\u00f3\u0142czesnym, 50.<\/p>\n\n\n\n

[126]<\/a> Tam\u017ce, 49.<\/p>\n\n\n\n

[127]<\/a> Por. Summa Theologiae I-II, q. 31, a. 3, ad 3.<\/p>\n\n\n\n

[128]<\/a> SOB\u00d3R WAT. II, Konst. duszp. Gaudium et spes o Ko\u015bciele w \u015bwiecie wsp\u00f3\u0142czesnym, 48.<\/p>\n\n\n\n

[129]<\/a> TOMASZ Z AKWINU, Summa Theologiae I-II, q. 26, a. 3.<\/p>\n\n\n\n

[130]<\/a> Tam\u017ce, q. 110, a. 1.<\/p>\n\n\n\n

[131]<\/a> Wyznania, VIII, III, 7: PL 32, 752; t\u0142um. Zygmunt Kubiak, Warszawa 1992.<\/p>\n\n\n\n

[132]<\/a> Rozwa\u017canie podczas spotkania modlitewnego z rodzinami z okazji Roku Wiary (26 pa\u017adziernika 2013): AAS 105 (2013), 980; L\u2019Osservatore Romano, wyd. polskie, n. 12\/2013, s. 11.<\/p>\n\n\n\n

[133]<\/a> Anio\u0142 Pa\u0144ski (29 grudnia 2013): L\u2019Osservatore Romano, wyd. polskie, n. 2\/2014, s. 34.<\/p>\n\n\n\n

[134]<\/a> Rozwa\u017canie Papie\u017ca podczas spotkania modlitewnego z rodzinami z okazji Roku Wiary (26 pa\u017adziernika 2013): L\u2019Osservatore Romano, wyd. polskie, n. 12\/2013, s. 10.<\/p>\n\n\n\n

[135]<\/a> Summa Theologiae II-II, q. 24, a. 7.<\/p>\n\n\n\n

[136]<\/a> SOB\u00d3R WAT. II, Konst. duszp. Gaudium et spes o Ko\u015bciele w \u015bwiecie wsp\u00f3\u0142czesnym, 48.<\/p>\n\n\n\n

[137]<\/a> Konferencja Episkopatu Chile,  La vida y la familia: regalos de Dios para cada uno de nosotros (21 lipca 2014).<\/p>\n\n\n\n

[138]<\/a> Konst. duszp. Gaudium et spes o Ko\u015bciele w \u015bwiecie wsp\u00f3\u0142czesnym, 49.<\/p>\n\n\n\n

[139]<\/a> A. Sertillanges, L\u2019amour chr\u00e9tien, Pary\u017c 1920, 174.<\/p>\n\n\n\n

[140]<\/a> Por. TOMASZ Z AKWINU, Summa Theologiae I-II, q. 24, a. 1.<\/p>\n\n\n\n

[141]<\/a> Por. tam\u017ce, q. 59, a. 5.<\/p>\n\n\n\n

[142]<\/a> Enc. Deus caritas est (25 grudnia 2005), 3: AAS 98 (2006), 219-220.<\/p>\n\n\n\n

[143]<\/a> Tam\u017ce, 4: AAS 98 (2006), 220.<\/p>\n\n\n\n

[144]<\/a> Por. TOMASZ Z AKWINU, Summa Theologiae I-II, q. 32, a. 7.<\/p>\n\n\n\n

[145]<\/a> Por. Tam\u017ce, II-II, q. 153, a. 2, ad 2: \u201cAbundantia delectationis quae est in actu venereo secundum rationem ordinato, non contrariatur medio virtutis\u201d.<\/p>\n\n\n\n

[146]<\/a> JAN PAWE\u0141 II, Katecheza (22 pa\u017adziernika 1980)5:Insegnamenti 3\/2 (1980), 951; Dzie\u0142a zebrane, t. VI, Katechezy, Krak\u00f3w, 2007, s. 215.<\/p>\n\n\n\n

[147]<\/a> Tam\u017ce, 3.<\/p>\n\n\n\n

[148]<\/a> Ten\u017ce, Katecheza (24 wrze\u015bnia 1980):Insegnamenti 3\/2 (1980), 719; Dzie\u0142a zebrane, t. VI, Katechezy, Krak\u00f3w, 2007, s. 203.<\/p>\n\n\n\n

[149]<\/a> Katecheza (12 listopada 1980): Insegnamenti 3\/2 (1980), 1133; Dzie\u0142a zebrane, t. VI, Katechezy, Krak\u00f3w, 2007, s. 223.<\/p>\n\n\n\n

[150]<\/a> Tam\u017ce, 4.<\/p>\n\n\n\n

[151]<\/a> Tam\u017ce, 5.<\/p>\n\n\n\n

[152]<\/a> Tam\u017ce,1: 1132; s.223.<\/p>\n\n\n\n

[153]<\/a> Katecheza (16 stycznia 1980): Insegnamenti 3\/1 (1980), 151; Dzie\u0142a zebrane, t. VI, Katechezy, Krak\u00f3w, 2007, s. 130.<\/p>\n\n\n\n

[154]<\/a> JOSEF PEIPER, O mi\u0142o\u015bci, nadziei i wierze, t\u0142um. Irena Gano, Pozna\u0144, 2000, ss.120-121.<\/p>\n\n\n\n

[155]<\/a> JAN PAWE\u0141 II, Enc. Evangelium vitae (25 marca 1995), 13: AAS 87 (1995), 427.<\/p>\n\n\n\n

[156]<\/a> PAWE\u0141 VI, Enc. Humanae vitae, (25 lipca 1968), 13: AAS 60 (1968), 489.<\/p>\n\n\n\n

[157]<\/a> SOB\u00d3R WAT. II, Konst. duszp. Gaudium et spes o Ko\u015bciele w \u015bwiecie wsp\u00f3\u0142czesnym, 49.<\/p>\n\n\n\n

[158]<\/a> Katecheza (18 czerwca 1980): Insegnamenti 3\/1 (1980), 1778; Dzie\u0142a zebrane, t. VI, Katechezy, Krak\u00f3w, 2007, s. 173.<\/p>\n\n\n\n

[159]<\/a> Tam\u017ce, 6.<\/p>\n\n\n\n

[160]<\/a> Por. ten\u017ce, Katecheza (30 lipca 1980):Insegnamenti 3\/2 (1980), 311; Dzie\u0142a zebrane, t. VI, Katechezy, Krak\u00f3w, 2007, s. 180.<\/p>\n\n\n\n

[161]<\/a> Ten\u017ce, Katecheza (8 kwietnia 1981):Insegnamenti 4\/1 (1981), 904; Dzie\u0142a zebrane, t. VI, Katechezy, Krak\u00f3w, 2007, s. 255.<\/p>\n\n\n\n

[162]<\/a> Katecheza (11 sierpnia 1982):Insegnamenti 5\/3 (1982), 205-206; Dzie\u0142a zebrane, t. VI, Katechezy, Krak\u00f3w, 2007, s. 341.<\/p>\n\n\n\n

[163]<\/a> Enc. Deus caritas est (25 grudnia 2005), 5: AAS 98 (2006), 221.<\/p>\n\n\n\n

[164]<\/a> Tam\u017ce, 7.<\/p>\n\n\n\n

[165]<\/a> Relacja ko\u0144cowa 2015, 22.<\/p>\n\n\n\n

[166]<\/a> Katecheza  (14 kwietnia 1982):  Insegnamenti 5\/1 (1982), 1176; Dzie\u0142a zebrane, t. VI, Katechezy, Krak\u00f3w, 2007, s. 308.<\/p>\n\n\n\n

[167]<\/a> Glossa in quatuor libros sententiarum Petri Lombardi, IV, XXVI, 2 (Quaracchi 1957, 446).<\/p>\n\n\n\n

[168]<\/a> JAN PAWE\u0141 II, Katecheza (7 kwietnia 1982): Insegnamenti 5\/1 (1982), 1127; Dzie\u0142a zebrane, t. VI, Katechezy, Krak\u00f3w, 2007, s. 305.<\/p>\n\n\n\n

[169]<\/a> Ten\u017ce, Katecheza (14 kwietnia 1982):Insegnamenti 5\/1 (1982), 1177; Dzie\u0142a zebrane, t. VI, Katechezy, Krak\u00f3w, 2007, s. 309.<\/p>\n\n\n\n

[170]<\/a> Tam\u017ce.<\/p>\n\n\n\n

[171]<\/a> Ten\u017ce, Enc. Redemptor hominis (4 marca 1979), 10: AAS 71 (1979), 274.<\/p>\n\n\n\n

[172]<\/a> Por. TOMASZ Z AKWINU, Summa Theologiae II-II, q. 27, a. 1.<\/p>\n\n\n\n

[173]<\/a> PAPIESKA RADA DS. RODZINY, Famiglia, matrimonio e \u201cunioni di fatto\u201d  (26 lipca 2000), 40.<\/p>\n\n\n\n

[174]<\/a> JAN PAWE\u0141 II, Katecheza (31 pa\u017adziernika 1984): Insegnamenti 7\/2 (1984), 1072; Dzie\u0142a zebrane, t. VI, Katechezy, Krak\u00f3w, 2007, s. 439.<\/p>\n\n\n\n

[175]<\/a> BENEDYKT XVI, Enc. Deus caritas est (25 grudnia 2005), 8: AAS 98 (2006), 224.<\/p>\n\n\n\n

[176]<\/a> JAN PAWE\u0141 II, Adhort. apost. Familiaris consortio (22, listopada 1981), 14:AAS 74 (1982), 96.<\/p>\n\n\n\n

[177]<\/a> Katecheza (11 lutego 2015): L\u2019Osservatore Romano, wyd. polskie, n. 3-4\/2015, s. 36.<\/p>\n\n\n\n

[178]<\/a> Tam\u017ce.<\/p>\n\n\n\n

[179]<\/a> Katecheza (8 kwietnia 2015): L\u2019Osservatore Romano, wyd. polskie, n. 5\/2015, s. 43.<\/p>\n\n\n\n

[180]<\/a> Tam\u017ce, s. 44.<\/p>\n\n\n\n

[181]<\/a> Por. SOB\u00d3R WAT. II, Konst. duszp. Gaudium et spes o Ko\u015bciele w \u015bwiecie wsp\u00f3\u0142czesnym, 51: \u201eNiech wszystkim b\u0119dzie wiadomo, \u017ce \u017cycie ludzkie i obowi\u0105zek jego przekazywania nie mog\u0105 by\u0107 ograniczone tylko do tego ziemskiego czasu i jedynie wed\u0142ug niego odmierzane i rozumiane, lecz \u017ce zawsze odnosz\u0105 si\u0119 one do wiecznego przeznaczenia cz\u0142owieka\u201d.<\/p>\n\n\n\n

[182]<\/a> Letter of His Holiness John Paul II to the Secretary General of the International Conference on Population and Development  (18 marca 1994): AAS 87 (1995), 190-196.<\/p>\n\n\n\n

[183]<\/a> JAN PAWE\u0141 II, Katecheza (12 marca 1980): Insegnamenti 3\/1 (1980), 543; Dzie\u0142a zebrane, t. VI, Katechezy, Krak\u00f3w, 2007, s. 147.<\/p>\n\n\n\n

[184]<\/a> Tam\u017ce.<\/p>\n\n\n\n

[185]<\/a> Przem\u00f3wienie podczas spotkania z rodzinami w Manili (16 stycznia 2015):AAS 107 (2015), 176; L\u2019Osservatore Romano, wyd. polskie, n. 2\/2015, s. 18.<\/p>\n\n\n\n

[186]<\/a> Katecheza (11 lutego 2015): L\u2019Osservatore Romano, wyd. polskie, n. 3-4\/2015, s. 36.<\/p>\n\n\n\n

[187]<\/a> Katecheza (14 pa\u017adziernika 2015): L\u2019Osservatore Romano, wyd. polskie, n. 11\/2015, s. 35.<\/p>\n\n\n\n

[188]<\/a> KATOLICCY BISKUPI AUSTRALII: List past. Don\u2019t  Mess with Marriage, 13 (24 listopada 2015).<\/p>\n\n\n\n

[189]<\/a> SOB\u00d3R WAT. II, Konst. duszp. Gaudium et spes o Ko\u015bciele w \u015bwiecie wsp\u00f3\u0142czesnym, 50.<\/p>\n\n\n\n

[190]<\/a> JAN PAWE\u0141 II, Katecheza (12 marca 1980): Insegnamenti 3\/1 (1980), 542; Dzie\u0142a zebrane, t. VI, Katechezy, Krak\u00f3w, 2007, s. 146.<\/p>\n\n\n\n

[191]<\/a> Por. ten\u017ce, List apost. Mulieris dignitatem (15 sierpnia 1988), 31: AAS 80 (1988), 1726-1729.<\/p>\n\n\n\n

[192]<\/a> Katecheza (7 stycznia 2015): L\u2019Osservatore Romano, wyd. polskie, n. 2\/ 2015, s. 52.<\/p>\n\n\n\n

[193]<\/a> Tam\u017ce.<\/p>\n\n\n\n

[194]<\/a> Katecheza (28 stycznia 2015): L\u2019Osservatore Romano, wyd. polskie, n. 2\/2015), s. 53.<\/p>\n\n\n\n

[195]<\/a> Tam\u017ce.<\/p>\n\n\n\n

[196]<\/a> Por. Relacja ko\u0144cowa 2015, 28.<\/p>\n\n\n\n

[197]<\/a> Katecheza (4 lutego 2015): L\u2019Osservatore Romano, wyd. polskie, n. 3-4\/2015, s. 34.<\/p>\n\n\n\n

[198]<\/a> Tam\u017ce, s. 35.<\/p>\n\n\n\n

[199]<\/a> SOB\u00d3R WAT. II, Konst. duszp. Gaudium et spes o Ko\u015bciele w \u015bwiecie wsp\u00f3\u0142czesnym, 50.<\/p>\n\n\n\n

[200]<\/a> V KONFERENCJA OG\u00d3LNA EPISKOPATU AMERYKI \u0141ACI\u0143SKIEJ I KARAIB\u00d3W, Dokument z Aparecidy (29 czerwca 2007), 457.<\/p>\n\n\n\n

[201]<\/a> Relacja ko\u0144cowa 2015, 65.<\/p>\n\n\n\n

[202]<\/a> Tam\u017ce.<\/p>\n\n\n\n

[203]<\/a> Przem\u00f3wienie podczas spotkania z rodzinami w Manili (16 stycznia 2015): L\u2019Osservatore Romano, wyd. polskie, n. 2\/2015, s. 17.<\/p>\n\n\n\n

[204]<\/a> Mario Benedetti, \u201cTe quiero\u201d, w: Poemas de otros, Buenos Aires 1993, 316.<\/p>\n\n\n\n

[205]<\/a> Katecheza (16 wrze\u015bnia 2015): L\u2019Osservatore Romano, wyd. polskie, n. 10\/2015, s. 59.<\/p>\n\n\n\n

[206]<\/a> Katecheza (7 pa\u017adziernika 2015): L\u2019Osservatore Romano, wyd. polskie, n. 11\/2015, s. 33.<\/p>\n\n\n\n

[207]<\/a> BENEDYKT XVI, Enc. Deus caritas est (25 grudnia 2005), 14: AAS 98 (2006), 228.<\/p>\n\n\n\n

[208]<\/a> Por. Relacja ko\u0144cowa 2015, 11.<\/p>\n\n\n\n

[209]<\/a> Katecheza (18 marca 2015): L\u2019Osservatore Romano, wyd. polskie, n. 3-4\/2015,  s. 42.<\/p>\n\n\n\n

[210]<\/a> Katecheza (11 lutego 2015): L\u2019Osservatore Romano, wyd. polskie, n. 3-4\/2015, s. 36.<\/p>\n\n\n\n

[211]<\/a> Por. Relacja ko\u0144cowa 2015, 17-18.<\/p>\n\n\n\n

[212]<\/a> Katecheza (4 marca 2015): L\u2019Osservatore Romano, wyd. polskie, n. 3-4\/2015, s. 40.<\/p>\n\n\n\n

[213]<\/a> Katecheza (11 marca 2015): L\u2019Osservatore Romano, wyd. polskie, n. 3-4\/2015, s. 42.<\/p>\n\n\n\n

[214]<\/a>Adhort. apost. Familiaris consortio (22 listopada 1981), 27:AAS 74 (1982), 113.<\/p>\n\n\n\n

[215]<\/a> Ten\u017ce, Przem\u00f3wienie do uczestnik\u00f3w  Mi\u0119dzynarodowego forum po\u015bwi\u0119conego aktywno\u015bci ludzi starych, (5 wrze\u015bnia 1980), 5:Insegnamenti III, 2 (1980), 539; Nauczanie Papieskie, III, 2 (Pozna\u0144 1986), s. 292.<\/p>\n\n\n\n

[216]<\/a> Relacja ko\u0144cowa 2015, 18.<\/p>\n\n\n\n

[217]<\/a> Katecheza (4 marca 2015): L\u2019Osservatore Romano, wyd. polskie, n.  3-4\/2015, s. 39.<\/p>\n\n\n\n

[218]<\/a> Tam\u017ce.<\/p>\n\n\n\n

[219]<\/a> Przem\u00f3wienie podczas spotkania z lud\u017ami starszymi na placu \u015bw. Piotra (28 wrze\u015bnia 2014): L\u2019Osservatore Romano, wyd. polskie, n. 10\/2014, s. 39.<\/p>\n\n\n\n

[220]<\/a> Katecheza (18 lutego 2015): L\u2019Osservatore Romano, wyd. polskie, n. 3-4\/2015, s. 38.<\/p>\n\n\n\n

[221]<\/a> Tam\u017ce.<\/p>\n\n\n\n

[222]<\/a> Tam\u017ce.<\/p>\n\n\n\n

[223]<\/a> JAN PAWE\u0141 II, Adhort. apost. Familiaris consortio (22 listopada 1981), 18: AAS 74 (1982), 101.<\/p>\n\n\n\n

[224]<\/a> Katecheza (7 pa\u017adziernika 2015): L\u2019Osservatore Romano, wyd. polskie, n. 11\/2015, s. 33.<\/p>\n\n\n\n

[225]<\/a> Relacja Synodu 2014, 30.<\/p>\n\n\n\n

[226]<\/a> Tam\u017ce, 31.<\/p>\n\n\n\n

[227]<\/a> Relacja ko\u0144cowa 2015, 56.<\/p>\n\n\n\n

[228]<\/a> Tam\u017ce, 81.<\/p>\n\n\n\n

[229]<\/a> Relacja Synodu 2014, 32.<\/p>\n\n\n\n

[230]<\/a> Tam\u017ce, 33.<\/p>\n\n\n\n

[231]<\/a> Tam\u017ce, 38.<\/p>\n\n\n\n

[232]<\/a> Relacja ko\u0144cowa 2015, 77.<\/p>\n\n\n\n

[233]<\/a> Tam\u017ce, 61.<\/p>\n\n\n\n

[234]<\/a> Tam\u017ce.<\/p>\n\n\n\n

[235]<\/a> Tam\u017ce.<\/p>\n\n\n\n

[236]<\/a> Tam\u017ce.<\/p>\n\n\n\n

[237]<\/a> Por. Relacja Synodu 2014, 26.<\/p>\n\n\n\n

[238]<\/a> Tam\u017ce, 39.<\/p>\n\n\n\n

[239]<\/a> Konferencja Episkopatu W\u0142och, Commissione Episcopale per la famiglia e la vita, Orientamenti pastorali sulla preparazione al matrimonio e alla famiglia (22 pa\u017adziernika 2012), 1.<\/p>\n\n\n\n

[240]<\/a> IGNACY Z LOYOLI, \u0106wiczenia duchowe, Kontemplacja [pomocna] do uzyskania mi\u0142o\u015bci, 2.<\/p>\n\n\n\n

[241]<\/a> Tam\u017ce, 5.<\/p>\n\n\n\n

[242]<\/a> JAN PAWE\u0141 II, Katecheza (27 czerwca 1984): Insegnamenti VII, 1 (1984), 1941; Dzie\u0142a zebrane, t. VI, Katechezy, Krak\u00f3w, 2007, s. 407.<\/p>\n\n\n\n

[243]<\/a> Katecheza (21 pa\u017adziernika 2015): L\u2019Osservatore Romano, wyd. polskie, n. 11\/2015, s. 37.<\/p>\n\n\n\n

[244]<\/a> KONFERENCJA KATOLICKIEGO EPISKOPATU KENII, Kampeni ya Kwarisma 2015 (18 lutego 2015).<\/p>\n\n\n\n

[245]<\/a> Por. PIUS XI, Enc. Casti connubii  (31 dicembre 1930): AAS 22 (1930), 583.<\/p>\n\n\n\n

[246]<\/a> JAN PAWE\u0141 II, Katecheza (4 lipca 1984):Insegnamenti VII, 2 (1984), 9.10; Dzie\u0142a zebrane, t. VI, Katechezy, Krak\u00f3w, 2007, s. 409.<\/p>\n\n\n\n

[247]<\/a> Relacja ko\u0144cowa 2015, 59.<\/p>\n\n\n\n

[248]<\/a> Tam\u017ce, 63.<\/p>\n\n\n\n

[249]<\/a> Konst. duszp. Gaudium et spes o Ko\u015bciele w \u015bwiecie wsp\u00f3\u0142czesnym, 50.<\/p>\n\n\n\n

[250]<\/a> Relacja ko\u0144cowa 2015, 63.<\/p>\n\n\n\n

[251]<\/a> Relacja Synodu 2014, 40.<\/p>\n\n\n\n

[252]<\/a> Tam\u017ce, 34.<\/p>\n\n\n\n

[253]<\/a> Pie\u015b\u0144 duchowa B, XXV, 11.<\/p>\n\n\n\n

[254]<\/a> Relacja Synodu 2014, 44.<\/p>\n\n\n\n

[255]<\/a> Relacja ko\u0144cowa 2015, 81.<\/p>\n\n\n\n

[256]<\/a> Tam\u017ce, 78.<\/p>\n\n\n\n

[257]<\/a> Katecheza (24 czerwca 2015): L\u2019Osservatore Romano, wyd. polskie, n. 7-8\/2015, s. 52.<\/p>\n\n\n\n

[258]<\/a> JAN PAWE\u0141 II, Adhort. apost. Familiaris consortio (22 listopada 1981), 83: AAS 74 (1982), 184.<\/p>\n\n\n\n

[259]<\/a> Relacja Synodu 2014, 47.<\/p>\n\n\n\n

[260]<\/a> Tam\u017ce, 50.<\/p>\n\n\n\n

[261]<\/a> Por. Katecheza (5 sierpnia 2015): L\u2019Osservatore Romano, wyd. polskie, n. 9\/2015, s. 47.<\/p>\n\n\n\n

[262]<\/a> Relacja Synodu 2014, 51; por. Relacja ko\u0144cowa 2015, 84.<\/p>\n\n\n\n

[263]<\/a> Tam\u017ce, 48.<\/p>\n\n\n\n

[264]<\/a> Por. Motu proprio Mitis iudex Dominus Iesus (15 sierpnia 2015): L\u2019Osservatore Romano, 9 wrze\u015bnia 2015, ss. 3-4; Motu proprio Mitis et misericors Iesus (8 wrze\u015bnia 2015):L\u2019Osservatore Romano, 9 wrze\u015bnia 2015, ss. 5-6.<\/p>\n\n\n\n

[265]<\/a> Motu proprio Mitis iudex Dominus Iesus (15 sierpnia 2015), preambu\u0142a, III: L\u2019Osservatore Romano, 9 wrze\u015bnia 2015, s. 3.<\/p>\n\n\n\n

[266]<\/a> Relacja ko\u0144cowa 2015, 82.<\/p>\n\n\n\n

[267]<\/a> Relacja Synodu 2014, 47.<\/p>\n\n\n\n

[268]<\/a> Katecheza (20 maja 2015): L\u2019Osservatore Romano, wyd. polskie, n. 6\/2015, s. 45.<\/p>\n\n\n\n

[269]<\/a> Katecheza (24 czerwca 2015): L\u2019Osservatore Romano, wyd. polskie, n. 7-8\/2015, s. 52.<\/p>\n\n\n\n

[270]<\/a> Katecheza (5 sierpnia 2015): L\u2019Osservatore Romano, wyd. polskie, n. 9\/2015, s. 46.<\/p>\n\n\n\n

[271]<\/a> Relacja ko\u0144cowa 2015, 72.<\/p>\n\n\n\n

[272]<\/a> Tam\u017ce, 73.<\/p>\n\n\n\n

[273]<\/a> Tam\u017ce, 74.<\/p>\n\n\n\n

[274]<\/a> Tam\u017ce, 75.<\/p>\n\n\n\n

[275]<\/a> Por. Bulla Misericordieae vultus, 12: AAS 107 (2005), 407.<\/p>\n\n\n\n

[276]<\/a> Katechizm Ko\u015bcio\u0142a Katolickiego, 2358: por. Relacja ko\u0144cowa 2015, 76.<\/p>\n\n\n\n

[277]<\/a> Por. tam\u017ce. <\/p>\n\n\n\n

[278]<\/a> Relacja ko\u0144cowa, 76; por. KONGREGACJA NAUKI WIARY, Considerazioni circa i progetti di riconoscimento legale delle unioni tra persone omosessuali, 4.<\/p>\n\n\n\n

[279]<\/a> Tam\u017ce, 80.<\/p>\n\n\n\n

[280]<\/a> Por. tam\u017ce, 20.<\/p>\n\n\n\n

[281]<\/a> Katecheza (17 czerwca 2015): L\u2019Osservatore Romano, wyd. polskie, n. 7-8\/2015, s. 50.<\/p>\n\n\n\n

[282]<\/a> Relacja ko\u0144cowa 2015, 19.<\/p>\n\n\n\n

[283]<\/a> Katecheza (17 czerwca 2015): L\u2019Osservatore Romano, wyd. polskie, n. 7-8\/2015, s. 50.<\/p>\n\n\n\n

[284]<\/a> Tam\u017ce.<\/p>\n\n\n\n

[285]<\/a> Por. Katechizm Ko\u015bcio\u0142a Katolickiego, 958.<\/p>\n\n\n\n

[286]<\/a> Tam\u017ce.<\/p>\n\n\n\n

[287]<\/a> Por. \u017b\u00f3\u0142ty zeszyt. Ostatnie rozmowy \u015bw. Teresy od Dzieci\u0105tka Jezus zebrane przez Matk\u0119 Agnieszk\u0119 od Jezusa, 17 lipca 1897, Warszawa, 1977, s. 86-87. Odno\u015bnie do tego znacz\u0105ce jest \u015bwiadectwo si\u00f3str o obietnicy \u015bw. Teresy, \u017ce jej odej\u015bcie z tego \u015bwiata b\u0119dzie jak \u201edeszcz r\u00f3\u017c\u201d (tam\u017ce, 9 czerwca).<\/p>\n\n\n\n

[288]<\/a> JORDAN Z SAKSONII, Libellus de Principiis Ordinis Praedicatorum, 93: Monumenta Historica Sancti Patris Nostri Dominici, XVI, Rzym 1935, s. 69.<\/p>\n\n\n\n

[289]<\/a> Por. Katechizm Ko\u015bcio\u0142a Katolickiego, 957.<\/p>\n\n\n\n

[290]<\/a> SOB\u00d3R WAT. II, Konst. dogm. Lumen gentium o Ko\u015bciele, 49.<\/p>\n\n\n\n

[291]<\/a> Adhort. apost. Evangelii gaudium (24 listopada 2013), 222: AAS 105 (2013), 1111.<\/p>\n\n\n\n

[292]<\/a> Katecheza (20 maja 2015): L\u2019Osservatore Romano, wyd. polskie, n. 6\/2015, s. 46.<\/p>\n\n\n\n

[293]<\/a> SOB\u00d3R WAT. II, Konst. duszpast. Gaudium et spes o Ko\u015bciele w \u015bwiecie wsp\u00f3\u0142czesnym, 17.<\/p>\n\n\n\n

[294]<\/a> Katecheza (30 wrze\u015bnia 2015): L\u2019Osservatore Romano, wyd. polskie, n. 10\/2015, s. 55.<\/p>\n\n\n\n

[295]<\/a> Katecheza (10 czerwca 2015): L\u2019Osservatore Romano, wyd. polskie, n. 7-8\/2015, s. 49<\/p>\n\n\n\n

[296]<\/a> Por. Relacja ko\u0144cowa 2015, 67.<\/p>\n\n\n\n

[297]<\/a> Katecheza (20 maja 2015): L\u2019Osservatore Romano, wyd. polskie, n. 6\/2015, s. 46.<\/p>\n\n\n\n

[298]<\/a> Katecheza (9 wrze\u015bnia 2015): L\u2019Osservatore Romano, wyd. polskie, n. 10\/2015, s. 58.<\/p>\n\n\n\n

[299]<\/a> Relacja ko\u0144cowa 2015, 68.<\/p>\n\n\n\n

[300]<\/a> Tam\u017ce, 58.<\/p>\n\n\n\n

[301]<\/a> Deklaracja Gravissimum educationis, o wychowaniu chrze\u015bcija\u0144skim, 1.<\/p>\n\n\n\n

[302]<\/a> Relacja ko\u0144cowa 2015, 56.<\/p>\n\n\n\n

[303]<\/a> ERICH FROMM, O sztuce mi\u0142o\u015bci, Warszawa 1971, s. 68.<\/p>\n\n\n\n

[304]<\/a> Enc. Laudato si\u2019 (24 maja 2015), 155.<\/p>\n\n\n\n

[305]<\/a> Katecheza (15 kwietnia 2015): L\u2019Osservatore Romano, wyd. polskie, n. 5\/2015, s. 45.<\/p>\n\n\n\n

[306]<\/a> Por. Relacja ko\u0144cowa 2015, 13-14.<\/p>\n\n\n\n

[307]<\/a> De sancta virginitate, 7, 7: PL 40, 400; O \u015bwi\u0119tym dziewictwie, w: \u015awi\u0119ty Augustyn, Pisma monastyczne, Krak\u00f3w 2002, s. 280, t\u0142um. P. Nehring.<\/p>\n\n\n\n

[308]<\/a> Katecheza (26 sierpnia 2015), L\u2019Osservatore Romano, wyd. polskie, n. 9\/2015, s. 50.<\/p>\n\n\n\n

[309]<\/a> Relacja ko\u0144cowa 2015, 89.<\/p>\n\n\n\n

[310]<\/a> Tam\u017ce, 93.<\/p>\n\n\n\n

[311]<\/a> Relacja Synodu 2014, 24.<\/p>\n\n\n\n

[312]<\/a> Tam\u017ce, 25.<\/p>\n\n\n\n

[313]<\/a> Tam\u017ce, 28.<\/p>\n\n\n\n

[314]<\/a> Por. tam\u017ce, 41.43; Relacja ko\u0144cowa 2015, 70.<\/p>\n\n\n\n

[315]<\/a> Tam\u017ce, 27.<\/p>\n\n\n\n

[316]<\/a> Tam\u017ce, 26.<\/p>\n\n\n\n

[317]<\/a> Tam\u017ce, 41.<\/p>\n\n\n\n

[318]<\/a> Tam\u017ce.<\/p>\n\n\n\n

[319]<\/a> Relacja ko\u0144cowa 2015, 71.<\/p>\n\n\n\n

[320]<\/a> Por. tam\u017ce.<\/p>\n\n\n\n

[321]<\/a> Relacja Synodu 2014,42.<\/p>\n\n\n\n

[322]<\/a> Por. tam\u017ce, 43.<\/p>\n\n\n\n

[323]<\/a> Adhort. apost. Familiaris consortio (22 listopada 1981), 34: AAS 74 (1982), 123.<\/p>\n\n\n\n

[324]<\/a> Tam\u017ce, 9: AAS 74 (1982), 90.<\/p>\n\n\n\n

[325]<\/a> Por. Katecheza (24 czerwca 2015): L\u2019Osservatore Romano, wyd. polskie, n. 7-8\/2015, s. 51.<\/p>\n\n\n\n

[326]<\/a> Homilia podczas Mszy \u015bw. z nowymi kardyna\u0142ami (15 lutego 2015): AAS 107 (2015), 257; L\u2019Osservatore Romano, wyd. polskie, n. 2\/2015, s. 35.<\/p>\n\n\n\n

[327]<\/a> Relacja ko\u0144cowa 2015, 51.<\/p>\n\n\n\n

[328]<\/a> Relacja Synodu 2014, 25.<\/p>\n\n\n\n

[329]<\/a> JAN PAWE\u0141 II, Adhort. apost. Familiaris consortio (22 listopada 1981), 84: AAS 74 (1982), 186. W tych sytuacjach wielu, znaj\u0105c i przyjmuj\u0105c mo\u017cliwo\u015b\u0107 pozostawania w zwi\u0105zku \u201cjak brat i siostra\u201d, kt\u00f3r\u0105 oferuje im Ko\u015bci\u00f3\u0142, odkrywaj\u0105, \u017ce je\u015bli brak pewnych wyraz\u00f3w intymno\u015bci \u201cnierzadko wierno\u015b\u0107 mo\u017ce by\u0107 wystawiona na pr\u00f3b\u0119, a dobro potomstwa zagro\u017cone\u201d (Sob\u00f3r Wat. II, Konst. duszpast. Gaudium et spes, 51).<\/p>\n\n\n\n

[330]<\/a> Tam\u017ce.<\/p>\n\n\n\n

[331]<\/a> Relacja Synodu 2014, 26.<\/p>\n\n\n\n

[332]<\/a> Tam\u017ce, 45.<\/p>\n\n\n\n

[333]<\/a> BENEDYKT XVI, Przem\u00f3wienie podczas VII \u015awiatowego Spotkania Rodzin, Mediolan (2 czerwca 2012):Insegnamenti, VIII, 1 (2012), 691; L\u2019Osservatore Romano, wyd. polskie, n. 7-8\/2012, s. 23.<\/p>\n\n\n\n

[334]<\/a> Relacja ko\u0144cowa 2015, 84.<\/p>\n\n\n\n

[335]<\/a> Tam\u017ce, 51.<\/p>\n\n\n\n

[336]<\/a> Nawet, gdy chodzi o dyscyplin\u0119 sakramentaln\u0105, poniewa\u017c po rozeznaniu mo\u017cna uzna\u0107, \u017ce w danej sytuacji nie ma powa\u017cnej winy. Stosuje si\u0119 tutaj to, co powiedzia\u0142em w innym dokumencie: por. Adhort. apost. Evangelii gaudium (24 listopada 2013), 44. 47: AAS 105 (2013), 1038-1040.<\/p>\n\n\n\n

[337]<\/a> Relacja ko\u0144cowa 2015, 85.<\/p>\n\n\n\n

[338]<\/a> Tam\u017ce, 86.<\/p>\n\n\n\n

[339]<\/a> JAN PAWE\u0141 II, Adhort. apost. Familiaris consortio (22 listopada 1981), 33: AAS 74 (1982), 121.<\/p>\n\n\n\n

[340]<\/a> Relacja ko\u0144cowa 2015, 51.<\/p>\n\n\n\n

[341]<\/a> Por. Summa Theologiae, I-II, q. 65, a. 3. ad 2; De Malo, q. 2, a. 2.<\/p>\n\n\n\n

[342]<\/a> Tam\u017ce, ad 3.<\/p>\n\n\n\n

[343]<\/a> N. 1735.<\/p>\n\n\n\n

[344]<\/a> Tam\u017ce, 2352; KONGREGACJA NAUKI WIARY, Deklaracja o eutanazji, Iura et bona, (5 maja 1980), II:AAS 72 (1980), 546). Jan Pawe\u0142 II, krytykuj\u0105c kategori\u0119 \u201eopcji fundamentalnej\u201d, przyznawa\u0142, \u017ce \u201eniew\u0105tpliwie mog\u0105 zaistnie\u0107 sytuacje bardzo z\u0142o\u017cone i niejasne pod wzgl\u0119dem psychologicznym, kt\u00f3re wywieraj\u0105 wp\u0142yw na podmiotow\u0105 poczytalno\u015b\u0107 grzesznika\u201d (Adhort. apost. Reconciliatio et paenitentia, (2 grudnia 1984), 17: AAS 77 [1985], 223).  <\/p>\n\n\n\n

[345]<\/a> Por. PAPIESKA RADA DS. INTEREPRETACJI TEKST\u00d3W PRAWNYCH, Deklaracja (24 czerwca 2000), L\u2019Osservatore Romano, wyd. polskie, n. 10\/2000, s. 56.<\/p>\n\n\n\n

[346]<\/a> Relacja ko\u0144cowa 2015, 85.<\/p>\n\n\n\n

[347]<\/a> Summa Theologiae I-II, q. 94, a. 4 (t\u0142um. O. Pius Be\u0142ch, OP).<\/p>\n\n\n\n

[348]<\/a> Odnosz\u0105c si\u0119 do og\u00f3lnej znajomo\u015bci normy oraz szczeg\u00f3lnej znajomo\u015bci rozeznania praktycznego \u015bw. Tomasz posuwa si\u0119 do stwierdzenia, \u017ce \u201eje\u015bli istnieje tylko jedno z dw\u00f3ch pozna\u0144, to lepiej by\u0142oby, \u017ceby by\u0142o to poznanie rzeczywisto\u015bci partykularnej, kt\u00f3re jest bli\u017csze dzia\u0142aniu\u201d: Sententia libri Ethicorum, VI, 6 (Leonina, t. XLVII, 354).<\/p>\n\n\n\n

[349]<\/a> Przem\u00f3wienie na zako\u0144czenie XIV Zgromadzenia Og\u00f3lnego Synodu Biskup\u00f3w (24 pa\u017adziernika 2015): L\u2019Osservatore Romano, wyd. polskie, n. 11\/2015, s. 12.<\/p>\n\n\n\n

[350]<\/a> W poszukiwaniu etyki uniwersalnej: nowe spojrzenie na prawo naturalne (2009), 59; Krak\u00f3w 2010.<\/p>\n\n\n\n

[351]<\/a> W pewnych przypadkach mog\u0142aby to by\u0107 r\u00f3wnie\u017c pomoc sakrament\u00f3w. Dlatego \u201ekap\u0142anom przypominam, \u017ce konfesjona\u0142 nie powinien by\u0107 sal\u0105 tortur, ale miejscem mi\u0142osierdzia Pana\u201d, (Adhort. apost. Evangelii gaudium [24 listopada 2013], 44:AAS 105 [2013], 1038).  Zaznaczam r\u00f3wnie\u017c, \u017ce Eucharystia \u201enie jest nagrod\u0105 dla doskona\u0142ych, lecz szlachetnym lekarstwem i pokarmem dla s\u0142abych\u201d, (tam\u017ce, 47: 1039).<\/p>\n\n\n\n

[352]<\/a> Adhort. apost. Evangelii gaudium (24 listopada 2013), 44: AAS 105 (2013), 1038-1039.<\/p>\n\n\n\n

[353]<\/a> De catechizandis rudibus, I, 14, 22: PL 40, 327; por. Adhort. apost. Evangelii gaudium (24 listopada 2013), 193: AAS 105 (2013), 1101.<\/p>\n\n\n\n

[354]<\/a> Relacja Synodu 2014, 26.<\/p>\n\n\n\n

[355]<\/a> Adhort. apost. Evangelii gaudium, (24 listopada 2013), 44: AAS 105 (2013), 1038.<\/p>\n\n\n\n

[356]<\/a> Tam\u017ce, 45: AAS 105 (2013), 1039.<\/p>\n\n\n\n

[357]<\/a> Tam\u017ce, 270: AAS 105 (2013), 1128.<\/p>\n\n\n\n

[358]<\/a> Bulla Misericordiae vultus (11 kwietnia 2015), 12: AAS 107 (2015), 407.<\/p>\n\n\n\n

[359]<\/a> Tam\u017ce, 5: 402.<\/p>\n\n\n\n

[360]<\/a> Tam\u017ce, 9: 405.<\/p>\n\n\n\n

[361]<\/a> Tam\u017ce, 10: 406.<\/p>\n\n\n\n

[362]<\/a> Adhort. apost. Evangelii gaudium, (24 listopada 2013), 47: AAS 105 (2013), 1040.<\/p>\n\n\n\n

[363]<\/a> Por. tam\u017ce, 36-37: AAS 105 (2013), 1035.<\/p>\n\n\n\n

[364]<\/a> By\u0107 mo\u017ce ze wzgl\u0119du na skrupu\u0142y, ukryte za wielkim pragnieniem bycia wiernymi prawdzie, niekt\u00f3rzy ksi\u0119\u017ca wymagaj\u0105 od penitent\u00f3w postanowienia poprawy bez \u017cadnego cienia. Z tego powodu mi\u0142osierdzie zanika w poszukiwaniu sprawiedliwo\u015bci hipotetycznie czystej. Dlatego warto przypomnie\u0107 nauczanie \u015bw. Jana Paw\u0142a II, kt\u00f3ry stwierdzi\u0142, \u017ce przewidywalno\u015b\u0107 nowego upadku \u201enie przes\u0105dza o autentyczno\u015bci postanowienia\u201d (Lettera al Card. William W. Baum in occasione del corso sul foro interno organizzato dalla Penitenzieria Apostolica [22 marca 1996], 5: Insegnamenti, XIX, 1 [1996], 589).<\/p>\n\n\n\n

[365]<\/a> MI\u0118DZYNARODOWA KOMISJA TEOLOGICZNA, Nadzieja zbawienia dla dzieci, kt\u00f3re umieraj\u0105 bez chrztu (19 kwietnia 2007), 2.<\/p>\n\n\n\n

[366]<\/a> Bulla Misericordiae vultus (11 kwietnia 2015), 15:AAS 107 (2015), 409.<\/p>\n\n\n\n

[367]<\/a> Dekret Apostolicam actuositatem, o apostolstwie \u015bwieckich, 4.<\/p>\n\n\n\n

[368]<\/a> Tam\u017ce.<\/p>\n\n\n\n

[369]<\/a> SOB\u00d3R WAT. II, Konst. duszp. Gaudium et spes, o Ko\u015bciele w \u015bwiecie wsp\u00f3\u0142czesnym, 49.<\/p>\n\n\n\n

[370]<\/a> Enc. Deus caritas est, (25 grudnia 2005), 16: AAS 98 (2006), 230.<\/p>\n\n\n\n

[371]<\/a> Tam\u017ce, 39: AAS 98 (2006), 250.<\/p>\n\n\n\n

[372]<\/a> JAN PAWE\u0141 II, Adhort, apost. Christifideles laici (30 grudnia 1988), 40: AAS 81 (1989), 468.<\/p>\n\n\n\n

[373]<\/a> Tam\u017ce.<\/p>\n\n\n\n

[374]<\/a> Relacja ko\u0144cowa 2015, 87.<\/p>\n\n\n\n

[375]<\/a> JAN PAWE\u0141 II, Adhort, apost. Vita consecrata (25 marca 1996), 42: AAS 88 (1996), 416.<\/p>\n\n\n\n

[376]<\/a> Por. Relacja ko\u0144cowa 2015, 87.<\/p>\n\n\n\n

[377]<\/a> Por. JAN PAWE\u0141 II, Adhort. apost. Familiaris consortio (22 listopada 1981), 57: AAS 74 (1982), 150.<\/p>\n\n\n\n

[378]<\/a> Nie zapominajmy, \u017ce przymierze Boga ze swoim ludem wyra\u017ca si\u0119 jako zar\u0119czyny (por. Ez 16, 8.60; Iz 62, 5; Oz 2, 21-22), a Nowe Przymierze r\u00f3wnie\u017c ukazane jest jako ma\u0142\u017ce\u0144stwo (por. Ap 19, 7; 21, 2; Ef 5, 25).<\/p>\n\n\n\n

[379]<\/a> SOB\u00d3R WAT. II, Konst. dogmat. Lumen gentium o Ko\u015bciele, 11.<\/p>\n\n\n\n

[380]<\/a> JAN PAWE\u0141 II, Adhort. apost. Familiaris consortio (22 listopada 1981), 11: AAS 74 (1982), 93.<\/p>\n\n\n\n

[381]<\/a> Ten\u017ce, Homilia podczas Mszy \u015bw. dla rodzin, Cordoba, Argentyna (8 kwietnia 1987), 4: Insegnamenti X, 1 (1987), 1161-1162; L\u2019Osservatore Romano, wyd. polskie, n. 6\/1987, s. 20.<\/p>\n\n\n\n

[382]<\/a> Por. \u017bycie wsp\u00f3lne, Krak\u00f3w, 2001, s. 41.<\/p>\n\n\n\n

[383]<\/a> SOB\u00d3R WAT. II, Dekret Apostolicam actuositatem  o apostolstwie \u015bwieckich, 11.<\/p>\n\n\n\n

[384]<\/a> Katecheza (10 czerwca 2015): L\u2019Osservatore Romano, wyd. polskie, n. 7-8\/2015, s. 48.<\/p>\n\n\n\n

[385]<\/a> JAN PAWE\u0141 II, Adhort. apost. Familiaris consortio (22 listopada 1981), 12: AAS 74 (1982), 93.<\/p>\n\n\n\n

[386]<\/a> Przem\u00f3wienie podczas \u015bwi\u0119ta rodziny i czuwania modlitewnego, Filadelfia (26 wrze\u015bnia 2015): L\u2019Osservatore Romano, 28-29wrze\u015bnia2015, s. 6.<\/p>\n\n\n\n

[387]<\/a> GABRIEL MARCEL, Homo viator: wst\u0119p do metafizyki nadziei, Warszawa 1984, s. 51.<\/p>\n\n\n\n

[388]<\/a> Relacja ko\u0144cowa 2015, 88.<\/p>\n\n\n\n

[389]<\/a> Por. JAN PAWE\u0141 II, Adhort. apost. Familiaris consortio (22 listopada 1981), 44: AAS 74 (1982), 136.<\/p>\n\n\n\n

[390]<\/a> Tam\u017ce, 49: AAS 74 (1982), 141.<\/p>\n\n\n\n

[391]<\/a> Odno\u015bnie do aspekt\u00f3w spo\u0142ecznych rodziny por. PAPIESKA RADA \u201eIUSTITIA ET PAX\u201d, Kompendium Nauki Spo\u0142ecznej Ko\u015bcio\u0142a, 248-254.<\/p>\n\n\n\n

\n\n\n\n

\u0179r\u00f3d\u0142o http:\/\/www.opoka.org.pl<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Franciszek  AMORIS LAETITIA POSYNODALNA ADHORTACJA APOSTOLSKA O MI\u0141O\u015aCI W RODZINIE DO BISKUP\u00d3W DO KAP\u0141AN\u00d3W I DIAKON\u00d3W DO OS\u00d3B KONSEKROWANYCH, DO MA\u0141\u017bONK\u00d3W CHRZE\u015aCIJA\u0143SKICH I DO WSZYSTKICH WIERNYCH \u015aWIECKICH 1. Rado\u015b\u0107 mi\u0142o\u015bci prze\u017cywana w rodzinach jest tak\u017ce rado\u015bci\u0105 Ko\u015bcio\u0142a. Jak wskazali Ojcowie synodalni, pomimo licznych oznak kryzysu ma\u0142\u017ce\u0144stwa, \u201epragnienie rodziny jest stale \u017cywe, zw\u0142aszcza w\u015br\u00f3d ludzi m\u0142odych i […]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"parent":0,"menu_order":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","template":"","meta":{"footnotes":""},"class_list":["post-343","page","type-page","status-publish","hentry"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/doradcyrodzinie.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/pages\/343","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/doradcyrodzinie.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/pages"}],"about":[{"href":"https:\/\/doradcyrodzinie.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/types\/page"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/doradcyrodzinie.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/doradcyrodzinie.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=343"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/doradcyrodzinie.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/pages\/343\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":344,"href":"https:\/\/doradcyrodzinie.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/pages\/343\/revisions\/344"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/doradcyrodzinie.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=343"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}